بێریڤان زیلان 

 

ئێمە لە سەردەمێکداین کە گەڕانێکی جددی لە سیستمی جیهانی و لە بەرەی گەلاندا ئەزموون دەکرێت، جەنگی جیهانی سێیەم بە خێرایی تەواو بەردەوامە. ناوەندی ئەم شەڕە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، هاوکات لەگەڵ ئەم شەڕە، ڕێبازەکانی ناسەقامگیری ناوچەکە بەردەوامن. کورد ئەو دەسەڵاتەی بەدەستهێناوە کە ببێت بە بریکار لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بۆیە لەسەر کورد ستراتیژ دەکەن. ستراتیژییەکان لە ڕێگەی کوردەوە جێبەجێ دەکرێن.

 

سێ ستراتیژ کە ناوەندیان لەسەر کورد بوو

سێ ستراتیژ کە ناوەندیان لەسەر کوردە، لە ناوەڕاستی تێکۆشانێکداین. یەکەمیان نکۆڵی سەد ساڵە و بەباشی ناسراوە. هەرچەندە بوونی کورد بە دیفاکتۆ قبوڵکراوە، بەڵام هێشتا دوودڵی هەیە لە ناساندنی بە فەرمی. دووەمیان دەوڵەت نەتەوەیە بۆ نەتەوەپەرستە سەرەتاییەکان. لە دەرەوەی وڵاتەوە پشتیوانییەکی بەهێز بۆ ئەم ڕەوتە هەیە. سێیەمیان ستراتیژی کۆمەڵگەی دیموکراتیک-نەتەوەییە. تا بڕیاری بەپەلە و گونجاو سەبارەت بە پرۆسەکە نەدرێت، میکانیزمی کودەتاکە هەمیشە کاریگەر دەبێت. لەم کاتەدا دەبێت حکومەتی ئاکەپە بڕیارێک بدات. ئایا لە پاڵ دیموکراتیزەکردنی ئێستا و چارەسەری پرسی کورددا دەوەستێت، یان درێژە بە سیاسەتەکانی دواکەوتن و پاکتاوکردن دەدات و وڵات بەرەو ئاژاوە دەبات؟

 

هاوکاتی ئێستا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پرۆسەیەکی بەردەوام لە گۆڕاندایە

لەو شەڕە هەژموونگەرییەی کە زلهێزە نێودەوڵەتییەکان لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەنجامی دەدەن، لەلایەک هێرشی سەرمایەداریی دڕندانە بە سەرکردایەتی ئەمریکا و ئیسرائیل هەیە، لە لایەکی ترەوە مەیل هەیە بۆ پاراستنی دۆخی ئێستا کە بەریتانیا سەرکردایەتی دەکات و تورکیا کە یەکێکە لە دەوڵەتانی ناوچەکە پاڵپشتی دەکات، جگە لەوەش سەرهەڵدانی بێدەنگی چینیش هەیە. پێکدادانی ڕوونی ئەم مەیلانەی ئەم دواییە لە هێرشەکانی دژی ئێراندا بینیمان، هەرچەندە لە شەڕی دژی ئێران کەس سەرکەوتوو نەبووە، بەڵام هەردوولا هەوڵیان داوە شتێک لەو ئەنجامە دەستەبەر بکەن، بەڵام ئەوانەی زۆرترین زیانیان پیگەیشت گەل بووە. سیاسەتەکانی لەسێدارەدان و زیندانیکردن کە لە وڵاتدا جێبەجێ کراون، ئاوارەیی و کۆمەڵکوژی کە بەهۆی هێرشەکانەوە دروست بووە، فشاری جددی لەسەر خەڵک دروست کردووە. هەرێم لەژێر هێرشی ئەو زلهێزە هەژموونخوازانەدا ناتوانێت چارەسەری خۆی دروست بکات. لە ڕاستیدا ئەو دەسەڵاتە پاشایەتییەی کە بە گونجاو بۆ ناوچەکە دادەنرێت، بە ئاشکرا لەلایەن نوێنەرەکەی تۆم باراکەوە ڕاگەیاندراوە. هەوڵەکان بۆ دیزاینکردنی ئەم سیستەمە بەردەوامن و ڕێگەی بۆ خۆشکردن بە پلانی ستراتیژی درێژخایەن. هاوکاتی ئێستا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پرۆسەیەکە کە بەردەوام لە گۆڕاندایە. هەروەک ڕێبەر ئاپۆ لە دوایین کۆبوونەوەیدا ئاماژەی پێکرد، هاوکێشەی ناوچەیی کە دەوڵەتانی ناوچەیی وەک ئێران و ئیسرائیل زیاتر جەخت دەکەنەوە، ناسیۆنالیزم سووتەمەنی پێدەدرێت و ململانێی نێوان نەتەوەکان دەکرێنە ئامانج، هێشتا پڕە لە ئەگەر. لە پرۆسەیەکی وەهادا کە شایەنی سەرلەنوێ داڕشتنەوەیە، چاوەڕوان ناکرێت دۆخی تورکیا وەک خۆی بمێنێتەوە. ڕێگای دەربازبوون لەم دۆخەی ئێستا بۆ تورکیا لە پارادایمی کۆمارێکی دیموکراتیکدایە.

 

پرۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک و دەرئەنجامەکانی

پڕۆسەی 'کۆمەڵگەی ئاشتی و دیموکراتیک' کە ڕێبەر ئاپۆ پەرەیپێداوە، لە دۆخێکدایە کە ڕێگای چارەسەر بۆ ناوچەکە دروست بکات. ئەم پرۆسەی پێشکەوتنخوازانە نەک هەر نوێنەرایەتی گۆڕانکاری لە ستراتیژی خەباتی ئازادیخوازی کوردستان دەکات، لە هەمانکاتدا چارەسەری ستراتیژی بۆ کێشەکانی هەرێم دادەڕێژێت، فاکتەری سەرەکی سەرکەوتنی ئەو پرۆسەیەی کە ڕێبەر ئاپۆ دەستیپێکردووە، دەستەبەرکردنی ئازادی جەستەیییەتی. مەرجەکانی بەڕێوەبردنی پرۆسەکەوداڕشتنی دیدگاکەی و داڕشتنی هەنگاوە سیاسییەکان بەو پێیە نەک تەنیا بە تێپەڕاندنی نەبوونی پەیوەندی، بەڵکو بە ئازادی فیزیکیش بەدیدەهێنرێت. بۆیە کۆماری تورکیا کاتێک بینی کە پەرەپێدانی پرۆسەکە هیچ سوودێکی بۆی نابێت و نۆرەی ئەویش دێت، نزیکەی ساڵ و نیوێک لەمەوبەر لەگەڵ ڕێبەر ئاپۆ دانوستانەکانی دەستپێکرد. باخچەلی کە دەستپێشخەری پرۆسەکە بوو، لەو کاتەدا دەیوت "با ڕێبەر ئاپۆ بێت و لە پەرلەمان قسە بکات". هەرچەندە قسەکردن لە پەرلەمان بە واتای هێنانی ئازادی جەستەیی دێت، بەڵام بە درێژایی پرۆسەکە لە لێدوانەکانیان پاشەکشەیان کردووە. بەو بەناو "ماڵی دووەم" کە لە ئیمرالی ئامادەیان کردبوو و بە دوایین لێدوانەکانیان ئاماژەیان بەوە کردووە کە بەردەوام دەبن لە مەرجەکانی دیلبوون بۆ ڕێبەر ئاپۆ. تەنانەت مافی هیوا، کە دەبێت بە پێی ڕێکارە یاساییە نێودەوڵەتییەکان جێبەجێ بکرێت، بوو بە بابەتی دانوستان. لەم ڕووەوە هەموو دەوڵەتە نێودەوڵەتییەکان بە ئاگاداری خۆیان یاساکانیان پێشێل کردووە، بەگشتی دەبوو ئاکەبەک (کۆمەڵەی ماف و ئازادییە دیموکراتیکەکان) مافی هیوای لە کۆبوونەوەی مانگی حوزەیرانی خۆیدا بخاتە ناوەوە، بەڵام لە ڕۆژنامەکاندا باس لەوەکراوە کە مافی هیوا لە کۆبوونەوەی داهاتوودا لە بەرنامەی کاردا نییە. جگە لەوەش لەم ماوەیەدا گۆشەگیری لەسەر ڕێبەر زیادی کردووە، پێویستە ڕێگە بە پارێزەران و بنەماڵە بدرێت بە بەردەوامی سەردانی بکەن و کۆبوونەوەکانی شاندی ئیمرالی دەم پارتیش ئێستا لە ژێر دەسەڵاتی دەسەڵاتدارانی تورکیادایە. شاندەکە نزیکەی دوو مانگ دواتر کۆبوونەوە. هەموو ئەمانە ئەوە دەردەخەن کە پرۆسەکە بە باشی بەرەوپێش ناچێت. پێویستە هەڵوێستێکی ڕوونتر لە بەرامبەر ئەو لێدوانانەی ئێستادا بگیرێتەبەر کە ڕێبەر سنووردار دەکات بۆ تەسککردنەوەی پێناسە سیاسییەکان، جار جار شیکاری بۆ دەکەن و وەک ئیرادەی سیاسی گەلی کوردستان نایبینن. لەم خاڵەدا، دوایین لێدوانی باخچەلی کە لە حەوت خاڵدا دەربڕدراوە، پێویستە لەم چوارچێوەیەشدا هەڵبسەنگێندرێت. بە تایبەتی لێدوانەکانی سەبارەت بە بەردەوامی دەستبەسەرکردنی ڕێبەر و سنووردارکردنی هەماهەنگی سیاسی تەنها لەگەڵ تەسفیەکردنی ڕێکخستن نیشانەن بۆ ئەوەی پرۆسەکە بە جددی وەرناگیرێت، تا هەلومەرجی ژیان و کارکردن بە ئازادی بۆ ڕێبەر ئاپۆ دروست نەکرێت، هەر ڕوانگە و لێدوانێک کە بدرێت، کردارێکە کە پرۆسەکە پاشەکشە دەکات.

 

تا بڕیاری بەپەلە و گونجاو نەدرێت، میکانیزمی کودەتاکە بە کاری خۆی دەمێنێتەوە

هەرچەندە پێویستە یاسای ئازادی دەربکرێت و ڕێگا بۆ ئەندامانی تەڤگەری ئازادی بۆ بەشداریکردن لە سیاسەتی دیموکراتیک لە پڕۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیکدا بکرێتەوە، بەڵام بڕیاری لێسەندنەوەی تەواوەتی جەهەپە دەرگای کەناڵە سیاسییە دیموکراتیکەکانی داخستووە. ئەم کارە نیشان دەدات کە میکانیزمی کودەتاکە لە ڕێگەی گلادیۆوە کاردەکات. ئەوە تەنیا ململانێیەکی ناوخۆی ناو حزبێک نییە، بەڵکو داڕشتنی سیاسەتی تورکیایە لە لایەن دەسەڵاتی باڵادەستەوە، ئەمەش هەوڵێکە لەلایەن حکومەتەوە بۆ داڕشتنی ئۆپۆزسیۆن و پێشێلکردنی دیموکراتیک، بۆیە جارێکی دیکە هەستیاری پرۆسەکە دەرکەوتووە. تا بڕیاری بەپەلە و گونجاو سەبارەت بە پرۆسەکە نەدرێت، میکانیزمی کودەتاکە هەمیشە لە کاردا دەمێنێتەوە، هەوڵەکان بۆ تێکدانی پرۆسەکە لەلایەن دەوڵەتەوە لە دەرەوەی نۆرم دەدرێت. لەم کاتەدا دەبێت حکومەتی ئاکەپە بڕیارێک بدات. ئایا پڕۆسەی دیموکراتیزەکردنی ئێستا و یەکلاکردنەوەی پرسی کورد قبوڵ دەکات، یان درێژە بە تاکتیکی دواخستن و پاکتاوکردنی خۆی دەدات و وڵات نوقم دەکات بۆ پشێوی؟ تا زیاتر باسی پرۆسەی چارەسەری دیموکراتیک بکەین، زیاتر پراکتیزە دژە دیموکراتیکەکان دەبینین. لە شەوێکدا دامەزراوەکان دادەخرێن و دەستوەردان لە لایەنە سیاسییەکان دەکرێت. ئاکەپە بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتەکەی، هەموو ئەو لایەنانە لەناو دەبات کە چانسی هاتنە سەر دەسەڵاتیان هەیە، گرنگە بە دوورکەوتنەوە لە عەقڵییەتی چاوەڕوانی و بینین و بەهێزکردنی ڕەخنەی بونیادنەرو بەرزکردنەوەی دەنگی، ئەم پراکتیزانە تێپەڕێنین. پێویستییەکی بەپەلە هەیە بۆ دەرکردنی یاساگەلێک کە ئاسانکاری بۆ پێشکەوتنی دیموکراتیزەکردن بکات.

 

پرۆسەی ئەنتیگراسیۆن لە سووریا

ئەو پرۆسەیەی کە لە چوارچێوەی گفتوگۆکانی ئەنتیگراسیۆن لە ڕۆژئاوادا بەڕێوە دەچێت، هاوکات لەگەڵ ئەو پرۆسە و میتۆدە پەرەی سەندووە کە ڕێبەر پەرەی پێداوە. کاتێک دانوستانەکان لەگەڵ ڕێبەر دەبڕدرێن و تاکتیکی دواخستن بەکاردەهێنرێن، پڕۆسەی ڕۆژئاواش دەگاتە دۆخێکی بێهیوا، وا دیارە ئیدارەی کاتی کە ڕەوایەتییەکەی لەلایەن هەموو گەلان و ئایینەکانەوە قبوڵ نییە، پرۆسەی ئەنتیگراسیۆنی دیموکراتیک وەک ڕادەستبوون دەبینێت. ئەمەمان لە ڕۆژئاوای کوردستان لە پرۆسەی هەڵبژاردنی نوێنەران و لە نزیکبوونەوە بەرامبەر یەپەژە و لە هێرشەکانی سەر پێگەی زمانی کوردی و لە هەوڵەکانی تێکدانی  خوێندنگە و سیستمی پەروەردە و فێرکردندا بینیوە. پراکتیزەکردنیان بۆ دانانی ئەندامانی ئەنجومەنی گەل لە ڕێگەی هەڵبژاردنێکی ساختەکارانەوە، بە پێی ئایدۆلۆژیاکەیان، پێدەچێت هێندەی تر ململانێ دروست بکات، بەڵام ئەنتیگراسیۆنی دیموکراتیک لە ڕێگەی هەڵبژاردنی ئازادەوە بەدەستدێت. لەسەر بنەمای خۆبەخشی دامەزراوە، پرۆسەیەکە کە گەل بە لێکۆڵینەوە لە سۆسیۆلۆژی مێژوویی و بارودۆخی ئێستا بڕیار دەدات کام هاوپەیمانی بۆیان گونجاوە. هەوڵێک هەیە بۆ دروستکردنی سەرلێشێواوییەکی تێگەیشتوو سەبارەت بە ئەنتیگراسیۆنی دیموکراتیک، لە ڕاستیدا بۆ ئەوانەی ئاشنان بە پارادایم و فەلسەفە و هێڵی ئایدیۆلۆژی و سیاسی مۆدێرنیتەی دیموکراتیک، هەموو شتێک ڕوونە. بەگشتی ئەنتیگراسیۆن لە چوارچێوەی مافەکانی تاکدا تێدەگەین. بەڵام ئەنتیگراسیۆنی دیموکراتیک لەسەر بنەمای نەتەوەی دیموکراتیک دامەزراوە. بۆیە بەشداریکردنە لەسەر بنەمای مافی هەرەوەزی نەک لەسەر بنەمای مافی تاک. بە گشتی پەیوەندی بە قبوڵکردنی دۆخی ئێستای گەلەوە هەیە. سیستەمی ئێستا گەورەترین مەترسی دروست دەکات، بەتایبەتی بۆ ژنان. پاراستنی ڕۆژئاوا کە وەک شۆڕشێکی ژنان ئیلهامبەخش بووە بۆ هەموو جیهان و پشتیوانی لە هێزی بەرگری ژنان یەپەژە، بۆ ئێمە گرنگە.

 

بەشدارییەکی چالاکتر لەژێر پێشەنگایەتی تێکؤشانی ئازادی ژناندا نیشان بدرێت

تەڤگەری ئازادی ژنان لەم پرۆسەیەدا ڕۆڵی پێشەنگی وەرگرتووە. ململانێیەکی جددی هەیە لە دژی هەموو جۆرە هێرشێک بۆ سەر ژنان و لە دژی ڕێبازە باڵادەستەکانی پیاوان کە دەیانەوێت ژنان بێ پاراستن بمێننەوە، ئەو سیستمەی کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە ڕێگەی تەڵە درۆینەکانی ئازادییەوە ژیان پێشکەش بە ژنان دەکات، هەموو ڕۆژێک بە هێرشی ئابووری و سیاسی و جەستەیی ژنان دەکاتە قوربانی. سیاسەتەکانی جینۆساید دژی ژنان بێ وەستان بەردەوامن، هەراسانکردن، دەستدرێژی، کوشتن، پاراستنی تاوانباران و سنووردارکردنی ژنان لە سنوورە نەریتییەکانی خێزاندا، کارێکی بەردەوام و بنەڕەتین. ژنان لە دژی ئەم کارانە هەنگاویان ناوە. هەروەها هەوڵگەلێک کە ڕەنگدانەوەی ڕوانگەی کۆمۆنیزمی دیموکراتیکە، سەرهەڵدەدەن. بۆ ئەوەی ئەم پرۆسەیە کە خەباتی ئازادی ژنان پێشەنگایەتی دەکات، سەربکەوێت، پێویستە هەمووان چالاکتر بەشداری بکەن. بەرپرسیارێتی مێژوویی داوای ئەمە لە ئێمەی ژنان دەکات. کاتی ئەوە هاتووە ژنان ڕۆڵی دامەزرێنەری خۆیان لە کۆمەڵگەیەکی دیموکراتیکدا بەجێبهێنن.