سارێ پوورخزرى

 

کرماشان – لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، یەکێک لە هەرە گرنگترین کایە سەرەکییەکان، سیستەمی پەروەردەیە. لەم وڵاتانەدا، دەوڵەت و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بەشێکی گرنگ لە سەرچاوە دارایی، مرۆیی و زانستییەکانی خۆیان بۆ چاککردنی کوالێتی پەروەردە تەرخان دەکەن؛ چونکە لەو بڕوایەدان کە وەبەرهێنان لە پەروەردەدا ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە گەشەی ئابووری، پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و باشترکردنی کوالێتی ژیانی هاوڵاتیانەوە. لەبەر ئەم هۆکارەش، بڕیارەکانی پەیوەست بە پەروەردە بە وریاییەکی زۆرەوە دەدرێن؛ هەر گۆڕانکاری یان چاکسازییەک بە گشتی دوای هەڵسەنگاندنی پسپۆڕان، لێکۆڵینەوەی درێژخایەن و ڕاوێژی بەرفراوان جێبەجێ دەکرێت.

 

بەڵام لە ئێراندا، دۆخی سیستەمی پەروەردە بەرەو ئاراستەیەکی جیاواز ڕۆیشتووە. بەشێکی گرنگ لە کێشە و لاوازییە هەنووکەیییەکان نەک تەنها لە کەمیی سەرچاوەکان یان بەڕێوەبردنی هەڵەوە سەرچاوە دەگرن، بەڵکو لەو سیاستە بە ئەنقەست و سیستەماتیکانەشەوە دێن کە ساڵانێکە بەسەر ئەم کایەیەدا سەپێنراون. بە گشتی بەهۆی ئەم بڕیارانەوە کە بە ئامانجی سیاسی و ئایدۆلۆژی دەدرێن، پەروەردە لە ڕێڕەوی پێشکەوتن دوور خراوەتەوە و گۆڕدراوە بۆ ئامرازێک کە خزمەت بە سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی سیستەمی دەسەڵاتداری دەکات. لە ئەنجامدا، کوالێتی پەروەردە و سەربەخۆیی دامەزراوە زانستییەکان بە شێوازێکی جیدی زیانیان بەرکەوتووە.

 

لە ئێراندا پەروەردە پشتگوێ خراوە

لە ساڵانی کۆتاییدا، لە ئێراندا پەروەردە تا ڕادەیەکی زۆر پشتگوێ خراوە. ڕێژەی وازهێنان لە خوێندنی ئامادەیی، زیادبوونی ژمارەی ئەو منداڵانەی لە پەروەردە بێبەش بوون، کەمیی مامۆستایان و خراپیی قوتابخانەکان، نیشانەی ئەوەن کە سیستەمی پەروەردە لە قەیرانێکی قووڵ و درێژخایەندایە. بەڵام لە مانگەکانی کۆتاییدا لەگەڵ دەستپێکردنی شەڕدا، ئەم قەیرانە زیاتر دەرکەوتووە و سیستەمی پەروەردە لە زۆرێک لە ناوچەکاندا بە کردەوە گەیشتووەتە خاڵی وەستان.

 

بەپێی ئەو داتایانەی لەلایەن دامەزراوەکانی سەر بە حکومەتەوە بڵاوکراونەتەوە، لە کرماشان نزیکەی سێ هەزار خوێندکار لە پەروەردە بێبەش بوون. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دەڵێن ژمارە ڕاستەقینەکە نزیکەی چوار هەزارە. ئەم ژمارەیە تەنها مانگەکانی کۆتایی نییە، بەڵکو ئەو خوێندکارانەش دەگرێتەوە کە پێشتر بەهۆی هۆکاری جیاوازەوە لە سیستەمی پەروەردە دوورخرابوونەوە. هەروەها ئەم ژمارانە نیشانی دەدەن کە قەیرانێکی جیدی هەیە کە لەم کاتانەی دواییدا بەهۆی کاریگەرییەکانی شەڕەوە قووڵتر بووەتەوە.

 

لەم پرۆسەیەدا، زۆرێک لە وانەکان لە ڕێگەی ئەپڵیکەیشنی پەروەردەی ئۆنلاینی ئێرانەوە گوتنەوە. بەڵام پچڕانی ئینتەرنێت و کێشەکانی هێڵی پەیوەندی، بوونە ڕێگر لەبەردەم گەیشتنی خوێندکاران بە پەروەردە. جگە لەوەش، بەرزبوونەوەی لەناکاوی نرخی مۆبایل و ئامێرە زیرەکەکان باری سەرشانی خێزانەکانی قورس کرد و بۆ زۆر کەس مەحاڵ بوو کە ئامرازە تەکنەلۆژییە پێویستەکان بۆ منداڵەکانیان دابین بکەن تا بەردەوام بن لە خوێندنەکەیان. بەهۆی هەژارییەوە، هەندێک خێزان ناچار بوون منداڵەکانیان لە قوتابخانە دەربهێنن و ئەم خوێندکارانە ناچار بوون بچنە ناو بازاڕی کارەوە.

 

خوێندکاران ڕووبەڕووی گوشار دەبنەوە

گوشارەکانی سەر خوێندکاران تەنها بەمەشەوە سنووردار نین. لە هەفتەکانی کۆتاییدا، ئەو سیاسەتانەی سەبارەت بە تاقیکردنەوەی زانکۆ (کۆنکور) جێبەجێ دەکرێن، بوونەتە هۆی جیاکارییەکی ڕوون کە کاریگەریی نەرێنی لەسەر داهاتووی ئەکادیمیی زۆرێک لە خوێندکاران دادەنێت. بەم هۆکارە، زۆرێک لە خوێندکاران و ئەندامانی زانکۆ لە کرماشان، بیرجەند، تاران و شارەکانی تر، خۆپێشاندانی ناڕەزایەتییان ڕێکخست و دروشمی وەک "نەترسن، نەترسن، ئێمە هەموو پێکەوەین"یان بەرزکردەوە.

لەبەر ئەمە، ئەوەی ئەمڕۆ لە کایەی پەروەردەدا ڕوودەدات تەنها ڕێگرییەکی کاتی نییە، بەڵکو نیشانەی قووڵبوونی نادادپەروەری لە پەروەردەدا و بێبەشکردنی زیاتری منداڵان و گەنجانە لە مافی بنەڕەتیی خۆیان بۆ پەروەردە. دەوترێت لە پشت ئەم دۆخەوە سیاسەتە سیاسییە هەنووکەیییەکان وەستاون.

 

جیاوازییە گەورەکە لە پەروەردەدا: ئەو خاڵەی کوالێتی دەبێتە ئیمتیازێکی چینایەتی

چالاکوانی بواری مافەکانی منداڵان، سەمیرا گ. ئاماژەی بەوە کرد کە دابەزینی جیدیی کوالێتی پەروەردە لە قوتابخانە حکومییەکاندا بووەتە هۆی ئەوەی زۆرێک لە خێزانەکان بە هیوای پەروەردەیەکی باشتر منداڵەکانیان بنێرنە قوتابخانە تایبەتەکان و وتی: بەهۆی تێچووی خوێندنی ملیۆنان تمەنیی زیادە، تەنها خێزانە دەوڵەمەندەکان دەتوانن منداڵەکانیان بنێرن. لەبەر ئەمە، ئەو خوێندکارانەی لە خێزانە هەژارەکانن، ناچارن لە قوتابخانە حکومییەکاندا بمێننەوە کە کوالێتی پەروەردەیان نزمە. ستانداردەکانی پەروەردە لە زۆرێک لە قوتابخانە حکومییەکاندا زۆر نزمە. بۆ نموونە، زیاتر لە ٣٠ خوێندکار لە پۆلێکی تەنها ١٢ مەتریدا کۆدەبنەوە و زۆرێک لە وانەکان لەلایەن مامۆستایانێکەوە دەوترێنەوە کە لە بواری خۆیاندا پسپۆڕ نین. ئەم مەرج و بارودۆخانە نەک تەنها کوالێتی فێربوون کەم دەکەنەوە، بەڵکو زۆرێک لە منداڵان لە دەرفەتی پێشکەوتن و خۆپێگەیاندن بێبەش دەکەن.

 

لەلایەکی ترەوە، بە جێبەجێکردنی بەرنامەی ئۆنلاین، سیستەمی پەروەردە زیاتر بەستراوەتەوە بە پلاتفۆرمێکی دیجیتاڵی و ئینتەرنێتەوە. بەڵام ئەم گۆڕانکارییە لە کایەیەکدا ڕوویدا کە گەیشتن بە ئینتەرنێتێکی جێگیر و یەکسان لە ئێراندا لەگەڵ کێشەی جیدیدا ڕووبەڕووە. لە ئەنجامدا، ئەو خوێندکارانەی کە سەرچاوەی دیجیتاڵی، هێڵی ئینتەرنێتی پێویست، یان ئامێری زیرەکیان نەبوو، لە پرۆسەی پەروەردەی کاریگەر دوورخرانەوە.

 

سەمیرا گ. دۆخەکەی بەم شێوەیە دەربڕی: پەروەردە لە ئێراندا لە ڕووی کوالێتییەوە تووشی دابەزینێکی جیدی و جێی نیگەرانی بووە. ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام بێت، ڕەنگە کۆمەڵگە لە داهاتوودا ڕووبەڕووی نەوەیەک لە خوێندکاران ببێتەوە کە خاوەنی بڕوانامەن بەڵام لە زانیاری و کارامەیی بێبەشن.

 

لە پۆلی خوێندنەوە بەرەو ئامرازی سەرکوتکردن

قوتابخانە و سیستەمی پەروەردە لە ئێراندا تەنها لەو دامەزراوانە دەرنەچوون کە بەشدارن لە داهاتووی وڵاتدا، بەڵکو جاروبار لە چاوی بەرپرساندا بوونەتە شوێنی هێمایین و ئامرازی. ئەم شوێنانە دەتوانن ئەرکی سەرەکیی خۆیان لەدەست بدەن و لە کاتی پێویستدا بۆ ئامانجی نافێرکاری بەکاربهێنرێن؛ لە شوێنی پەروەردە ببنە کایەیەک کە تێیدا نیگەرانییە سیاسی، ئەمنی و کۆنترۆڵکارییەکان لە پێشەنگدا بن.

 

لەم چوارچێوەیەدا، خوێندکاران زۆرجار نەک وەک منداڵانی خاوەن مافی پەروەردە و ئاسایش، بەڵکو وەک کۆمەڵگەیەک دەبینرێن کە لە هەندێک بارودۆخدا دەکرێت بەکاربهێنرێن. خەمناکترین لایەنی ئەم تێڕوانینە ئەوەیە کە خوێندکاران نەک وەک تاک لە پرۆسەیەکی گەشەسەندندا، بەڵکو وەک توخمگەلێک دەبینرێن کە دەکرێت لە کاتە هەستیارەکاندا کۆنترۆڵ بکرێن، بچەوسێنرێنەوە یان وەک قەڵغانی مرۆیی بەکاربهێنرێن.

 

بۆ ئەوەی ئەم دۆخە باشتر تێبگەین، پێویستە سەیری ڕووداوەکانی مانگەکانی کۆتایی بکەین، بەتایبەت ئەو ڕووداوانەی لە مانگی کانوونی دووەمدا ڕوویان دا. بەشێکی گرنگ لەو کەسانەی لەو کاتەدا ڕژانە سەر شەقامەکان، ئەو خوێندکارانە بوون کە دەیانویست دەنگیان ببیسترێت. بەڵام، وا بانگەشە دەکرێت کە لە جیاتی جێبەجێکردنی داواکارییەکانیان، توندوتیژی و گوشاریان لەسەر جێبەجێ کراوە.

 

ئەو خوێندکارانەی کە دەبوو بپارێزرێن، سەرگەردان کران

بەپێی نووسینەکە، نیگەرانییەکان لەسەر ڕۆڵی خوێندکاران لە خۆپێشاندانەکاندا بوونە هۆی دەستوەردانی توندوتیژانە؛ هەندێک خوێندکار گیانیان لەدەستدا، زۆریش ڕووبەڕووی هەڕەشە، گوشار و زۆرداری بوونەوە. ئەوەی جێی سەرنجە، ئەو بانگەشەیەیە کە گوایە دوای خۆپێشاندانەکان و دەستپێکردنی شەڕ، هەندێک گەنج و خوێندکار لە خاڵەکانی پشکنیندا جێگیرکراون و بە شێوازێکی کاریگەر وەک "قەڵغانی مرۆیی" بەکارهێنراون. بەم شێوەیە، وا باس دەکرێت کە ئەو خوێندکارانەی کە دەبوو بپارێزرێن، ڕاستەوخۆ بوونەتە قوربانیی سیاستەکانی سەرکوتکاری.

 

لەو پرۆسەیەدا کە تەنها بەمەشەوە سنووردار نەبووە، وا بانگەشە دەکرێت کە هەندێک قوتابخانە لە پەروەردە بێبەش کراون و کراونەتە ناوەندی جێگیرکردنی هێزە ئەمنییەکان. بەپێی شایەتحالانی ڕووداوەکە لە کرماشان، هەندێک لە دەستبەسەرکراوان سەرەتا براونەتە ئەم قوتابخانانە و پاشان ڕوانەی بەندیخانە و ناوەندەکانی دەستبەسەرکردن کراون. مێزەکە نیشانی دەدات کە چۆن قوتابخانەکان دەتوانن لە شوێنی ئارامی فێربوون و گەشەکردن دەر بچن و لە سیستەمی سیاسیی هەنووکەییدا ببنە ئامرازی کۆنترۆڵ و زۆرداری. بەپێی ئەمە، دامەزراوە پەروەردەییەکان دەکرێت لە ئەرکە سەرەکییەکانی خۆیان کە فێرکردن و پێشکەوتنە دوور بخرێنەوە و ببنە شوێنی کراوە بۆ ئامانجە سیاسی و ئەمنییەکان.

 

قوتابخانەکان واتای خۆیان، منداڵانیش خەونەکانیان ون دەکەن

ئەم هەموو پێشهاتانە وێنەیەکی ڕوونی دۆخی قوتابخانەکان و خوێندکاران لە چاوی بەرپرساندا نیشان دەدەن. لەم ڕوانگەیەوە، قوتابخانە چیتر تەنها دامەزراوەیەکی پەروەردەیی نییە؛ وەک شوێنێک دەبینرێت کە لە کاتی قەیراندا دەکرێت لە ئەرکی سەرەکیی خۆی لابدات و بۆ ئامانجی سیاسی و ئەمنی بەکاربهێنرێت. لەلایەکی ترەوە، خوێندکار وەک منداڵێکی خاوەن مافی پەروەردە، ئاسایش و کەرامەتی مرۆیی نابینرێت، بەڵکو وەک توخمێکی لاواز دەبینرێت کە دەکرێت لە ململانێی دەسەڵاتدا سەرکوت بکرێت، کۆنترۆڵ بکرێت یان بکرێتە قوربانی. بەپێی نووسینەکە، ئەم دۆخە یەکێکە لە نیشانە هەرە بەئازارەکانی داڕمانی واتای ڕاستەقینەی پەروەردە لەناو سیستەمی هەنووکەیی کۆماری ئیسلامی ئێراندا.

 

وتارەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە بێبەهاکردنی پەروەردە لە ڕژێمە تۆتالیتر و ئۆتۆریتارەکاندا کارێکی باوە. ئەمەش لەبەر ئەوەی پەروەردەی سەربەخۆ، بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و پێشخستنی هۆشیاریی کۆمەڵایەتی وەک توخمگەلێک دەبینرێن کە دەتوانن دەسەڵاتی ئەم جۆرە ڕژێمانە بخەنە ژێر پرسیارەوە. لەبەر ئەمە، دامەزراوە پەروەردەییەکان یان لاواز دەکرێن یان هەوڵ دەدرێت بکرێنە ئامرازێک بۆ ئامانجە ئایدۆلۆژی و ئەمنییەکان.

 

لەم چوارچێوەیەدا، نووسینەکە سەردەمی خمیرە سوورەکان کیمەر ڕووج لە کەمبۆدیا وەک نموونە دەهێنێتەوە. لەو سەردەمەدا، پەروەردەی سەربەخۆ، دامەزراوە زانستییەکان و مرۆڤە خوێندەوارەکان کرانە ئامانج؛ قوتابخانە و زانکۆکان داخران یان وێران کران، و زۆرێک لە مامۆستایان، خوێندکاران و ڕۆشنبیران ڕووبەڕووی زوڵم، دوورخستنەوە، کاری زۆرەملێ و لەسێدارەدان بوونەوە. خمیرە سوورەکان پەروەردەی فەرمی و بەرهەمهێنانی زانیارییان وەک هەڕەشەیەک لەسەر پڕۆژە سیاسییەکانی خۆیان دەدیت.

 

نووسەر دەڵێت کە سەرەڕای جیاوازییە مێژوویی و ئایدۆلۆژییەکان، جاروبار لە تێڕوانینی کۆماری ئیسلامی ئێراندا بەرامبەر بە خوێندکاران و گەنجانی زانکۆ دەکرێت مەیلی هاوشێوە ببینرێت. ئەم تێڕوانینە زیاتر بە گومان، چاودێری و سەرکوتکاری دیاری دەکرێت. نووسینەکە هەروەها جەخت دەکاتەوە کە هەردوو ئەزموونەکە بە تەواوی وەک یەک نین و نابێت ڕاستەوخۆ بەراورد بکرێن.

 

منداڵان لە جیاتی ئەوەی بچنە قوتابخانە بۆ ژیان تێدەکۆشن

سەرەڕای ئەمەش، دەوترێت کە ئەم پرۆسەیەی بە بێبەهاکردنی مافی پەروەردەی خوێندکاران دەست پێدەکات، دەتوانێت لە کاتی قەیرانە سیاسییەکاندا بگۆڕێت بۆ گوشار، دوورخستنەوە و مەترسییە ئەمنییەکان. کاتێک پەروەردە زیاتر وەک هەڕەشەیەک دەبینرێت نەک مافێک، قوتابخانە خۆی واتای بنەڕەتیی خۆی لەدەست دەدات. لە کایەیەکی ئاواییدا، خوێندکار لە کەسێکی فێربووەوە دەوەستێت و دەبێتە بابەتێک کە پێویستە کۆنترۆڵ بکرێت.

 

لە ئەنجامدا بەپێی نووسینەکە، جیاکاری، نەبوونی دەرفەتەکان، پشتگوێخستن، گوشار و سنووردارکردنی ئازادییەکان دەبنە هۆی وێرانبوونی خەونەکانی منداڵان لە تەمەنێکی بچووکدا. ئەو منداڵانەی کە دەبوو لەژێر سایەی ئاسایش، ئاشتی و دەرفەتی یەکساندا گەورە ببن، ڕووبەڕووی هەژاری، ترس و گوشار دەبنەوە و پێش دەرفەتی دروستکردنی داهاتووی خۆیان، دەست دەکەن بە هەڵگرتنی باری نادادپەروەری.

 

ئەو وێنەیەی وەک ئەنجامی ئەم مەرجانە دێتە کایەوە، نەوەیەکە لە منداڵان و گەنجان کە لەناو هەژاری و ژێردەستەییدا، لە جیاتی ئەوەی ئەزموونی پەروەردە و ژیانی قوتابخانە بکەن، بۆ مانەوەی خۆیان تێدەکۆشن. هەندێکیان بۆ پاراستنی مافی خۆیان لە پەروەردە بەشداری خۆپێشاندانەکان دەکەن، ئەوانی تریش ناچار دەبن لە جیاتی چوونە پۆلەکان، بە جانتاکانی قوتابخانەیانەوە بڕژێنە سەر شەقامەکان بۆ ئەوەی بژێوی ژیانیان دابین بکەن. بەم شێوەیە، مافی پەروەردە بۆ زۆرێک لە منداڵان دەبێتە ئامانجێکی سەخت کە پێی بگەن.