ئەلیف ئاکگول

 

ئیستەنبوڵ-گیان لەدەستدانی گوماناوی ژنان لە ساڵانی ڕابردوودا تادێت بووەتە کێشەیەکی ڕاستی لە باکووری کوردستان و تورکیا، بەپێی ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠٢٥ی پلاتفۆرمێک بۆ ڕاگرتنی کوشتنی ژنان”KCDP”، بە لانیکەم ٢٩٤ ژن لەلایەن پیاوانەوە کوژراون و تەرمی ٢٩٧ ژنیش لە هەلومەرجێکی نهێنیدا دۆزراونەتەوە، ژمارەی گیانلەدەستدانی گوماناوی ژنان تەنانەت ژمارەی کوشتنەکانیشی تێپەڕاندووە.

 

ڕاپۆرتێکی لیژنەی نیشتمانی پلاتفۆرمێک بۆ ڕاگرتنی کوشتنی ژنان”KCDP” کە لە مانگی کانوومی دووەمی ٢٠٢٦دا بڵاوکرایەوە، وێنەیەکی هاوشێوە دەکێشێت، بەپێی ڕاپۆرتەکە، لە مانگی کانوونی دووەمی ئەو ساڵەدا ٢٢ ژن لەلایەن پیاوانەوە کوژراون و تەرمی ١٤ ژنیش لە هەلومەرجێکی نهێنیدا دۆزراونەتەوە، لە مانگی شوباتدا ٢٣ ژن کوژراون و مردنی ٢٩ ژنیش بە گوماناوی تۆمار کراوە.

 

لیژنەی نیشتمانی پاراستنی ژنان وتی: ئەم دۆخە ئاماژەیە بۆ نەبوونی لێکۆڵینەوەی کاریگەر لە زۆرێک لەو مردنانە، زۆرێک لە حاڵەتە نهێنییەکان تا ئێستا چارەسەر نەکراون.

 

"پێم باش بوو ٨ی ئادار جیاواز بێت"

شیرین یالینجیکۆغڵو، نوێنەری لیژنەی نیشتمانی بۆ پاراستنی ژنان "KCDP" وتی: داواکارییەکانی ژنان جێبەجێ ناکرێت، بێکاریگەری میکانیزمەکانی پاراستن، بەتایبەتی، ژیانی ژنان بەفیڕۆ دەدات، لەبری ئەوەی باسی ژنکوژی و مردنی گوماناوی بکەم لە ٨ی ئاداردا، پێم باشتر بوو باسی ڕێکخراوی ژنان بکەم، هەروەها باسی لەدەستدانی ئەو مافانە بکەم کە ژنانی کرێکار تووشی دەبن.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، پێمان باش بوو ٨ی ئادار ڕۆژێک بێت بۆ قسەکردن لەسەر ئەو دەستکەوتانەی بەدەستمان هێناوە، کە تێیدا نوێنەرایەتی یەکسانی ڕەگەزی مسۆگەری کراوە، ئێمە پێمان باشتر بوو ڕۆژی جیهانی ژنان بە ئازادی ئاهەنگ بگێڕین، هەروەها پلاتفۆرمێک بۆ ڕاگرتنی کوشتنی ژنان”KCDP” ساڵانێکی زۆرە خەریکی تۆمارکردنی داتای ژنانە و ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە تیشک خستنە سەر ژنان لە تورکیا.

 

"ئەو پلاتفۆرمە لە ساڵی ٢٠١٠ەوە خەریکی بەڵگەنامەکردنی ژنکوژییەکانە"

ئەو ڕەخنەی لە کەمتەرخەمی دەسەڵاتدارانی تورکیا گرت لە لێکۆڵینەوەکانت ژنکوژی و شکستهێنانیان لە چارەسەرکردنی ڕەگ و ڕیشەی هۆکارەکانی، تێبینیمان کردووە، و چەندین جار ڕامانگەیاندووە، کە دەوڵەت تا ساڵی ٢٠١٦ ئەم داتایەی نەپاراستووە، لە ئەنجامدا، بێ ئاگا بووە لەو چەمکە و تێنەگەیشتووە کە ئەمانە کوشتنن کە دەتوانرێت ڕێگری لێبکرێت.

 

یاسای ژمارە ٦٢٨٤ کە دوای واژۆکردنی ڕێککەوتننامەی ئیستەنبوڵ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، بە یەکێک لە ئامرازە یاساییە گرنگەکان دادەنرێت بۆ پاراستنی ژنان، بەڵام کێشەکە لە بوونی یاساکەدا نییە، بەڵکو لە جێبەجێکردنیدایە، وتی: دەرکردنی یاسایەکی وەک یاسای ژمارە ٦٢٨٤ کە ژنان و خێزانەکان لە توندوتیژی دەپارێزێت، دوای واژۆکردنی ڕێککەوتننامەی ئیستەنبوڵ، هەنگاوێکی چارەنووسسازە، بەڕاستی ڕێکارێکی یاسایی ڕێگریکردنێکی ژیانییە، کاتێک ژنێک دەیەوێت جیاببێتەوە یان کاتێک کە چیتر نایەوێت لەگەڵ کەسێکدا بمێنێتەوە یان کاتێک دەیەوێت بە ئازادی لە شەقامدا بڕوات، ئەگەر تووشی هەر جۆرە توندوتیژییەکی پیاوانە بێت، دەتوانرێت بەپێی ئەم یاسایە فەرمانی خۆگرتن دەربکرێت.

 

“ئەوانەی یاسای ٦٢٨٤ دەکەنە ئامانج، هەوڵدەدەن تاوانباران بپارێزن”

ئاماژەی بەوەشکرد، کە لە حاڵەتەکانی پەرەسەندنی توندوتیژیدا، دەتوانرێت ڕێوشوێنی پاراستنی جیاواز کە لە یاساکەدا دیاری کراوە جێبەجێ بکرێت، ئەگەر ئاستی توندوتیژی زیاد بوو یان ئەگەر تاوانبارەکە هاوژینی ژنەکە بێت یان پیاوێکی دیکە، دەتوانرێت فەرمانی پاراستن بەدەستبهێنرێت، واتە گۆڕینی ناونیشان، ئەگەر ئەوە نەتوانرێت، دەتوانرێت بازنەی ئەلیکترۆنی پاژنەی پێ دابنرێت لەسەر تاوانبارانی پیاوی توندوتیژی دژی ئەو ژنانەی کە نایانەوێت کار یان خوێندنیان تێکبدەن.

 

بەڵام وەک چاوپێکەوتنەکەمان پشتڕاستی دەکاتەوە، جێبەجێکردنی ئەم میکانیزمانە لە دوای کشانەوەی تورکیا لە ڕێککەوتننامەی ئیستەنبوڵ تووشی پاشەکشەی ڕاستەقینە بووە، فەرمانی پاراستن بۆ ماوەیەکی کورتتر لەدوای کشانەوەی تورکیا لە ڕێککەوتننامەی ئیستەنبوڵ دەرچووە، هیچ سزایەک بەسەر ئەنجامدەری توندوتیژیدا ناسەپێنرێت، حاڵەتی لەم جۆرە زۆرن، ڕۆژێک دوای کۆتاییهاتنی فەرمانی پاراستن، تاوانبار دەتوانێت بگەڕێتەوە و دیسانەوە ژنەکە بکوژێت یان دەستدرێژی بکاتە سەر.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کشانەوە لە ڕێککەوتنی ئیستەنبوڵ ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیانی ژنان هەیە، وازهێنان لە ڕێککەوتننامەی ئیستەنبوڵ ژیانی ژنانی قورستر کردووە، بەداخەوەش بووەتە هۆی زیادبوونی ژنکوژی و دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان و دەستدرێژیکردن، ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە کاتێک یەکسانی ڕەگەزی بەدی نایەت، دەبێتە هۆی زاڵبوونی پیاوان، کە وەک هەڵگری دەسەڵات بەسەر ژناندا".

هەستیان پێدەکرێت.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، یاسای ژمارە ٦٢٨٤ کراوەتە ئامانج ئەوان هەوڵدەدەن ئەو بڕوایە دروست بکەن کە یاسای ژمارە ٦٢٨٤ بێکاریگەرە، بە لێدوانی وەک ”ئێمە سست دەکەین” یان ”بەشێکی هەڵدەوەشێنینەوە” یان بە وتنی ئەوەی کە ژنان پیاوان لە ماڵەکانیان دەردەکەن و دەبنە زیانبەرکەوتووی، ئەم لێدوانانە، لە واقیعدا، تاوانبارکردنی زیانبەرکەوتووە و هەوڵێکە بۆ پاراستنی تاوانبار، هەڵوەشاندنەوەی یاساکە بە تەواوی.

 

"ژنان تەنها لە باڵکۆنەکانەوە ناکەونە خوارەوە و بمرن"

ئاماژەی بە زیادبوونی ژمارەی مردنە گوماناوییەکانی ژنان کرد لە ساڵانی ڕابردوودا و ڕایگەیاند، ژنان تەنها لە باڵکۆن یان پەنجەرەکانەوە ناکەونە خوارەوە لەکاتی پاککردنەوە بە تەنها یان لەکاتێکدا بە تەنها لە ماڵەکانیاندا دەژین"، هەروەها تیشکی خستە سەر نەبوونی لێکۆڵینەوەی کاریگەر لە زۆرێک لەم مردنە گوماناویانە.

 

بە وتەی بشیرین یالینجیکۆغڵو، یەکێک لە هۆکارە هەرە بەرچاوەکانی پشت ژنکوژی و مردنی گوماناوی بێ سزایە، لەبەرئەوەی چەمکی بێ سزای زۆرێک لە پیاوان پاڵدەنێت بۆ کوشتنی ژنان، منداڵەکانیان، پەردەپۆشکردنی تاوانەکە، هۆکاری سەرەکی بێ سزایە.

 

ئاماژەی بە داتای پلاتفۆرم کرد، کە دەریدەخات گیان لەدەستدانی گوماناوی ژنان لە کوشتنی ژنان زیاترە، لەم ڕوانگەیەوە ساڵی ڕابردوو ٥٠٠ ژن کوژراون، هەروەها پابەندبوونی دەوڵەتی بە پاراستنی ژنان بیرخستەوە، کە ئەرکی دەوڵەت ئەوەیە کە لە تەنیشت هەموو هاوڵاتییەکی ژنەوە بوەستێت کە تووشی هەر جۆرە نادادپەروەرییەک دەبێت، پابەندە بەو کارە، دەبێت ڕێوشوێنی دەستبەجێ بگیرێتەبەر، دەبێت ڕێککەوتننامەی ئیستەنبوڵ بگەڕێندرێتەوە، ئەوانەی داوای ڕێوشوێنی پاراستن دەکەن بەهۆی بەرکەوتنیان بە توندوتیژی، دەبێت بپارێزرێن تەنانەت بەبێ سکاڵا، داواکاری پاراستن دەبێت بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی لە حاڵەتەکانی توندوتیژیدا جێبەجێ بکرێت.