ئیخلاس حەمرونی

 

تونس- دانیشتووانی تەلە لە قەسرین، تا ئێستا لە حاڵەتێکی شۆک و خەمێکی قووڵدان، دوای ئەوەی زەینەب قاسمی، خوێندکاری پۆلی نۆیەم و بەهرەمەندی ئەکادیمی، دوای ئەزموونێکی تاڵ لەگەڵ هەراسانکردن لەناو ژینگەی خوێندنگەکەیدا، بە گوماناوی گیانی لەدەستدا.

 

زینەب قاسمی کە لە خێزانێکی کەمداهات لە ناوچەی بولحەناش هاتبوو، ڕۆژانە بە پێ دەچوو بۆ خوێندنگەی ئامادەی "سيدي سهيل" کە دەکەوێتە بەرزایی شاخەکان و سەرەڕای بارودۆخە سەختەکە بە خەونی سەرکەوتنی خۆیەوە پابەند بوو، کە کۆششێکی زۆری کردووە و نمرەکانی  نایاببوون، بەڵام بە هۆی قسە و قسەڵۆکی هەندێک لە هاوپۆلەکانی، زیانێکی گەورەی دەروونی توشبوو کە بەرگەی نەدەگرت.

 

ئەم ڕووداوە خەمێکی بەرفراوانی لای دایکان و پەروەردەکاران و چالاکوانانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە ناوچەکەدا لێکەوتەوە، داوای تێگەیشتن لە ڕەگ و ڕیشەی چەوساندنەوەیان کرد بە مەبەستی کەمکردنەوەی و پاراستنی خوێندکاران لە کاریگەرییە وێرانکەرەکانی.

 

"هۆکارە پێکهاتەیی و کۆمەڵایەتییەکانی پشت دیاردەی گەشەسەندن"

فەرەح بازلفالح، پسپۆڕی پەروەردەی کۆمەڵایەتی لە شیکارییەکانیدا بۆ قسەکردن لەسەر هەراسانکردن، وتي: هەراسانکردن لە ناوچە جیاوازەکاندا، بەتایبەتی لە ناوچە گوندنشینەکاندا، لە زیادبووندایە، هەروەها هۆکارەکانی ئەم دیاردەیە فرەلایەنە، لەدیارترینیان لاوازی ژێرخانی گەنجان و نەبوونی ناوەندی گەنجان و شوێنی کات بەسەربردنی گونجاوە لە ناوچە گوندنشینەکان، ئەمەش بۆشایییەک لە ژیانی منداڵاندا دروست دەکات کە پاڵیان پێوەدەنێت بەرەو هەراسانکردن و چالاکییە نەرێنییەکان.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، دامەزراوە پەروەردەییەکان لە ناوچە گوندنشینەکان ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەرچاو دەبنەوە، لەوانە ژێرخانی لاواز و کەمی پەروەردەکاری شارەزا، بەتایبەتی سەبارەت بە چالاکییەکانی یانەکانی منداڵان.

 

ڕوونیکردەوە، قسەکردن بە قسەی ناشردن چەندین شێوەی هەیە، لەوانە زارەکی، جەستەیی، کۆمەڵایەتی و ئەلیکترۆنی، ئەمەی دووەمیان بە شێوەیەکی بەرفراوان بەهۆی لاوازی چاودێری دایکان و باوکان و جێهێشتنی منداڵان بەبێ چاودێری بەسەر ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانە، کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە لە سەیرکردنی ڤیدیۆی توندوتیژی و هەراسانکردن لە یارییە ئەلیکترۆنییەکان و پلاتفۆرمی تۆڕی کۆمەڵایەتیدا.

 

قسەکردن یەکێکە لە بەربڵاوترین جۆرەکانی هەراسانکردن لە ناوچە گوندنشینەکاندا، کە منداڵان بە هۆکاری بێ بایەخ توشی هەراسانکردن لەگەڵ هاوتەمەنەکانیان دەکەن، جیاوازییە بچووکەکانی نێوانیان دەقۆزنەوە، ئەمەش زیانی دەروونی و جەستەیی گەورە بە زیانلێکەوتووەکان دەگەیەنێت.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ناسەقامگیری خێزان و هەراسانکردن لەناو خێزاندا منداڵان پاڵدەنێت بۆ گەڕان بەدوای ڕێگەی ناتەندروست بۆ دەربڕینی خۆیان و سەرنج ڕاکێشان، نایەکسانی ئابووری و کۆمەڵایەتی نێوان هەرێمەکان بەشدارن لە گەورەکردنی کێشەکە، بەو پێیەی منداڵان هەست بە فشار دەکەن کاتێک بارودۆخەکانیان بەراورد دەکەن لەگەڵ هاوتەمەنەکانیان لە بوارەکانی دیکەدا، ئەمەش توندوتیژی ناوخۆیی دروستدەکات کە وەکو هەراسانکردن دەردەکەوێت.

 

جەختی لە پێویستی دەستێوەردانی سەرپەرشتیاران لە دامەزراوە پەروەردەییەکان کردەوە بۆ چارەسەرکردنی دیاردەکە و پشتگوێ نەخستنی، هەروەها جەختی لە گرنگی ڕێکخستنی هەڵمەتی هۆشیاری بەردەوام کردەوە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی زیادبوونی ژمارەی گیان لەدەستدانی گوماناوی لە نێوان منداڵان و هەرزەکاران بەهۆی هەراسانکردنەوە، وتیشی: ناتوانرێت بەتەنها پشت بە ڕێکخراوەکانی گەنجان ببەسترێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی دوودڵی گەنجان بۆ بەشداریکردن، بۆیە دەبێت هەوڵی خێزان و خوێندنگە و کۆمەڵگەی مەدەنی یەکبخرێت.

 

ڕایگەیاند، کە چارەسەرکردنی ئەم دیاردەیە پێویستی بە کات و بودجەی پێویستی هەیە، لەگەڵ جێبەجێکردنی چارەسەرەکان کە بریتین لە یەکخستنی پەروەردەی نیشتمانی، دامەزراندنی دەروونناسەکان، بەشداریکردنی دایک و باوکان لە بەرنامەکانی هۆشیاریدا و بەهێزکردنی چاودێریکردنی ئۆنلاین بۆ ئەو ناوەڕۆکەی کە منداڵان بەرکەوتەی دەبن.

 

"مەترسی بێدەنگ لەناو دامەزراوەکاندا"

سەفوە بن کامیل، دایکی خوێندکارێکی پۆلی زەینەب، دووپاتی کردەوە، کە هەراسانکردن مەترسییەکی بێدەنگ و کوشندەیە، ئەوەش وایکردووە خوێندکارێکی پۆلی نۆیەمی دەستکەوتی بەرز هەوڵی خۆکوشتن بدات و خێزانەکەی لە خەمێکی قووڵدا بەجێبهێڵێت.

 

ڕوونیشیکردەوە، کە بڵاوبوونەوەی ئەم دیاردەیە لە نەبوونی پشتیووانی کۆمەڵگە و پێکهاتەی دەوڵەتی تایبەت بە منداڵان سەرچاوە دەگرێت، ئاماژەی بە ڕۆڵی دامەزراوە پەروەردەییەکانیش کرد لەو چوارچێوەیەدا، ئەو پەیوەندیی بە نەبوونی شوێنی وەرزشی و گۆڕەپانی یاری و چالاکییە کولتوورییەکانەوە کردووە، وتی: نەبوونی ئەم پێداویستیانە پاڵ بە منداڵان و گەنجانەوە دەنێت کە بەدوای دەرچەیەکدا بگەڕێن بۆ ئەوەی وزە و فشارە دەروونییەکانیان ئازاد بکەن.

 

جەختی لە پێویستی سەرپەرشتیاران لە دامەزراوە پەروەردەییەکان کردەوە کە دەستێوەردان بکەن و دیاردەکە پشتگوێ نەخەن، گرنگی ڕێکخستنی هەڵمەتەی هۆشیاریی بەردەوام کردەوە، فشارەکانی ڕۆژانە و ئەرکەکانی دایک و باوک و سیستەمی پەروەردە بۆشایییەکی بەرچاویان دروستکردووە، تەنانەت بەردەوام بوون لەگەڵ کارەکانی خوێندنگەشدا پێویستە خێزانەکان شەوانە کۆببنەوە بۆ تەواوکردنی ئەرکەکان، لەکاتێکدا دایک و باوکان لە کۆتایی هەفتە یان مانەوەی شەوانەدا بێ ئاگان لەوەی کە لە ناوەوە یان دەرەوەی دامەزراوە پەروەردەییەکان چی ڕوودەدات.

 

هەروەها جەختی لە گرنگی پەرەپێدانی بەردەوامی سیستمی پەروەردەیی و دادوەری و کۆمەڵایەتی و ئابووری کردەوە بۆ پاراستنی منداڵ و خێزان، بەتایبەتی ئەوانەی بەدەست ژینگەیەکی پەروەردەیی دوودڵیەوە دەناڵێنن کە دەبێتە هۆی ماندووبوونی منداڵ و ناچاری دەکات بە پێ مەودای دوور ببڕێت، ئەمەش بەرەوڕووی توندوتیژی و مەترسییەکانی دەکاتەوە.

 

لە کۆتاییدا ئاماژەی بەوەدا، کە تونس ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەرچاو دەبێتەوە لە چارەسەرکردنی ڕەگ و ڕیشەی هۆکارەکانی هەراسانکردن و باشترکردنی ژینگە پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەکان، هاوکاری نێوان توێژەرانی کۆمەڵایەتی و دەروونناسان و حکومەت دەتوانێت ببێتە هۆی چارەسەری کاتی و بەردەوام، لەگەڵ گرنگیدان بە بەهێزکردنی سیستەمی کۆمەڵایەتی و ئابووری، بەو پێیەی لاوازی دۆخی کۆمەڵایەتی هۆکارێکی سەرەکییە بۆ بەرکەوتنی منداڵان بە مەترسییەکان.

"خێزان و خوێندنگە، دوا هێڵی بەرگری"

نەعیمە غەرسوڵا، چالاکوانی مافی مرۆڤ ڕایگەیاند، بە پشتبەستن بە پەیوەندی من بە دامەزراوە پەروەردەییەکان و ڕۆڵم وەک دایکێک کە لە نزیکەوە چاودێری منداڵان دەکەم، دیاردەی هەراسانکردن بە ڕێژەیەکی مەترسیدار ڕوو لە زیادبوون دەکات، منداڵان زۆرجار بەبێ مەبەست هەراسانکردن ئەنجامدەدەن، ناتوانرێت منداڵان تاوانبار بکرێن چونکە بە تەواوی لەوە تێناگەن کە چی دەکەن، بەڵام دەبێت دان بەوەدا بنێین کە ئەم دیاردەیە بەشێکی ڕەگ و ڕیشەی لە خێزان و ژینگەی دەوروبەریدا هەیە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، زیادبوونی بڵاوبوونەوەی هەراسانکردن پێویستی بە هەڵوێستێکی پتەو هەیە کە لە خێزانەوە دەست پێبکات، ئەرکی سەرەکیمان ئەوەیە واتای قسەکردن بە منداڵان و هۆکارەکانی و دەرئەنجامەکانی لەسەر باری دەروونی کەسانی دیکە بە شێوەیەکی بیرکراوە ڕوون بکەینەوە، وتی: پێویستە مامۆستایان و پەروەردەکاران کاتێکی پێویست تەرخان بکەن بۆ گفتوگۆکردن لەسەر ئەو دیاردەیە و ڕوونکردنەوەی بۆ خوێندکاران بە بەردەوامی، چ ڕووبەڕوو یان لە ڕێگەی تۆڕیکۆمەڵایەتی، چونکە هەردوو جۆرەکە کاریگەری وێرانکەریان لەسەر تەندروستی دەروونی منداڵان هەیە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، کە منداڵان لەڕێگەی پەیامەکانەوە هەراسانکردنیان پێدەدرێت یان بەبێ ئەوەی بزانن خۆیان خەریکی قسەکردنن بە هەراسانکردن، ئەمەش کاریگەری نەرێنی لەسەر تەندروستی دەروونییان دەبێت و ئەگەری هەیە ببێتە هۆی بیرکردنەوەی گیان لەدەستدانی، ڕێژەی گیان لەدەستدانی منداڵان لە زیادبووندایە، بەتایبەتی لە ناوچە گوندنشینەکان، بەهۆی بەرکەوتن بە جۆرە جیاوازەکانی دەستدرێژی لە ڕێگەی پەیوەندی مەجازی و نەبوونی چاودێری دایک و باوک و ڕێنمایی گونجاو، جەختی لەسەر ڕۆڵی گرنگی خزم و کەسوکار کردەوە لە پاراستنی منداڵان.

 

لە کۆتاییدا دووپاتیکردەوە، کە دابینکردنی ژینگەیەکی ستراکتۆرکراو بۆ منداڵان لەناو دامەزراوە پەروەردەییەکان پارێزگارییەکی پێویستیان پێشکەش دەکات، چارەسەرە کاریگەرەکان بریتین لە هاوکاریکردن لەگەڵ کۆمەڵگەی مەدەنی لەڕێگەی هاوبەشی نێوان دامەزراوە پەروەردەییەکان و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بۆ جێبەجێکردنی بەرنامە و چالاکییەکان کە متمانەی منداڵان بەخۆیان بەرز دەکەنەوە و دەیانپارێزن لە مەترسییەکان، بەمەش بەشدارن لە بونیادنانی نەوەیەکی تەندروستتر و لەڕووی دەروونییەوە.

ئەم سێ وتاردەرە کۆک بوون لەسەر ئەوەی کە بەرەنگاربوونەوەی هەراسانکردن پێویستی بە هەوڵێکی هاوبەش هەیە لەلایەن خێزانەکان و خوێندنگەکان و کۆمەڵگەی مەدەنیەوە، هاوکات لەگەڵ بەرزکردنەوەی هۆشیاری دەروونی و کۆمەڵایەتی منداڵان و دابینکردنی ژینگەیەکی پارێزراو کە پاڵپشتی گەشەکردنیان بکات و متمانەیان بەخۆیان بەهێزتر بکات، پاراستنی منداڵان ئەرکی هەموو کەسێکە و لە هیچ بارودۆخێکدا ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت.