حەنان حارت

 

مەغریب ـ جارێکی تر گفتوگۆکان لەسەر پێگەی ژنان لەناو پیشەی بەڵگەنامەکردنی شەرعیدا گەڕایەوە پێشەوە، ئەمەش دوای ئەوەی دادگای بنەڕەتیی وڵات بڕیاری دا بە نایاساییبوونی چەند بڕگەیەکی ڕەشنووسی یاسای ژمارە ١٦.٢٢ تایبەت بە ڕێکخستنی ئەم پیشەیە. ئەم بڕیارە دەرگای گفتوگۆی لەسەر ئەو چاکسازییە یاساییانە کردەوە کە پەیوەستن بەم بەشەوە، لە کاتێکدا هێشتا داواکارییە پیشەیی و مافپەروەرییەکان بۆ بەهێزکردنی بەشداریکردنی تەواوی ژنان لە ناویدا بەردەوامن.

 

دادگای بنەڕەتی لە مەغریب، ڕۆژی دووشەممە ١٥ی حوزەیران، بڕیاری دا بە نایاساییبوونی چەند ماددەیەک، لەوانە ماددەی هەشت و بڕگەی یەکەمی ماددەی ٦٧. هەروەها دادگاکە پێی وابوو کە هەندێک لە بڕگەکانی پڕۆژەکە پشتگوێخستنی تێدایە لە دابینکردنی بەردەوامبوونی فەرمانگەی گشتیی بەڵگەنامەکردن، لە کاتێکدا گونجانی هەندێک ماددەی تری لەگەڵ دەستووردا پشتڕاستکردەوە یان پەسەندی کردن بە مەرجی سنووردارکردنی لێکدانەوەکانیان بە چەند مەرجێکی دیاریکراو.

 

پیشەی بەڵگەنامەکردنی شەرعی یەکێکە لەو پیشە یاساییانەی کە ئەرکی تۆمارکردنی چەندین گرێبەست و مامەڵەی لەئەستۆیە، لەوانە گرێبەستی هاوسەرگیری، میرات و مامەڵە شارستانییەکان، ئەمەش وا دەکات هەر هەموارکردنێکی یاسایی کە تایبەت بێت پێی، ببێتە جێی بایەخێکی فراوانی پیشەیی و مافپەروەری لە ناو مەغریبدا.

 

لە ڕێگەدان بە چوونە ناوەوە بۆ شەڕی چەسپاندنی لێهاتوویی

کاتێک دەلیدە مەساعید لە ساڵی ٢٠١٨دا پەیوەندی بە یەکەم گرووپی ژنانەوە کرد لەم پیشەیەدا، ئەمەی تەنها وەک دەرفەتێکی کاری نەدەبینی، بەڵکو وەک قۆناغێک بە ڕەهەندێکی مێژووییەوە تەماشای دەکرد کە -بە گوتەی خۆی- بەرپرسیارێتییەکی دووقاتی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتبوو لەناو بەشێکدا کە بۆ چەندین ساڵی درێژخایەن تەنها بۆ پیاوان مابووەوە.

 

ئەو دەڵێت کە چوونە ناوەوەی ژنان بۆ ئەم بوارە تەنها زیادبوونی ژمارەیی نەبوو، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی کرداری بوو بۆ توانای ئەوان لەسەر سەلماندنی ئەوەی کە لێهاتوویی و پابەندبوون، نەک ڕەگەز، پێوەرە ڕاستەقینەکەن بۆ ڕاپەڕاندنی پیشەکە.

 

ئەو ئەزموونی خۆی وەک گەشتێک لە کۆسپ و سەرکەوتنی خود و چەسپاندنی ئامادەیی ژنان لەناو پیشەکەدا وەسف دەکات، و پێی وایە ساڵانی ڕابردوو توانای ژنانیان نیشان داوە لە گرتنەئەستۆی بەرپرسیارێتی و ڕاپەڕاندنی ئەرکەکانیان بە لێهاتووییەوە، هەروەها گرتنگەڵەکانی ئێستا چیتر پەیوەندییان بەوەوە نەماوە کە ئایا کارەکە لە لایەن ژنێکەوە دەکرێت یان پیاوێک، بەڵکو بوونەتە تەحەددای پیشەیی هاوبەش کە پەیوەندییان بە داهاتووی پیشەکە و پەرەپێدانیەوە هەیە.

 

ئەو بەوەشدا دەچێت کە بەڵگەنامەنووسانی ژن و پیاو ئەمڕۆ یەک کۆمەڵەی پیشەیی پێکدەهێنن کە ئامانجی بەرگریکردنی هاوبەش لە پیشەکە و بەهێزکردنی پێگەکەی لەناو دەزگای دادپەروەری و خزمەتکردنی هاوڵاتیاندا کۆیان دەکاتەوە.

 

داواکاری بۆ چاکسازییەکی فراوانتر لە پیشەکەدا

سەرەڕای ئەوە، دەلیدە مەساعید تێبینی و سەرنجی لەسەر پڕۆژە یاسا نوێیەکە هەیە، و جەخت دەکاتەوە کە ئەو بە شۆک و دڵەڕاوکێیەکی گەورەوە پێشوازی لێکردووە، چونکە هاوپیشەکانیان -بە گوتەی ئەو- چاوەڕوانی چاکسازییەکی هاوسەنگ بوون کە هاوشانی پەرەسەندنی پیشەکە بێت و گونجان لە نێوان قەبارەی بەرپرسیارێتییەکان و ئەو پاڵپشتییە یاساییانەدا دروست بکات کە بەوان دەدرێت.

 

ئاماژە بە بەردەوامی جیاوازی هەندێک لە ڕێگاکان دەکات لە نێوان پیشە یاساییەکاندا، لەوانە ئەو بابەتانەی کە پەیوەستن بە پاراستن و ئەمانەتکردنی ئەو پارانەی کە بە هەندێک مامەڵەوە بەستراونەتەوە، و پێی وایە چاکسازی پێویستە ئەو ئامرازە یاساییە پێویستانە ببەخشێتە پیشەکە کە بتوانێت ڕۆڵی خۆی بە شێوازێکی گشتگیر بگێڕێت.

 

ئەو وای دەبینێت کە ئەو پرسیارەی ئەمڕۆ لەئارادایە تەنها پەیوەندی بە چوونە ناوەوەی ژنانەوە نییە بۆ ناو پیشەکە، بەڵکو بە ڕادەی بەشداریکردنی ڕاستەقینەیانەوە هەیە لە بەڕێوەبردن و بڕیاردان لەناو ئەنجومەنەکانیدا، و دەڵێت دادپەروەری بە دروشم بەدی نایەت، بەڵکو بە دەقی ڕوون دەبێت کە دەرفەت لەبەردەم سەرجەم لێهاتووییەکاندا بکاتەوە بۆ بەشداریکردن لە بەڕێوەبردنی کاروباری پیشەییدا.

 

هەروەها پێی وایە توندکردنی مەرجەکانی خۆپاڵاوتن بۆ هەندێک لە بەرپرسیارێتییە پیشەییەکان لەوانەیە لە ڕووی کردارییەوە گەیشتنی چەندین لێهاتوویی، لەوانەش ژنان، بۆ پێگەکانی بەرپرسیارێتی دوا بخات، و جەخت دەکاتەوە کە بەهێزکردنی پێگەی ژنان تەنها بە کردنەوەی دەرگای چوونە ناو پیشەکە کۆتایی نایەت، بەڵکو توانادارسازکردنی ئەوانیش دەگرێتەوە بۆ بەشداریکردن لە نەخشاندنی داهاتوویدا.

 

کێشەی یەکسانی لەناو پیشە یاساییەکاندا

لەلایەکی ترەوە، چالاکوانی مافەکانی ژنان بوشرا عەبدو، سەرۆکی کۆمەڵەی  تێکۆشان بۆ یەکسانی و هاوڵاتیبوون، پێی وایە کە ئەم گفتوگۆیە لە ڕەهەندە تەسکی پیشەییەکە تێدەپەڕێت و پرسیارەکانی پەیوەست بە یەکسانی لەناو سیستمی یاسایی مەغریبدا دەورووژێنێت.

 

پێیوایە کە پڕۆژە یاساکە پرسیار دەربارەی ڕادەی گونجانی هەندێک لە بڕگەکانی لەگەڵ بەندی ١٩ی دەستووری مەغریبدا دروست دەکات، کە دەڵێت ژنان و پیاوان، لەسەر بنەمای یەکسانی، لە ماف و ئازادییەکان بەهرەمەند دەبن، و جەخت لەسەر پابەندبوونی حکومەت دەکاتەوە بۆ هەوڵدان لەپێناو بەدیهێنانی بنەمای دابەشبوونی یەکسانی پەنجا بە پەنجا.

 

ڕوونی کردەوە کە کێشەکە چڕبووەتەوە لەسەر هەندێک لەو بڕگانەی کە پەیوەستن بە شایەتیدان و بەڵگەنامەکردن لەناو ئەم پیشەیەدا، کە کارێکی شەرعییە و ئەرکی نووسینی گرێبەستەکانی هاوسەرگیری، تەڵاق، میرات و گرێبەستە شارستانییەکانی تری لەسەرە.

 

ئەو وای دەبینێت کە ئەو دارشتنەی پڕۆژەکەی پێ هاتووە بە شێوازێکی ڕوون یەکسانی تەواو لە نێوان ژنان و پیاواندا لەناو پیشەکەدا یەکلا ناکاتەوە، ئەمەش -بە بڕوای ئەو- ڕەنگە ببێتە هۆی بەردەوامبوونی ئەو ڕێگرییانەی کە دەبنە کۆسپ لەبەردەم پەیڕەکردنی هەندێک لە پسپۆڕییەکان لە لایەن ژنانەوە.

 

ئاماژە بەوە دەکات کە توانادارسازکردنی ژنان نابێت تەنها بە کردنەوەی دەرگای پیشە یاساییەکان بەڕوویاندا کۆتایی بێت، بەڵکو پێویستە دانپێدانی تەواو بە شیاوێتی یاسایی ئەواندا و دەستەبەرکردنی یەکسانی لە ئەرک و بەرپرسیارێتییەکاندا بگرێتەوە، و پێی وایە هەر ناڕوونییەکی یاسایی لەو بابەتانەی پەیوەستن بە شایەتیدان و بەڵگەنامەکردنەوە ڕەنگە مەترسی بەردەوامبوونی کۆتوبەندەکان دروست بکات کە ڕێگری لە ژنان دەکەن لە پەیڕەکردنی هەندێک کار.

 

هەروەها جەختی کردەوە کە گفتوگۆکە تەنها پەیوەندی بەم پیشەیە خۆیەوە نییە بە تەنیا، بەڵکو بە پێگەی ژنانەوە هەیە لەناو سیستمی یاسایی مەغریبدا و ڕادەی ڕەنگدانەوەی بنەما دەستوورییەکانی یەکسانی لەسەر یاسا نیشتمانییەکان، و پێی وایە پێداچوونەوەی یاسای ڕێکخستنی ئەم پیشەیە دەرفەتێکە بۆ چەسپاندنی یەکسانییەکی یاسایی ڕوونتر لەناو کەرتی بەڵگەنامەکردنی شەرعیدا، بە شێوازێک کە لەگەڵ دەستووری مەغریب و پابەندبوونی وڵاتەکە لە بواری مافەکانی مرۆڤدا بگونجێت.

 

کۆمەڵەی تێکۆشان بۆ یەکسانی و هاوڵاتیبوون پێشتر لە بەیاننامەیەکدا داوای گونجاندنی یاسا نیشتمانییەکانی کردبوو لەگەڵ بڕگە دەستوورییەکانی پەیوەست بە یەکسانی و نەهێشتنی جیاکاری.

 

بڕیارەکەی دادگای بنەڕەتیش هات بۆ ئەوەی ڕەهەندێکی نوێ بەم گفتوگۆیە ببەخشێت، دوای ئەوەی لە هۆکارەکانی بڕیارەکەیدا پشتی بەوە بەست کە هەندێک لەو دارشتنانەی لە پڕۆژەکەدا هاتوون کەمکوڕییان لە ڕوونی و وردیدا هەیە و دەرگا لەبەردەم لێکدانەوە و جێبەجێکردنی جیاوازدا دەکەنەوە، ئەمەش ڕەنگە زیان بە پێویستییەکانی پارێزگاریی یاسایی بگەیەنێت.

 

هەروەها دادگاکە بوونی چەند حاڵەتێکی پشتگوێخستنی یاسایی لە هەندێک لە بڕگەکاندا تۆمار کرد، لەوانە ئەوەی پەیوەستە بە دابینکردنی بەردەوامبوونی فەرمانگەی گشتیی بەڵگەنامەکردن، کە بەهۆی ئەمانەوە گەیشتە ڕاگەیاندنی نایاساییبوونی چەند ماددەیەک و گەڕاندنەوەی گفتوگۆکان لەسەریان بۆ بواری یاسادانان.

 

لەلای خۆیەوە، وەزارەتی داد جەخت دەکاتەوە کە پڕۆژە یاساکە لە چوارچێوەی دیدگایەکدایە کە ئامانجی نوێکردنەوەی پیشەکەیە و بەهێزکردنی ڕۆڵیەتی لەناو سیستمی دادپەروەریدا، ئەمەش لە ڕێگەی پێداچوونەوەی مەرجەکانی چوونە ناو پیشەکە، بەهێزکردنی ڕاهێنانی بنەڕەتی و بەردەوام، پەرەپێدانی ڕێگاکانی شیاوکردنی پیشەیی، و هاوشانیبوونی گۆڕانکارییە ئەلیکترۆنییەکان، جگە لەو بڕگانەی کە ئامانجیان بەهێزکردنی نوێنەرایەتی ژنانە لەناو کۆمەڵە پیشەیییەکاندا.

 

لە نێوان ڕێگای فەرمی کە پڕۆژەکە وەک هەنگاوێک بۆ نوێکردنەوەی چوارچێوەی یاسایی پیشەکە پێشکەش دەکات، و داواکارییە پیشەیی و مافپەروەرییەکان کە داوای چاکسازیی فراوانتر دەکەن، بڕیارەکەی دادگای بنەڕەتی گفتوگۆکەی گەڕاندەوە پێشەوە، دوای ئەوەی هێزێکی نوێی بەخشی بە گفتوگۆی گشتی لەسەر ئەم بابەتە.

 

بەو شێوەیە، داهاتووی پیشەی بەڵگەنامەکردنی شەرعی بوو بە بەشێک لە دیالۆگێکی فراوانتر لەسەر شێوازەکانی وەرگێڕانی بنەما دەستوورییەکان بۆ دەقی یاسایی ڕوون و کارکردنی دامەزراوەیی کە پارێزگاریی یاسایی، یەکسانی و هەلی یەکسان بۆ هەمووان دەستەبەر بکات.