نەزیهە بوسەعیدی

تونس-قسەکانی ئەندامێکی پەرلەمانی تونسی، خەڵکی تونسی تووشی شۆک کردووە، لێدوانەکانی کە بە بێڕێزیکردن و ڕەگەزپەرستانە و هاندان بۆ توندوتیژی سێکسی پێناسەکراون، توڕەیییەکی بەرفراوانی لە تۆڕێ کۆمەڵایەتیدا لێکەوتەوە و بووە هۆی ئەوەی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و مافی ژنان داوای هەڵگرتنی پارێزبەندی لە پەرلەمانی و دادگاییکردنی بەپێی یاساکانی ئێستا بکەن.

لەناو دامەزراوەیەکدا، کە مەبەست لێی بەرزڕاگرتنی دەستوور و ماف و ئازادییەکان بوو، ئەندامێکی پەرلەمان لێدوانەکانی دا کە تونسییەکان بە شۆککەر و ترسناکیان زانی، لە قسەکانیدا بە زمانی عەرەبی ئاخاوتنی کردوو، وتی: دەستدرێژیکردنە سەر کۆچبەرێکی ئەفریقی نارەوایە، چونکە ژنانی تونس جوانن و هیچیان کەم نییە.

ئەم وتارە کە وا دیار بوو پاساو بۆ دەستدرێژیکردنە سەر ژنان و بچووککردنەوەی ژنان بۆ جەستەیانە، شەرمەزارکردنی بەرفراوانی لێکەوتەوە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی زەردەخەنەی ئەو پەرلەمانتارانەی دیکە کە لە پشتیەوە دانیشتبوون، ئەمەش وەک ئاساییکردنەوەی وتارێکی مەترسیدار سەیر دەکرا کە شکۆی ژن و کۆچبەر پێشێل دەکات.

 

”قسەی ڕەگەزپەرستانە ڕەوایەتی بە دەستدرێژیکردن دەدات”

کۆمەڵەی "یەکتربڕین بۆ ماف و ئازادییەکان" بە توندی سەرمەزارکردنی لێدوانەکانی ئەو پەرلەمانتارەی کرد و بە پێشێلکردنی ئاشکرای کەرامەتی مرۆڤ و وتارێکی ڕقاویی ئاشکرای زانی کە ژنان دەکاتە ئامانج و جەستەیان بە بابەتی دەزانن، هەروەها لێدوانەکانی ئەو پەرلەمانتارە ڕەنگدانەوەی ئەقڵیەتێکی ڕەگەزپەرستانە و پیاوسالارییە کە دەستدرێژیکردن لە پێشێلکارییەکی سەختەوە دەگۆڕێت بۆ "مافێک" کە لەسەر بنەمای جوانی دامەزراوە، ئەمەش پاساوێکی ئاشکرایە بۆ توندوتیژی سێکسی.

جەختی لەوە کردەوە، کە ئەم ڕووداوە گۆشەگیر نییە، بەڵکو لە چوارچێوەی پەرەسەندنی هاندانەکاندایە دژی کۆچبەران، لەوانەش داوای دیپۆرتکردنەوەی زۆرەملێ و ڕیتۆریکێک کە بێ مرۆڤایەتییان دەکات.

کۆمەڵەی تونس بۆ بەرگریکردن لە مافەکانی مرۆڤ لێدوانەکەی ئەو پەرلەمانتارەی بە ناڕەوا زانی و تەنها زمانێکی خۆلێدان نەبوو، لە ڕاستیدا دەربڕینی ئەقڵیەتێکی دواکەوتووە کە سووتەمەنی ڕەگەزپەرستییە و نوێنەرایەتی پێشێلکارییەکی ڕوونی یاسای بنەڕەتی ژمارە ٥٨ دەکات سەبارەت بە نەهێشتنی توندوتیژی دژی ژنان، بڕگەکانی یاسای ژمارە ٥٠ سەبارەت بە بەرەنگاربوونەوەی هەڵاواردنی ڕەگەزی.

کۆمەڵەکە داوای لێبوردنی گشتی لەو پەرلەمانتارە و کردەوەی دەستبەجێی پەرلەمانی کرد بۆ دەستەبەرکردنی لێپرسینەوە، جەختی لەسەر پێویستی جێبەجێکردنی توند و کاریگەرانەی یاسا پەیوەندیدارەکان کردەوە و لێپرسینەوە، بەبێ هیچ نەرمییەک، هەموو ئەو کەسانەی کە هاندەری جیاکاری یان پاساو بۆ توندوتیژی دەهێننەوە.

کۆمەڵەی "ژنانی دیموکراسی"، "دەنگی ژنان" و "ماڵەکەم" ڕووداوەکەیان بە بۆچوونێک نەزانی بەڵکو بە کردەوەیەکی سزادراوی یاسایی زانی، بەو پێیەی توندوتیژی هاندەدات و سیستەمی باڵادەستی پیاوسالاری و ڕەگەزپەرستانە بەردەوام دەکات. داوای لێکۆڵینەوەی جددی و چالاککردنی میکانیزمەکانی لێپرسینەوەیان کرد.

هەڵمەتی دژ بە تاوانبارکردنی کردەوەی مەدەنی هاوسۆزی تەواو و بێ مەرجی خۆی لەگەڵ ئەو ژنە کۆچبەرەی بیابانی باشوور دەربڕی کە دۆسیەکەی بە شێوەیەکی شۆککەر و قبوڵنەکراو لەلایەن پەرلەمانتارێکەوە مامەڵەی لەگەڵدا کرا، کە تاوانێکی جددی و هەستیاری وەک دەستدرێژی سێکسی لە دەرەوەی هەر مافێکی مرۆڤ یان چوارچێوەیەکی مرۆیی قۆستەوە.

هەروەها ئەو ئەم جۆرە وتارەی بە نیشاندەرێکی مەترسیدار بۆ دابەزینی ئاستی وتاری گشتی زانی کاتێک لە دامەزراوەیەکەوە دێت کە بڕیارە دەسەڵاتێکی یاسادانان بێت بۆ پاراستنی ماف و ئازادییەکان، نەک سەکۆیەک بۆ بەردەوامکردنی بێڕێزیکردن و تێکدانی دەستکەوتەکانی مافەکانی ژنان و پاراستنی کەرامەتیان لە تونس.

 

        

”ڕیتۆریکی سیاسی ساڵانێک لە بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی تێکدەدات”

ڕەحمە سلێمان، کۆمەڵناس هۆشداریدا لەوەی کە ئەم جۆرە لێدوانانە دەتوانن چەندین ساڵ کارکردن لە بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی سێکسیدا هەڵبوەشێننەوە، چونکە سەرنجی کەسانی سست ڕادەکێشن و پاساوی ئامادەکراو بۆ تاوانباران دەخەنە ڕوو.

ئاماژەی بەوەشکرد، ئەم دەستێوەردانە کە بارگاویکراوە بە لێکدانەوە نابەرپرسیارانە، دەتوانێت هەموو ئەو هەوڵانە بخاتە مەترسییەوە کە کۆمەڵگەی مەدەنی و ئەو بەرنامانەی کە لەلایەن وەزارەتی خێزان و ژنان و منداڵان و ڤەتەمەنەکانەوە پێشکەش دەکرێن و هەموو کامپە پەیوەندیدارەکان بۆ چارەسەرکردنی توندوتیژی سێکسی و هەراسانکردن و دەستدرێژی سێکسی، کە کاردانەوەی دەروونی و کۆمەڵایەتیی بەردەوامە لە کاریگەریکردن لەسەر ژمارەیەکی بەرچاو لەو ژنانەی کە ئەزموونیان کردووە.

جەختیشی لەوە کردەوە، کە وتاری نابەرپرسانەی پەرلەمانی ڕەنگە هاندەری توندوتیژی و ئاساییکردنەوەی توندوتیژی بێت، ئەم دەستێوەردانانە دەتوانێت هەموو جۆرەکانی توندوتیژی، دەستدرێژی، ڕەگەزپەرستی و ئەوانی دیکە شەرعیەت بدات، هەروەها دەتوانێت هاندەری وتار و لێدوانی خراپ لەبەرچاو بگیرێت لە کەشی مەجازی و جیهانی ڕاستەقینەدا، چ فەرمی و نافەرمی، شایەنی باسە کە ڕێژەیەکی بەرچاو لە تاوانەکان لە ئەنجامی وتارێکدا ڕوودەدەن کە چەندین جار باس لە دەروونی سستی و پێکهاتە دەروونییەکان دەکات کە مەیلیان بۆ ئەو جۆرە پراکتیزانە هەیە، تەنها چاوەڕێی هەندێک پاساو کە لەم جۆرە وتارانە وەرگیراون بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە.

 

        

"کەرامەتی ژنان هێڵی سوورە"

ئیناس میعادی، چالاکوان لە ڕێکخراوی یەکسانی، ئەو لێدوانەی بە تایبەتی بە مەترسیدار زانی، چونکە لە ئەندامێکی پەرلەمانەوە هاتووە کە نوێنەرایەتی دەسەڵاتی یاسادانان دەکات، هەروەها قسەکانی ڕەنگدانەوەی عەقڵیەتێکە کە ژن وەک کاڵایەک سەیر دەکات و بانگەوازی باڵادەستی پیاوانە و پیاوسالاری دەکات.

داوای کرد پارێزبەندی لە پەرلەمانی هەڵبگیرێت و لێپرسینەوەی لەگەڵدا بکرێت بۆ ئەوەی قسەی ڕق لێبوونەوە پشتیوانی سیاسی نەدۆزێتەوە، هەروەها ڕۆڵی سەرەکی ئەم پەرلەمانتارە یاسادانانە، بەڵام وازی لەو ئەرکە هێنا کە بە قسەی بێڕێزی باس لە دیاردەکانی دزەکردنە ناو کۆمەڵگەی تونس بکات، بۆیە داوا دەکەین پارێزبەندی هەڵبگیرێت، لێپرسینەوەی لەگەڵدا بکرێت، لە سزا ڕزگاری نەبێت بۆ ئەوەی پەناگەیەکی ئارام نەدۆزێتەوە، دەبێت کاربکەین بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو ئەم دیاردانە، چونکە کەرامەتی ژنان هێڵی سوورە.