تەمنی سەروری

 

بەغدا-دایکی عێراقی هەمیشە بەردی بناغەی یەکگرتوویی خێزان بووە، بەرپرسیارێتی بێئەندازەی لە بەخێوکردنی منداڵ و بەڕێوەبردنی ماڵ و پاڵپشتیکردنی ئەندامانی خێزانەکەیدا هەڵگرتووە، بەڵام ساڵانی ڕابردوو ڕۆڵ و فشاری زیاتری بەسەری دا سەپاندووە و ژیانی ڕۆژانەئاڵۆزتر کردووە، ئەم فشارانە تەنیا لە ئێستادا سنووردار نین، زۆرێک لە ژنان هەڵگری شوێنەواری ساڵانێکە لە قەیران و شەڕ و ناسەقامگیری، ئەزموونەکان کە هێشتا نیشانەی دەروونییان بەجێهێشتووە لە ڕەفتار و دڵەڕاوکێیان سەبارەت بە خێزان و منداڵەکانیان.

 

کاتێک ترس دەگۆڕێت بۆ پاراستنی زۆر

(س. ع)، دایکی سێ منداڵە، ڕوونیکردەوە، ساڵانێکە لە حاڵەتێکی دڵەڕاوکێی بەردەوامدا دەژی، هەوڵدەدات چاودێری هەموو وردەکارییەکی ژیانی منداڵەکانی بکات و لە هەر مەترسییەک بیانپارێزێت، هەرچەندە بچووک بێت، لە ترسی ئەوەی شتێکی خراپیان بەسەردا بێت کە نەتوانێت ڕێگری لێبکات، هەندێکجار هەست دەکەم لە چاوەڕوانییەکی بەردەوامدا دەژیم کە شتێکی خراپ ڕووبدات، ئەگەر یەکێک لە منداڵەکانم تەنانەت کەمێک دواکەوت، ترسەکەم دەست دەکات بە زاڵبوون بەسەرمدا، خراپترینیان خەیاڵ دەکەم، دەزانم خۆم ماندوو دەکەم، تەنانەت هەندێکجاریش تەنانەت لە شتە ئاساییەکان بێبەشیان دەکەم، بەڵام هەستێکی ناوەکی هەیە کە هەمیشە ناچارم دەکات بە هەر شێوەیەک بێت بیانپارێزم.

 

دووپاتیکردەوە، کە ئەم ترسە تەنها لە دایکایەتییەوە دەستی پێنەکردووە؛ پەیوەستە بەو ئەزموونە سەختانەی کە لە ساڵانی پێشوویدا بەرگەی گرتووە، بە دڵەڕاوکێیەکی زۆر و نەبوونی ئاسایشی تەواوەوە گەورە بووە، بۆیە کاتێک بووە بە دایک، هەوڵیداوە ئەوەی خۆی کەمبووە بیداتە منداڵەکانی، هەروەها ململانێکانی دایک تەنها لە پەروەردەکردنی منداڵدا سنووردار نییە؛ ئەوان بەهۆی ئەو فشارە کۆمەڵایەتییە بێئەندازەیەوە ئاڵۆزتر دەبن کە تاکە بەرپرسیارێتی خێزان و منداڵەکان دەخاتە سەر شانی، زۆرجار کۆمەڵگە لێپرسینەوە لە دایک دەکات لەبەرامبەر هەر کارێک کە منداڵەکە ئەنجامی دەدات، وەک ئەوەی سەرکەوتن یان شکستەکەیان تەنها بەرپرسیارێتی ئەو بێت. تەنانەت هەندێک لە باوکان تەواوی باری پەروەردەکردنی منداڵ دەخەنە ئەستۆی دایکەکە بەبێ ئەوەی بە شێوەیەکی گونجاو بەشداری لە چاودێریکردن یان پشتگیریکردنی منداڵەکانیان بکەن لەم ئەرکە چارەنووسسازەدا.

 

وتیشی: دایکان تەنها پێویستیان بە ئامۆژگاری و تاوانبارکردن نییە، پێویستیان بە هاوبەشێکە کە پاڵپشتییان بکات و هاوبەشی بەرپرسیارێتیەکەیان بێت، ئەوانیش ماندوو دەبن و دەترسن و پێویستیان بە کەسێکە کە پشتیان پێ ببەستێت، بەڵام زۆرجار چاوەڕێی ئەوە دەکرێت هەمیشە لەبەردەم منداڵەکانیان و خێزانەکانیان و کۆمەڵگەدا بەهێز بن، هەروەها کە گەورەترین ئاڵەنگاری ئەمڕۆ کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە فێربوونە کە چۆن منداڵەکانیان بپارێزن بەبێ ئەوەی ترسەکانی خۆیان بۆیان بگوازنەوە، هەروەها چۆن ئاسایش و متمانەیان پێبدەن لەبری ئەوەی ترس بکەنە بەشێک لە ژیانیان.

 

ڕۆڵی فرەیی و ئاڵەنگاری تەندروستی دەروونی دایکان

لەو چوارچێوەیەدا، مای زەکی، دەرونناس باسی لە ڕاستی تەندروستی دەروونی دایکان کرد و ئاماژەی بەوەدا، کە ژنانی ئەمڕۆ ڕووبەڕووی زیادبوونی فشارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان دەبنەوە لە ئەنجامی گۆڕانی بارودۆخی ژیان و پەرەسەندنی ئەو بەرپرسیارێتیانەی کە دەخرێنە سەریان، وتی: ڕۆڵی دایک تەنها لە چاودێریکردنی منداڵ و بەڕێوەبردنی ماڵدا سنووردار نەماوە. زۆرجار، چەندین ڕۆڵی هاوبەش دەکات: دایک، چاودێر، کرێکار، دابینکەر، بەرپرسیارە لە چاودێریکردنی خوێندنی منداڵەکانی و دابینکردنی پێداویستییەکانی خێزان، کە ئەمەش دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی فشاری دەروونی.

 

ڕوونیشیکردەوە، ئەم ڕۆڵە فرەچەشنانە هەستێکی بەردەوام بەسەر ژناندا دەسەپێنن کە پێویستە هەموو شتێک بۆ هەموو ئەندامانی خێزانەکە دابین بکەن، ئەمەش دەبێتە هۆی ماندوێتی و دڵەڕاوکێ و هەندێکجار هەست بە بێدەسەڵاتی، وتی: کۆمەڵگەی عێراق لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا بەرگەی بارودۆخی سەختی گرتووە، لەوانە شەڕ و قەیران و ململانێکان. ئەم ئەزموونانە شوێنەواری قووڵی دەروونی لەسەر زۆرێک لە ژنان بەجێهێشتوو، هەندێک لە دایکان هەڵگری ترس و ئەزموونی ڕابردوون کە لە چۆنیەتی کارلێککردنیان لەگەڵ منداڵەکانیاندا ڕەنگ دەداتەوە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، لە هەندێک حاڵەتدا، دایکان بەهۆی ترس و دڵەڕاوکێی بەردەوامەوە ڕەفتاری زیادەڕۆیی لە خۆپارێزی بەرامبەر منداڵەکانیان نیشان دەدەن، ئەوان پێیان وایە کۆنتڕۆڵکردنی تەواوەتی ژیانی منداڵەکانیان باشترین ڕێگایە بۆ پاراستنیان، لە کاتێکدا ڕەنگە ئەم ڕەفتارانە پەیوەست بن بە ئەزموونە دەروونییەکانی ڕابردووی چارەسەرنەکراوەوە.

 

مای زەکی، وتی هەندێک لە دایکان کە ساڵانی گەمارۆ یان قۆناغی دوای ٢٠٠٣ و سەختییەکانی هاوڕێیەتییان بەسەر بردووە، بارگرانی دەروونییان هەڵگرتووە کە وەک ترسێکی بەردەوام یان نەبوونی هەستکردن بە ئاسایش دەردەکەون.

 

جەختیشی لەوە کردەوە، کە دڵەڕاوکێی بەردەوام دەتوانێت گەشە بکات بۆ تێکچوونی دەروونی کە کاریگەری لەسەر ژیانی ژن و پەیوەندییەکەی لەگەڵ خێزانەکەیدا هەیە، گرنگی داوای یارمەتی پیشەیی لە کاتی پێویستدا کردەوە و ئازاری دەروونی بە شتێک نەزانێت کە لە بێدەنگیدا بشاردرێتەوە یان بەرگەی بگیرێت، سەبارەت بە خەمۆکی دوای منداڵبوون ڕوونیکردەوە، کە ئەم حاڵەتە پێویستی بە گرنگیدان و چاودێری هەیە، هەروەها پشتگوێخستنی نیشانەکانی دەبێتە هۆی بەردەوامبوونی کێشەکە و کاریگەری لەسەر ژیانی دایکەکە و توانای چاودێریکردنی منداڵەکەی، داوای لە ژنان کردووە ئەگەر نیشانەکانی نیگەرانکەریان هەبوو، ڕاوێژ بە پسپۆڕانی تەندروستی دەروونی بکەن.

 

مای زەکی داوای بەهێزکردنی کولتووری بەرپرسیارێتی هاوبەش لەناو خێزانەکەدا دەکات، بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی ماڵەوە و پەروەردەکردنی منداڵ تەنها بارگرانی دایک نەبێت، پشتگیریکردنی ژنان لە ڕووی دەروونییەوە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر سەقامگیری خێزان و کۆمەڵگە هەیە.

 

هەروەها داوای زیادکردنی هەڵمەتەکانی هۆشیاری تەندروستی دەروونی لە قوتابخانەکان و دامەزراوە تەندروستییەکان و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی کرد بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری سەبارەت بە ڕووبەڕووبوونەوەی فشاری دەروونی و گرنگی دەستێوەردانی پێشوەختە، تەندروستی دەروونی دایکانی عێراق وەک بابەتێک بەستراوەتەوە بە سەقامگیری خێزان و کۆمەڵگەوە، ئەو دایکانەی بارگرانی قورس هەڵدەگرن، پێویستیان بە پشتیوانی و پێزانین هەیە، نەک تەنها داوای بەرگەگرتنی زیاتر، لە نێوان بەرپرسیارێتی ئێستا و یادەوەرییەکانی ڕابردوودا، زۆرێک لە ژنان پێویستیان بە شوێن هەیە بۆ ئەوەی ئاگاداری خۆیان بن و داوای هاوکاری بکەن لەکاتی پێویستدا، چونکە پاراستنی خێزانیش لە پاراستنی تەندروستی دەروونی دایکەوە دەست پێدەکات.