مەمیهان هیلبین زەیدان

 

بەدلیس-توندوتیژی ئەلیکترۆنی "سایبەر" کە لە ڕێگەی ئامرازە تەکنەلۆژییەکان و زیرەکی دەستکردەوە دژی ژنان ئەنجام دەدرێت، مەترسی لەسەر ژنان دروست دەکات. جێبەجێنەکردنی میکانیزمە پێویستەکان دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی کە توندوتیژی دیجیتاڵی وەک جۆرێک لە توندوتیژی سیستماتیک لە ژیانی ژناندا بمێنێتەوە.

 

لەم دواییانەدا ئاژانسەکەمان خوێندکاری زانکۆ زەینەبی کردە ڕۆژەڤ کە ڕووبەڕووی توندوتیژی دیجیتاڵی بوو.

 

پارێزەر بەرفین ئۆزان، لە کۆمیسیۆنی ژنان لە لقی وان لە کۆمەڵەی پارێزەران بۆ ئازادی، توندوتیژی دیجیتاڵی بۆ ئاژانسەکەمان ڕوونکردەوە و سەرنجی بۆ کاریگەرییەکانی ڕاکێشا. بەرفین ئۆزان ڕایگەیاند کە پەرەسەندنی ئینتەرنێت توندوتیژی دیجیتاڵی زیاد کردووە لە ئەنجامی دیجیتاڵبوون و وتی: توندوتیژی دیجیتاڵی جۆرێکە لە توندوتیژی فرە پسپۆڕیی. دوای ئەوەی ئەم جۆرە توندوتیژییە بەردەوام بوو، مەترسی بەرکەوتنی ژنان و منداڵان بە جۆرەکانی تری توندوتیژی زیادی کردووە.

 

"پۆستەکان دووبارە پۆست دەکەنەوە، ئەمەش وا دەکات قوربانییەکان لەبیربکرێن"

بەرفین ئۆزان ئاماژەی بەوەشکرد، جگە لە تەکنەلۆجیا، جگە لە لایک و فۆڵۆو بارودۆخەکان، بەکارهێنانی ئەکاونتی ساختە، لەئەنجامی نەناسراوی، بەکارهێنانی ڤی پی ئێن، وایکردووە گرتنی تاوانبارەکە قورس بێت و لە درێژەی قسەکانیدا وتی: ئەم پشکانەش دەتوانرێت لەگەڵ زیاتر لە کەسێکدا هاوبەش بکرێت، جگە لەوەش ئینتەرنێت دەیکاتە هەمیشەیی. بەم شێوەیەش وادەکات قوربانییەکە لەبیربکرێت. هەروەها، لەگەڵ پەرەسەندنی تەکنەلۆجیا، جۆرێک لە... توندوتیژی کە ئێمە پێی دەڵێین پۆرنۆگرافیای تۆڵەسەندنەوە زیرەکی، ئەمەش پۆرنۆگرافیای تۆڵەسەندنەوە، داوێنپیسی ئەلیکترۆنی، توندوتیژی زایەندی ئۆنلاین، قسەی ڕقاوی ئۆنلاین، ژنکوژی ئۆنلاین و چەمکەکانی وەک قسەی ڕقاوی دژی ژنان دەگرێتەوە. جگە لەوەش تاکەکان دەتوانن بەردەوام بن لە ئەنجامدانی ئەم جۆرە توندوتیژییە بەبێ ئەوەی بگیرێن. لە هەمانکاتدا، بەو شتەی کە ئێمە پێی دەڵێین deepfake (ناوەڕۆکی ساختە کە زیرەکی دەستکرد دروستی کردووە)، لەگەڵ پەرەسەندنی زیرەکی دەستکرد، لەگەڵ ئەلگۆریتمەکاندا، دەتوانین ڕووبەڕووی دۆخێک ببینەوە کە مرۆڤە ڕاستەقینەکان و دەنگەکانیان لەسەر یەکتر دادەنرێن و دووبارە دروست دەکرێنەوە. هەروەها دەتوانن وشەیەک دروست بکەن کە بوونیان نییە، لە بەرامبەردا قوربانییەکان دەتوانن ڕووبەڕووی تاوانەکانی وەک هەراسانکردن و ساختەکاری و هەڕەشە ببنەوە.

 

"لەسەدا ٥٠ی منداڵان ڕووبەڕووی هێرش ئەلیکترۆنی دەبن"

بەرفین ئۆزان ئاماژەی بەوەدا کە لە کایەی دیجیتاڵیدا، وەک جۆرێک لە توندوتیژی، لەگەڵ وێنەی دەستکاریکراو، بارودۆخی وەکو داوێنپیسی ئەلیکترۆنی، پۆرنۆگرافیای تۆڵەسەندنەوە و ‘Al bias’ کە وەک لایەنگرییەکی دەستکردی دەروونی سەیر دەکرێت، دروست دەکرێن و بەم شێوەیە بەردەوام دەبن: بەپێی ئەو توێژینەوەیانەی ئەنجام دراون، ڕاپۆرتێکی سەنتەری توێژینەوەی هاوبەشی یەکێتی ئەوروپا (EU) ئاماژەی بەوە کردووە کە لەسەدا ٥٠ی منداڵانی خوار تەمەنی… ١٠-١٨ تووشی هێرشکردنە سەر ئەلیکترۆنی دەبن بەو چەمکانەی کە ئێمە پێیان دەڵێین دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان و دەستدرێژی دیجیتاڵی، دیمەنەکان لە بنەڕەتدا خۆیان لە دەستدرێژیکردندا پۆشراون.

 

"لە تورکیا هیچ یاسایەک نییە"

بەرفین ئۆزان ئاماژەی بەوەدا کە یاسای تایبەت دژی پۆرنۆگرافیای تۆڵەسەندنەوە لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهاندا پەرەی پێدراوە و ڕایگەیاندووە کە ئەمریکا، کەنەدا، ئوسترالیا و ئیسرائیل یاسایان دژی ئەمە دەرکردووە وتی: لە ئێستادا هیچ یاسایەکی لەو شێوەیە لە تورکیادا نییە، لە تورکیا زیاتر ڕووبەڕووی ئەو دۆخە دەبینەوە لەگەڵ یاساکانی ئێستا، گۆڕانکاری لە یاساکان یان پێناسەکردنی تاوانێکی نوێ لە چوارچێوەی یاسای سزادانی تورکیا "TCK"  بە تایبەتی لە مادەی ١٣٤ی TCK، جۆرێک لە تاوان هەیە کە ئێمە پێی دەڵێین پێشێلکردنی تایبەتمەندی، ئەم جۆرە تاوانە سوود لە ئاسانکاری تەکنەلۆژیا، و ئەو جێبەجێکردن وەک ڕێگەیەک بۆ زیادکردنی سزاکە ڕێکدەخرێت بەڵام ئەمە وەک تاوانێک بۆ خۆی ڕێکنەخرابوو دەتوانرێت لە تاوانە جیاوازەکاندا جێگیر بکرێت و بوارێکی هاوبەش بێت بۆ نموونە ئەگەر کەسێک وێنەی سێکسی خۆی بە ڕەزامەندی خۆی تۆمار بکات، بەڵام دابەشی بکات، ئەگەر قوربانییەکە ڕەزامەندی نەدات، تاوانێک لێرەشدا سەرهەڵدەدات دابەشکردن و بەدەستهێنان و تۆمارکردنی زانیاری کەسی بە شێوەیەکی نایاسایی.

 

"بە سیاسەتی بێ سزای، تاوانبار سزای خۆی تەواو ناکات"

بەرفین ئۆزان سەبارەت بەو سزایانەی کە بەپێی یاساکە دراون وتی:بەپێی بڕگەی دووەمی ماددەی ١٣٤ی یاسای سزادانی تورکیا، بەو ئاسانکارییەی کە تەکنەلۆجیا کردوویەتی، ئەگەر پێشێلکردنی تایبەتمەندی تایبەتمەند بکرێت، تاوانبارەکە لە نێوان دوو بۆ پێنج ساڵ زیندانیکردن سزا دەدرێت، بەداخەوە بەو بڕگانەی ئێستا لە یاساکەدا هاتووە، دەکرێت تاوانبارەکە لە ماوەیەکی کورتدا لە زیندان ئازاد بکرێت هەروەها ئەمە سیاسەتێکی بێ سزایە لە زیندانەکاندا ئەگەر ڤیدیۆی دەستدرێژیکردنە سەر کەسێک لە پۆرنۆگرافیای تۆڵەسەندنەوە تۆمار بکرێت و دواتر ئەم ڤیدیۆیانە بڵاوبکرێنەوە، ئەوا تاوانبارەکە دەتوانێت ڕووبەڕووی تۆمەتی دەستدرێژی سێکسی، پەیوەندی سێکسی لەگەڵ منداڵێکی کەم تەمەن، یان تاوانی دیکە ببێتەوە، ئەمەش بەپێی ناوەڕۆکی ڤیدیۆکە و بارودۆخی تایبەتی کەیسەکە جۆرەها تاوانی تر.