ئاڤرین ناڤدار

 

ناوەندی هەواڵ-ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست قۆناغێکی بێ وێنەی گرژی بەخۆیەوە دەبینێت، کە ململانێ ناوخۆییەکان لەگەڵ دەستێوەردانەکانی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا یەکدەگرنەوە، ئەمەش پرسیار لەسەر ئەگەری کەوتنەناوەی ناوچەکە بۆ ناو گێژاوی فراوانتر دروست دەکات کە ڕەنگە بەرەو شەڕی ناوخۆ پەرەبستێنێت، ڕووداوەکانی فەڵەستین، سودان، یەمەن و سووریا چیتر ڕووداوی گۆشەگیر نین، بەڵکو پەیوەندین لە زنجیرەیەک ململانێدا کە لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە تا دەریای سوور و کەنداو درێژدەبێتەوە.

 

لە دیمەنێکی ناوچەییدا کە بەرەکان دەکەونە سەریەک و بەرژەوەندییەکان تێکەڵ دەبن، ململانێکانی فەڵەستین، سودان، یەمەن و سووریا چیتر ڕووداوی گۆشەگیر نین، بەڵکو بوونەتە پەیوەندی لە زنجیرەیەکی گرژی فراوانتردا کە لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە تا دەریای سوور و کەنداو درێژدەبێتەوە.

 

شەڕی بەردەوامی نێوان حەماس و ئیسرائیل، دابەشبوونی سەربازی و سیاسی لە سودان، درێژەی ململانێی ئاڵۆز لە یەمەن، هەوڵدان بۆ شەرعیەتدان بە ئایدۆلۆژیای جیهادی لە سووریا و هێرشەکانی ئێستای ئیسرائیل-ئەمریکی بۆ سەر ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، کە بنکەکانی حزبوڵا لە لوبنان و هێزەکانی کۆکردنەوەی گەل لە عێراق دەکەنە ئامانج، وەک توخمە سەرەکییەکان لە کێشانی نەخشەی نوێی دەسەڵاتی ناوچەکەدا دەردەکەون، لەگەڵ فراوانبوونی مەودای ڕووبەڕووبوونەوەکە، نیگەرانییەکان زیاتر دەبن کە ئەم بەرانە دەتوانن بگۆڕدرێن بۆ ململانێیەکی تەواو.

 

لەگەڵ پەرەسەندنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان و ئاڵوگۆڕی تەقە لە نێوان لایەنەکانی ململانێ ”ئیسرائیل و ئەمریکا دژی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران”، نیگەرانییەکان پەرەدەسەنن کە ئەم بەرانە دەتوانن بگۆڕدرێن بۆ گۆڕەپانێکی بەرفراوانتری ڕووبەڕووبوونەوە، ڕەنگە کاردانەوەی ململانێیەکی لەو شێوەیە تەنها لە ڕووبەڕووبوونەوەی دەرەکیدا سنووردار نەبێت بەڵکو دەتوانێت درێژبێتەوە بۆ ناوەوەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران و باشووری کوردستان و عێراق، بە لەبەرچاوگرتنی سستی هاوسەنگییە سیاسی، ئابووری، سەربازی و کۆمەڵایەتییەکان، پێدەچێت ناوچەکە ڕووبەڕووی هاوکێشەیەکی ئاڵۆز بێتەوە: ململانێی ناوخۆیی لەگەڵ ڕەهەندە نێودەوڵەتییەکان، هاوپەیمانییە سنووربەزێنەکان و ئەگەری کراوە بۆ پەرەسەندنی زیاتر یان دووبارە کێشانەوەی نەخشەی کاریگەریی ناوچەیی.

 

”ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران: لە نێوان فشارە ئابوورییەکان و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان”

ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران ڕووبەڕووی زنجیرەیەک قەیرانی کۆبووەوە دەبێتەوە کە هۆکارێکی یەکلاکەرەوەن بۆ سەقامگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی خۆی، ئاڵۆزیی بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، ئەو ناهاوسەنگییە ئابوورییانەی کە وڵاتەکەی گرتۆتەوە، لەوانە هەڵچوونی بەرز، دابەزینی بەرهەمهێنان، بەرزی بێکاری، بەتایبەتی لە نێو گەنجان، کاریگەریی گەمارۆ نێودەوڵەتییەکان لەسەر کەرتە گرینگەکان و داڕمانی تمەن.

 

ئەم قەیرانانە پێشهاتەکانی ئەم دواییە نین، بەڵکو دەرئەنجامی کارلێکی درێژخایەنی نێوان گەمارۆ دەرەکییەکان و تێکچوونی کارکردنی ناوخۆیین، لەگەڵ پەرەسەندنی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران و زلهێزە دەرەکییەکان، پرسیارەکە هەر دەمێنێتەوە: ئایا ئابووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران دەتوانێت بەرگەی فراوانبوونی مەودای ململانێی سەربازی بگرێت؟

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا شۆڕشی "ژن، ژیان، ئازادی" تەنها ناڕەزایەتییەکی زوو تێپەڕ نەبوو، بەڵکو بووژانەوەی گەل بوو بەرامبەر بە دەسەڵاتدارانی ئێران کە ژنان و کۆمەڵگە دەچەوسێننەوە، ئەم شۆڕشە بە سەرکردایەتی ژنان دەستی دەسەڵاتی لاواز کرد و بە ڕوونی ئیرادەیەکی گەلی سەرسەختی ئاشکرا کرد کە هەوڵی گۆڕینی دیموکراتی ڕاستەقینە و ڕیشەیی دەدات، لە ڕوانگەی سەردەمی دیموکراتیکەوە، بزووتنەوەی گەل بۆ ئاستێکی ڕێکخراوتر و هۆشیارتر بەرزبووەتەوە و ڕەتکردنەوەی قووڵی سیستمی هەنووکەیی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا دەردەبڕێت.

 

ئەم شۆڕشانە پرسیاری ئازادی، دادپەروەری و دیموکراتیشیان زیندوو کردۆتەوە و گونجاوترین وەڵام کە گەلی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران وەریگرتووە، ژیان بە پێی فەلسەفەی "ژن، ژیان، ئازادی" بووە.

 

لە نێوان قەیرانە قووڵەکانی ناوخۆ و ململانێی بەردەوام لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، گەل وەک یاریزانی ناوەندی لە هەڵبژاردنی داهاتووی خۆیاندا دەمێننەوە، هەڵبژاردن لە نێوان خۆڕاگری و خەباتدایە بۆ بونیادنانی سیستەمێکی جێگرەوە کە لە چوارچێوەیەکی دیموکراتیدا داخوازییەکانی خەڵک و بەتایبەت ژنان لەخۆ بگرێت کە فاکتەری یەکلاکەرەوە دەبێت لە داڕشتنی ڕێڕەوی ناوخۆیی و دەرەکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران.

 

سەقامگیری یان خلیسکانێک بۆ نائارامییەکی فراوانتر، نەک هەر پەیوەستە بە کردەی نوخبەی سیاسی یان ململانێ ناوچەییەکان، بەڵکوو بەندە بە توانای گەلی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران بۆ دووپاتکردنەوەی ئیرادەی خۆیان و داوای مافە سەرەتاییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانییان، لە کۆتاییدا هەڵبژاردنی خەڵک کاریگەرترین فاکتەری هاوکێشەیە یان دەبێتە هۆی چاکسازی ڕاستەقینە یان پەرەسەندنی ناوخۆیی کە سستی دۆخەکە توندتر دەکات و مەترسییە ناوچەییەکان زیاتر دەکات.

 

”باشووری کوردستان و عێراق: لە نێوان سستی ناوخۆ و پەرەسەندنی شەڕی هەرێم”

لەگەڵ پەرەسەندنی هێرشەکانی ئیسرائیل-ئەمریکی بۆ سەر ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، عێراق و هەرێمی کوردستان دەبنە گۆڕەپانێکی هەستیار کە بەرژەوەندییە ناوچەییەکان لەگەڵ هاوسەنگییە ناوخۆییەکان یەکتر دەبڕن، وڵاتەکە کە بەهۆی زنجیرەیەک قەیرانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە قورسایی لەسەرە، لە لێواری زیادبوونی سستیدایە، کە هەر پریشکێکی دەرەکی دەتوانێت ئاگرێکی ناوخۆیی هەڵبگیرسێنێت.

 

دابەشبوونی خێڵەکی نێوان سوننە و شیعە، لەگەڵ ململانێی نێوان هێزە سیاسییە ڕکابەرەکان، زەمینەیەکی بەپیت بۆ پەرەپێدانی ململانێکان دەڕەخسێنێت، لەم چوارچێوەیەدا، هەر پەرەسەندنێکی هێرشەکانی ئێران و ئیسرائیل یان وەڵامدانەوەکانی ئەمریکا کە پەیوەندی بە هاوپەیمانی لەگەڵ ئیسرائیلەوە هەبێت، دەتوانێت بە خێرایی بەرەو ڕووبەڕووبوونەوەی زەمینی پەرە بسێنێت و لایەنە چەکدارەکانی وەک هێزەکانی کۆکردنەوەی گەل وەک ئامرازێک لە ململانێیەکی گەورەتردا بقۆزێتەوە، ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی تەقینەوەی ئەگەری توندوتیژی لە شارە گەورەکانی وەک بەغدا و کەربەلا و تەنانەت درێژ ببێتەوە بۆ ناوچە سنوورییەکانیش.

 

عێراق بۆتە تاقیگەیەکی زیندوو بۆ کاردانەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران و ئیسرائیل، کە ململانێی ناوچەیی لەگەڵ دستی ناوخۆییدا یەکتر دەبڕێت، ئەگەر گەلی عێراق بێ ئاگا لەم سیناریۆیە بمێنێتەوە و نەتوانێت هەڵوێستی خۆی بخاتەڕوو، ئەگەری پەرەسەندنی ململانێی نێوان زلهێزە باڵادەستەکان بۆ شەڕی ناوخۆی خێڵەکی، دەتوانێت ببێتە یەکێک لە گەورەترین هەڕەشەکانی بەردەم ناوچەکە.

 

”سیناریۆی کۆکردنەوەی داعش: هەڕەشەیەکی دوولایەنە بۆ سەر عێراق و تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست”

لەگەڵ پەرەسەندنی هێرشەکانی ئیسرائیل-ئەمریکی بۆ سەر ئێران، مەترسییەکی دیکە سەرهەڵدەدات: بەکارهێنانی ئەگەری بۆشاییە ئەمنییەکان و دابەشبوونە ناوخۆییەکان لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە کە لە زیندانەکانەوە گواستراونەتەوە، پێشتر هێزەکانی سووریای دیموکرات بە پلانێکی نێودەوڵەتی بەڕێوەیان دەبرد.

 

لەم سیناریۆیەدا، داعش دەتوانێت هەر سەرقاڵییەکی ناوچەیی یان سستیەکی ناوخۆیی بقۆزێتەوە بۆ وەرگرتنەوەی دەسەڵاتی خۆی لە ڕۆژئاوا و ناوەڕاستی عێراق، جگە لەوەش، پەرەسەندنی سەربازی دژ بە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، تیرۆرکردنی سەرکردەی گەورەی ئینقلابی ئیسلامی و بەدواداچوون بۆ ململانێی فراوانتر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەتوانێت دەرفەتێک بۆ داعش بڕەخسێنێت کە بێ بەربەست چالاکی بکات، جا چ بۆ هێرشی ڕاستەوخۆ بۆ سەر خەڵکی مەدەنی یان کۆنترۆڵکردنەوەی شوێنە ستراتیژییەکان.

 

لەم سیناریۆیەدا عێراق تەنها نابێتە گۆڕەپانێک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران و ئیسرائیل، بەڵکو دەبێتە مەیدانی تاقیکردنەوە بۆ تەقینەوەیەکی دووانەی کە دەستێوەردانی ناوچەیی و سەرهەڵدانەوەی گروپە تیرۆریستییەکان تێکەڵ دەکات، ئەمەش مەترسی لەسەر سەقامگیری تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت سووریا دروست دەکات کە بەهۆی پابەندبوونی حکومەت بە هەمان ئایدۆلۆژیای سەلەفی-جیهادییەوە پەیوەندییەکی بەردەوام لەگەڵ داعشدا دەپارێزێت.

 

ئەم سیناریۆیە مەترسی دووبارەبوونەوەی ئەو کۆمەڵکوژییەی لە ساڵی ٢٠١٤دا بەرامبەر گەلی ئێزدی ئەنجامدرا، بیر دەهێنێتەوە، کە دانیشتووانی ناوچەکە زۆرترین بەرکەوتەی توندوتیژیی لێدەکەوێتەوە.

 

”پرۆژەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتی: دیدێکی جێگرەوە بۆ داهاتووی هەرێم”

لە ناوچەیەکدا، کە بەهۆی ململانێی بەردەوامەوە وێران بووە، لە گرژیی ئێران و ئیسرائیل و ئەمریکاوە تا دابەشبوونی ناوخۆ لە عێراق، یەمەن، فەڵەستین و سودان، پڕۆژەی "کۆمەڵگەی ئاشتی و دیموکراتیک"ی ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان وەک بژاردەیەکی بژاردەیی بۆ چارەسەرکردنی ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەرهەڵدەدات، ئەم پڕۆژەیە لەسەر بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی بەشدارە کە ڕەگ و ڕیشەی قەیرانە خێڵەکی، ئایینی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان دەخاتە ڕوو، کە لەلایەن زلهێزە نێودەوڵەتییەکانەوە ڕێکدەخرێن، خەڵک بەهێز دەکات بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی ناوەندی لە دیاریکردنی چارەنووسی خۆیاندا بگێڕن.

 

ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان لە قۆناغی دووەمی پڕۆژەکەیدا کە بە "قۆناغی یەکگرتنی دیموکراتی" ناسراوە، جەخت لەسەر پێویستی وتووێژی سیاسی دەکاتەوە بە پشتبەستن بە دەستێوەردانەکانی دەرەکی ڕەتدەکاتەوە، کە زۆرجار دابەشبوونەکان توندتر دەکەنەوە، پڕۆژەکە بە ئامرازێکی ستراتیژی کاریگەر دادەنرێت بۆ دووبارە کێشانەوەی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای بەشداری چالاکانەی گەل و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و داننان بە فرەچەشنی نەتەوەیی و کولتووری.

 

ئەم پڕۆژەیە نەک هەر چارەسەرێکی تیۆری پێشکەش دەکات، بەڵکو چوارچێوەیەکی ستراتیژی پێکدەهێنێت بۆ چارەسەرکردنی ململانێ ناوخۆیی و دەرەکییەکان و زەمینە خۆشکردن بۆ ئاشتییەکی بەردەوام لە ناوچەکەدا.