کرماشان

 

لە دوورەدەستترین ناوچەکانی کرماشان کە شەقامەکان دەگەنە کۆتایی زۆر خەونی ئەستەم و دیواری نیوە مردوو بەزەحمەت بە هۆی وێرانکاری و شکاندنی لە ڕادەبەدەر وەستاون، ژووری بچووک هەن کە زیاتر لە پارچەی پەزڵێکی تەواونەکراو دەچن نەک خانوو. کەرەستەی بنەڕەتی و دیوارەکان بە تێچووی کەم دروستکراون و ژوورەکان بە بچووکترین ڕەهەند کۆکراونەتەوە.

 

ئەو ژنانەی کە ڕۆژانە لە تیکۆشانێکی سەختدان

کۆمەڵە بینایەکی بێ ژیان، بەڵام بۆ زۆرێک لە ژنان ئەم چوار دیوارە لەرزۆکە خەونێکی بەدەستنەهاتووە. سەقفێک کە دەبێت بە نرخێک بدرێت کە نە داهاتیان بێت و نە توانایان. ئەو ژنانەی کە هەموو ڕۆژێک لە ململانێیەکی سەختدا لە نێوان گرانی نرخ و نائەمنی و نائارامیدا تێدەکۆشن، تەنها بۆ ئەوەی پەناگەیان هەبێت. بۆ ئەم ژنانە کرێی خانوو تەنیا دۆخێکی ئابووری نییە، بەڵکو دۆخێکی دەروونی و کۆمەڵایەتی و مەعنەویشە. هەر جوڵەیەک، هەر زیادکردنی کرێ، هەر هەڕەشەیەکی خاوەن خانوو، هەر زستانێک کە دێت، بەبیرهێنانەوەیەکە کە سەقفی سەر سەریان ماف نییە، ئەوە موڵکێکی کاتییە و گەرمای کات بۆ ئەوان چڕترە لە سەرمای زستان. ئەو ژنانەی کە زۆرجار سەرۆکی خێزانن، یان بارگرانی سەرەکی ژیانیان لە ئەستۆ دەگرن، دەبێت بەرگەی شەپۆلێکی فشارەکان بگرن. لە نیگای بێڕێزی خاوەن خانووەکانەوە، تا دەگاتە ئەو گرێبەستانەی کە ساڵانە کورتتر و قورستر دەبن.

"بۆ ئەوەی سەقفێکیان هەبێت، دەبێت دەستبەرداری هەزار شتی تر بن"

زۆرێکیان ناچارن ئەو خانووانە قبوڵ بکەن کە پارێزراو نین و ستاندارد نین و ئاسوودە نین و تەنها یەک تایبەتمەندییان هەیە. لەوانی تر هەرزانترن، ئەمە چیرۆکی ئەو ژنانەیە کە بۆ ئەوەی سەقفێکیان هەبێت، دەبێت دەستبەرداری هەزار شتی دیکە بن وەک پارێزراوی، ئاسوودەیی، تایبەتمەندی و خەوێکی خۆش. ئەو ژنانەی کە بە بێدەنگی و بێ پەناگە، باری قورسی کرێی خانووبەرەیان هەڵدەگرن و هەموو ڕۆژێک لە خەو هەڵدەستن و نازانن مانگی داهاتوو چۆن کرێی خانووەکە دەدەن. لە شارێکدا کە نرخی خانووبەرە بەرز بووەتەوە و سیاسەتی پشتیوانی تەنیا لەسەر کاغەز واتای هەیە، ئەم ژنانە لە ململانێیەکی نایەکساندان بۆ مانەوە؛ ململانێیەک کە سەقف و خاوەنەکەی دیاری دەکەن کێ بێ ماڵ و حاڵە.

 

خانووی بچووک، کرێی زۆر

لیلی ئی.، ژنێک کە لە جەرگەی کرماشان دەژی، یەکێک لەو ژنانەیەو باسی لەوەکرد کە چۆن خاوەن خانووەکان خانووە بچووکەکانیان کە قەبارەیان تەنها ٢٠ بۆ ٤٠ مەتر دەبێت، بە نرخێکی خەیاڵی بە کرێ دەدەن وتی: لە گەڕەکی باکسنی خۆیدا نزیکەی پێنج ملیۆن تمەن وەردەگرن بۆ خانوویەکی ٢٠ مەتری. ژمارەیەک کە لە ڕێژە دەرچووە لەگەڵ بارودۆخی گەڕەکەکە و زۆرێک لە خێزانەکان دەخاتە دۆخێکی سەختەوە، زۆرێک لەو خانووانە ئەوەندە بچوکن تەنانەت تەوالێتەکەش لە ناوەڕاستی چێشتخانەکەدا دروستکراوە، کە دەبێت خواردنی تێدا بکوڵێنرێت و هەڵبگیرێت.

 

 قسەکانی لیلی ئەوە دەردەخات کە زۆرێک لە ژنان ناچارن لە ماڵە بچووکەکانی ئاوادا بژین، خانووە تەنگەکان، نەبوونی ستانداردی سەرەتایی و پاکوخاوێنی، کە گەرماوو چێشتخانەکەیان بەیەکەوە دروست کراون، ژیانی ڕۆژانە قورستر دەکەن. چونکە هیچ تایبەتمەندییەک بۆ شوێنەکانی ژیان نییە.

 

کۆچکردن لە شارەکانەوە بۆ گوندەکان

لەم ساڵانەی دواییدا لە ئێران بە بەرزبوونەوەی بێوێنەی نرخی خانووبەرەو ڕەوتی بەرزبوونەوەی کرێ خانوو، کرێی خانوو بووەتە یەکێک لە کێشە سەرەکییەکانی ژیان، بەرزبوونەوەی خێرای نرخەکان لەگەڵ دابەزینی بەهای دراوی نیشتمانی و دابەزینی داهاتی خێزانەکان، وایکردووە کە زۆر کەس بتوانن پەناگەیەکی پارێزراوو بدۆزنەوە و هەندێکجاریش ئەستەمن. لەم جۆرە بارودۆخانەدا بەشێک لە کۆمەڵگا بۆ دەربازبوون لە تێچووی زۆری خانووبەرە، پەنایان بۆ کۆچی پێچەوانە بردووە. ئەوان لە شارە گەورەکانەوە دەچنە شار یان گوندی بچووکتر، تەنها بۆ ئەوەی سەقفێک بدۆزنەوە کە لەگەڵ توانا داراییەکانیان بگونجێت. بەڵام ئەم چارەسەرە بۆ هەموو کەس نییە، بە تایبەت بۆ ئەو ژنانەی سەرۆکی ماڵن، کە زیاتر لە کەسانی تر لە ژێر فشاری ئابوری و کۆمەڵایەتیدان.

زۆرێک لە خاوەن خانووەکان کرێچی ژنیان ناوێت

بەشێکی بەرچاو لەم کێشە ژنانە نەک تەنها لە تێچووی زۆری خانووبەرە سەرچاوە دەگرێت، بەڵکو لە جیاکاری پێکهاتەیی لە بازاڕی کرێدا سەرچاوە دەگرێت، زۆرێک لە خاوەن خانووەکان بەردەوامن لە ڕەتکردنەوەی پێدانی خانووی کرێ بەو ژنانەی سەرۆکی ماڵن، جا بە هۆی هەڵوێستی پیاوسالارییەوە بێت یان بەهۆی بێمتمانەیی و تێڕوانینێکی هەڵە سەبارەت بە توانا داراییەکانیان. ئەم جیاکارییە شاراوەیە، بەڵام بەربڵاوە بە شێوەیەکی کاریگەر بژاردەکانی نیشتەجێبوون بۆ ژنان سنووردارتر و گرانتر کردووە. جگە لەوەش، سنوورداربوونی داهاتی ژنان لە کۆمەڵگایەکدا کە پێکهاتە ئابوورییەکەی تا ڕادەیەکی زۆر پیاو زاڵە، فشارەکانی زیاتر کردووە. زۆرێک لەو ژنانەی سەرۆکی ماڵن، لە کارگەلێکی کەم مووچە، نافەرمی یان نائەمنیدا کاردەکەن و توانای گرێبەستی خانووبەرەی قورس یان کرێی مانگانەی زۆریان نییە. لە ئەنجامدا ئەم ژنانە زیاتر لە هەموو گروپێکی تر مەترسی بێ ماڵ و حاڵ، گواستنەوەی زۆر، یان ژیان لە خانووبەرەی ناستاندارد و ناپارێزراویان لەسەرە.

 

کاتێک ژن بوون دۆزینەوەی خانوو قورستر دەکات

مەرزیە ب.، دایکی کچێک و دانیشتووی گەڕەکی کرناچی شاری کرماشان ساڵانێکە کرێچییە ئاماژەی بەوەکرد،  ماوەی سێ ساڵە لە هاوژینەکەی جیابووەتەوە و لەو کاتەوە کاردەکات بۆ خەرجکردنی خەرجی ژیان و نیشتەجێبوون وتی: کرێی خانووەکە هێندە زیادی کردووە کە نزیکەی هەموو مووچەکەم یان بۆ کرێی مانگانە خەرج دەکرێت یان دەبێت پاشەکەوتی بکەم بۆ ئەوەی بتوانم قەرزی خانووبەرە بۆ ساڵی داهاتوو بدەم، بەڵام کێشەکەم تەنها نرخە گرانەکەی نییە، خەمی گەورەم دۆزینەوەی خانوویەکی پارێزراوە، شوێنێک کە بتوانم لەگەڵ کچەکەمدا بژیم بەبێ ترس و هەراسانکردن. هەر جارێک هەوڵی دۆزینەوەی خانوویەک دەدەم، ئەگەر خاوەن خانووەکە پیاو بێت، کاتێک دەزانێت کە من بێهاوژینم، داوای هاوڕێیەتی دەکات و هەراسانم دەکات، لە لایەکی دیکەوە، هەندێک لە بریکارەکانی خانووبەرە چاوەڕێی ئەوە دەکەن کە من جۆرێک لە بەرتیلیان پێ بدەم یان بەرگەی ئەو ڕەفتارانە بگرم کە پەیوەندی بە کارەکەیانەوە نییە پێش ئەوەی خانوویەکم بۆ بدۆزنەوە تەنانەت ئەگەر بەم هەنگاوانەدا تێپەڕ بم و خانوویەک بدۆزمەوە کە خاوەن خانووەکە و موڵکەکە تێکدەر نەبێت دەستپێدەکات دوای ماوەیەک، کاتێک تێدەگەن کە من ژنێکی تەنهام، هەندێک لە دراوسێ نێرەکان دەست دەکەن بە "کێشە دروست کردن؛ لە نیگای بێزارکەرەوە تا پەیام و کردارێک کە من و کچەکەم هەست بە پارێزراوی نەکەین. بەگشتی ئەگەر کورتی بکەمەوە، دۆخی ئێمەی ژنان وەک ئەوە وایە جگە لە ئاسمان هیچ سەقفێکی پارێزراوی دیکەمان نەبێت.

 

ژنان ناچارن بەشێک لە داهاتەکەیان وەک کرێ بدەن

پێداچوونەوەیەک بە گێڕانەوەی ژنانی وەک مەرزیە، سەرۆکی ماڵ کە لە پێناو دەستەبەرکردنی ماڵێکی پارێزراودا خەبات دەکات، دەریدەخات کە تێکەڵەیەک لە هۆکارە ئابووری و کولتووری و یاساییەکان بارودۆخی ژیانی سەرۆک ماڵە ژنەکانی لە ڕادەبەدەر سەخت کردووە، ئەم سەختییانە دەرئەنجامی ئەزموونی تاکەکەسی نییە، بەڵکو لە ئەنجامی ئەو پێکهاتانەن کە ژنان لە دۆخێکی ناجێگیردا دادەنێن. بەرزبوونەوەی خێرای کرێ خانووەکان وایکردووە کە ژنە سەرۆک ماڵەکان بەشێکی زۆر لە داهاتەکانیان بۆ خانووبەرە خەرج بکەن، ئەم فشارە داراییە هێزی هەڵبژاردنی ئەوانی کەمکردووەتەوە و ئەگەری دانوستان لەگەڵ خاوەن خانووەکان یان خاوەن موڵکەکان نەهێشتووە. لەم جۆرە دۆخانەدا ژنان ناچار بوون ڕووبەڕووی کۆمەڵێک فشار ببنەوە بۆ پاراستنی شوێنی مانەوەو زیاتر لەوانی دیکە کاربکەن بۆ دۆزینەوەی ماڵێکی پارێزراو، چونکە لەدەستدانی ماڵەکەیان واتە چوونە ناو بازنەی ناسەقامگیری و نائەمنی بۆ ئەوان، لە لایەکی ترەوە هەژاری و نایەکسانی ئابووری بە کردەوە ژنانی خستۆتە دۆخێکەوە کە هەندێک لە پیاوان وەک دەرفەتێک بۆ هەراسانکردن دەیبنن.