حەنان حارت

 

مەغریب- بەیانی ٣٠ی تەمووز لە کەناراوەکانی بەرامبەر شاری سبتەی مەغریبی کە لەلایەن ئیسپانیاوە بەڕێوەدەبرا، ئاسایی نەبوو، هەر لە کاتژمێرەکانی سەرەتاوە کۆمەڵێک گەنج دەستیان کرد بە گەیشتن بەو کەناراوانەی کە لە نێوان فنیدق و ناوچەکانی دەوروبەریدا درێژبوونەتەوە، ئەم گروپانە بە خێرایی زیاندیکرد و بوون بە قەرەباڵغییەکی زۆر لە ژن و پیاو و منداڵ و خێزان، هەموویان بە یەک ئامانج یەکگرتوو بوون، ئەویش گەیشتن بە لاکەی دیکەی کەنارەکە.

 

بۆ ئەوەی تێبگەین کە شتەکان چۆن گەیشتوونەتە ئەم ئاستە، پێویستە سەردانی ڕۆژانی پێش ئەم شەپۆلە لە پەڕینەوە بکەینەوە، کاتێک بڕیارێکی دادگای ئیسپانیا، لەگەڵ لێکدانەوە بەرفراوانەکانی یۆڕی کۆمەڵایەتی، لە چوارچێوەی ئاڵەنگاری ئابووری و کۆمەڵایەتیدا یاری پێکرا کە زۆرێکیان هان دا بەدوای ڕێگەیەکدا بگەڕێن بۆ ئەوروپا.

 

لە ٨ی تەمووزدا دادگای باڵای ئیسپانیا بڕیارێکی دەرکرد و تێیدا هاتبوو کە ئەو کۆچبەرانەی لە دەریادا دەدۆزرێتەوە لەکاتی هەوڵدان بۆ مەلەکردن بۆ سبتە یان مێلیلا، ناچنە ژێر ئەو ڕێکارانەی "گەڕانەوەی دەستبەجێ" کە بۆ ئەو کەسانە جێبەجێ دەکرێن کە پەرژینەکانی سنوور دەبڕن، بەڵکو دەبوو ئەو ڕێکارە یاساییانە بخرێنە ژێر کاریگەرییەوە کە لە یاسای بێگانەکانی ئیسپانیادا هاتووە.

 

هەرچەندە بڕیارەکە مافی نیشتەجێبوونی نەبەخشی و دەرگای بۆ ڕێکخستنی دۆخی ئەو کەسانەی کە دەگەیشتن نەکرایەوە، بەڵام ناوەڕۆکەکەی بە خێرایی بووە بابەتی گفتوگۆ و لێکدانەوە لە تۆڕی کۆمەڵایەتیدا، پۆستەکان بڵاوبوونەتەوە کە بڕیارەکە بەو واتایە لێکدەدرێتەوە کە هەر کەسێک لە ڕێگەی دەریاوە بگاتە سبتە ناگەڕێتەوە بۆ مەغریب، بەڵام دەسەڵاتدارانی ئیسپانیا جەختیان لەوە کردەوە، کە ئەم لێکدانەوەیە نادروستە و ئاماژەیان بەوە کرد، کە تۆڕەکانی قاچاخچێتی کۆچبەران ئەم لێکدانەوە هەڵانەیان قۆستۆتەوە بۆ ئەوەی خەڵکی زیاتر هان بدەن بۆ ئەنجامدانی ئەو گەشتە.

 

هەڵبژاردنی سبتە بەڕێکەوت نەبوو، بەهۆی هەڵکەوتە جوگرافییەکەیەوە، یەکێکە لە نزیکترین دەروازەکانی نێوان یەکێتی ئەوروپا و کیشوەری ئەفریقا، ئەمەش وایکردووە، بۆ دەیان ساڵە، ببێتە شوێنێکی سەرەکی بۆ ئەوانەی بەدوای کۆچکردنی ناڕێک و پێکدا دەگەڕێن، بۆ زۆرێک لە گەنجان، تەنها گەیشتن بە سبتە وەک هەنگاوی یەکەم بەرەو ئەوروپا سەیر دەکرێت، هەرچەندە پەڕینەوە لەوێوە بۆ وشکانی ئیسپانیا پەیوەستە بە ڕێکارە یاسایی و ئەمنییەکانی ئاڵۆزەوە.

 

لەگەڵ بڵاوبوونەوەی دەنگۆکان، زیادبوونی ژمارەی خەڵک دەستیان کرد بە کۆبوونەوە لە کەناراوەکانی باکوور، پێش ئەوەی لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا بگۆڕێت بۆ گەورەترین پەڕینەوە بەکۆمەڵ کە سبتە لە ساڵانی ڕابردوودا شاهیدی بووە. بەگوێرەی دوایین داتای دەسەڵاتدارانی ئیسپانیا، لە لوتکەی پەڕینەوە بەکۆمەڵەکەدا لەنێوان ٥٠ بۆ ٦٠ هەزار کەس پەڕینەوە بۆ ناو شاری سبتە، هاوکات زیاتر لە ٤٨ هەزار کەس لە ماوەی دوو ڕۆژی دواتردا گەڕانەوە بۆ مەغریب، ژمارەی مردووان بۆ زیاتر لە ٦٧ کەس بەرزبووەتەوە.

کاتێک خێزانەکە کۆچیان کرد

لە کاتێکدا شەپۆلەکانی پێشووی کۆچی ناڕێک زیاتر پەیوەندییان بە گەنجانەوە هەبوو کە بە تەنیا گەشتیان دەکرد، بەڵام ئەوەی سبتە ئەمجارە شاهیدی بوو گۆڕانکاری لە سروشتی دیاردەکەدا دەرخست، ئەو وێنانەی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیدا بڵاوبوونەتەوە دەریدەخەن باوکەکان منداڵەکانیان هەڵگرتووە، دایکان یاوەری منداڵە بچووکەکانیان دەکەن و تەواوی خێزانەکان هەڵدەبژێرن ئازابوون لە دەریادا لە هەوڵێکدا بۆ گەیشتن بە شارەکە.

 

هەموو گەشتەکان بە گەیشتن کۆتایی نەدەهات، ئاوەکانی نێوان کەناراوەکانی مەغریب و سبتە بوو بە دیمەنی ئۆپەراسیۆنە بەردەوامەکانی ڕزگارکردن، هاوکات دەسەڵاتدارانی ئیسپانیا بەرزبوونەوەی ژمارەی کوژراوانیان ڕاگەیاند، ئەمەش ئامارێک بوو کە تێچووی قورسی مرۆیی کۆچکردنی ناڕێک و پێکی هێنایەوە پێشەوە.

لەگەڵ بەردەوامبوونی لێشاوی هاتنی خەڵک، سبتە خۆی بینیەوە کە ڕووبەڕووی دۆخێکی ناوازە بووەتەوە، بەخێرایی ناوەندەکانی پێشوازی پڕبوون و دەسەڵاتدارانی ئیسپانیا ناچاربوون شوێنی زیادە بۆ جێگیرکردنی ئەو کەسانە دابین بکەن، ئەمەش هاوکات بوو لەگەڵ بڵاوەپێکردنی ئەمنی زۆر و سەختی جێگیرکردنی ئەو ژمارە زۆرەی کە لەماوەیەکی وا کورتدا هاتبوون.

 

بەڵام ڕاستی ناو شار جیاواز بوو لەوەی کە زۆر کەس پێش پەڕینەوە خەیاڵیان پێدەکرد. گەیشتن بە سبتە بە واتای گواستنەوە بۆ ویشکانی ئیسپانیا یان دەستپێکردنی ژیانێکی نوێ لە ئەوروپا نەبوو، بەڵکو تازەهاتووان خۆیان بینیەوە کە ڕووبەڕووی ڕێکارە توندەکانی ئەمنی و یاسایی و قەرەباڵغی لە ناوەندەکانی نیشتەجێبوون و سەختی هاتوچۆکردن بوونەتەوە.

 

بێهیوای هەر زوو دەستی کرد بە دەرکەوتن لە نێو هەندێک لەوانەی کە پەڕینەوە، بەگوێرەی ئەو شایەتحاڵانەی کە میدیا جیهانیەکان بڵاویان کردۆتەوە، هەندێک دەڵێن بۆیان دەرکەوتووە ئەو زانیاریانەی پێش پەڕینەوە بەدەستیان هێناوە نادروستە، هەروەها گەیشتن بە سبتە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ڕێگەی ئەوروپای نەکردووەتەوە وەک ئەوەی باوەڕیان وابووە.

 

لە ماوەی کەمتر لە دوو ڕۆژدا دیمەنەکە دەستی بە گۆڕانکاری کرد، دوای ئەوەی کەناراوەکان شایەتی لێشاوی بەردەوامی خەڵک بوون بەرەو شارەکە، جوڵەیەکی پێچەوانە لە دەروازە سنوورییەکان دەستیپێکرد و دەیان هەزار کەس گەڕانەوە بۆ مەغریب، هەندێکیان بە ئارەزووی خۆیان گەڕانەوە دوای ئەوەی زانیان مانەوە لە سبتە بەو ئامانجە ناگات کە ژیانی خۆیان لە پێناویدا خستبووە مەترسییەوە، هەندێکی دیکەش وەک بەشێک لە هەماهەنگی نێوان دەسەڵاتدارانی مەغریب و ئیسپانیا گەڕانەوە.

 

لە گرتە ڤیدیۆییەکان کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە پلاتفۆرمەکانی تۆڕی کۆمەڵایەتیدا بڵاوبوونەتەوە، ژمارەیەک لەو کەسانەی گەڕاونەتەوە داوایان لە گەنجە مەغریبییەکان کردووە ئەو ئەزموونە دووبارە نەکەنەوە، ئەوان جەختیان لەوە کردەوە، کە ئەو ڕاستیە کە لە سبتە دۆزییانەوە جیاوازە لەو وێنەیەی کە دەنگۆ کێشراوە و ئەو گەشتە کە لە سەرەتادا وەک ڕێگایەک بۆ ئەوروپا دەهاتە بەرچاو، بۆ زۆر کەس بە گەڕانەوە بۆ خاڵی دەستپێکیان کۆتایی هات، بۆ هەندێک کەس ئەو ئەزموونە تەنها ئەزموونێکی بێ هیوا نەبوو، دیدگای ئەوانی بۆ کۆچکردن داڕشتەوە، وای لێکردن بیر لە واتای سەقامگیری و سەر بە نیشتمانەکەیان بکەنەوە.

 

بەڵام شەپۆلی ئەم دواییەی پەڕینەوەکان زیاتر لە چارەنووسی ئەو کەسانەی ئاشکرا کرد، کە ئەو گەشتەیان ئەنجامدا، هەروەها ڕۆشنایی خستە سەر ئەو گۆڕانکاریانەی کە لەناو کۆمەڵگەی مەغریبدا ڕوودەدەن، ئەو دیمەنانەی لەو ڕۆژانەدا بەڵگەدار بوون، دەریانخست کە کۆچکردن چیتر بڕیارێکی تاکەکەسی نییە کە تەنها لەلایەن گەنجانەوە دەدرێت، بەڵکو لە زۆر حاڵەتدا بووەتە هەڵبژاردنێک کە هەموو خێزانەکە هاوبەشی دەکەن.

 

کاتێک ژنان شانبەشانی پیاوان ئامادەن ژیانی خۆیان بخەنە مەترسییەوە بۆ پەڕینەوە لە دەریادا و کاتێک باوک و دایک و منداڵەکان لە هەمان گەشتدا بەشداری دەکەن، ئەوا کۆچکردن لەوە تێدەپەڕێت کە بڕیارێکی تاکەکەسی بێت، ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییە قووڵترەکانە، هەروەها هەستکردنێکی گەشەسەندوو لە نێوان توێژەکانی کۆمەڵگەدا لە ئاسۆیەکی داخراو و گەڕان بەدوای دەرفەتێکدا بۆ ژیان لە شوێنێکی دیکەدا.

 

ئایا قەیرانی کۆچکردن بوو یان قەیرانی کۆمەڵایەتی؟

بە بڕوای هەندێک لە چاودێران ناتوانرێت ئەم دیمەنانە تەنها لە ڕوانگەی ئابووری کۆمەڵایەتییەوە لێکبدرێتەوە، هەروەها پرسیار لەبارەی ڕەهەندە سیاسییەکانی دەوروبەری ئەم شەپۆلی پەڕینەوە دەوروژێنن.

فاتمە ئوتالیب، چالاکوانی مافی مرۆڤ پێی وایە کە ناتوانرێت ڕووداوەکانی سبتە لە هۆکاری تەنیا ئابووری و کۆمەڵایەتیدا کورت بکرێتەوە، بەڵکو پێویستیان بە شیکارییەکی بنچینەی هەیە کە ڕەهەندە سیاسی و مافەکانی مرۆڤیش لەبەرچاو بگرێت، هێشتا کەس وێنەیەکی تەواوی ئەو شتانەی نییە کە ڕوویداوە، بەڵام ئەمە ڕاستی ئەو سەختییە ئابووری و کۆمەڵایەتیانەی کە زۆرێک لە مەغریبییەکان ڕووبەڕووی دەبنەوە، هەستکردن بە بێهیوایی لە ئەنجامدا بە تایبەت لە نێو گەنجاندا نکۆڵی لێناکات.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، ئێستا بەشێک لەم نەوەیە لە نێوان خەونی کۆچکردن بۆ ئەوروپا و لەدەستدانی باوەڕ بە توانای سیاسەتە گشتیەکان بۆ دابینکردنی دەرفەتی ڕاستەقینە بۆ ژیانێکی شایستە گیرۆدە بووە، ئەو داوای ڕێبازێکی گشتگیر دەکات کە ڕووداوەکە لێکبداتەوە بەبێ ئەوەی پەنا بۆ هیچ لێکدانەوەیەکی یەک ڕەهەندی ببات.

 

بۆچی ژنان بوونەتە بەشێک لە شەپۆلی کۆچ؟

نەعیمە واهلی، ئەندامی ئۆفیسی ناوەندی کۆمەڵەی مافی مرۆڤی مەغریبی وتی: زیادبوونی بەشداری ژنان لە شەپۆلی کۆچدا ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە لە پێکهاتەی ئابووری کۆمەڵایەتی بنەماڵەی مەغریبیدا، وتی: ژنان چیتر تەنها وەک هاوڕێیەک بۆ پیاوان کۆچ ناکەن، بەڵکو لە زۆر حاڵەتدا بوونەتە بژێوی خێزان یان هاوبەشی سەرەکی لە هەڵگرتنی بارگرانییەکانیدا، لەگەڵ فراوانبوونی لاوازییەکان و بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان، ژنان زیاتر بەدوای دەرفەتەکاندا دەگەڕێن بۆ باشترکردنی بارودۆخی ژیانیان و دەستەبەرکردنی داهاتووی خێزانەکانیان، تەنانەت ئەگەر بە واتای پەنابردن بۆ ڕێگاکانی زۆر مەترسیداریش بێت.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، زۆرێک لەوانەی ژیانیان خستۆتە مەترسییەوە، ئەوەندەی بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕان بۆ ژیانێکی شایستە، بەدوای سەرگەرمیدا نەبوون، وتی: چارەسەرکردنی کۆچی ناڕێک ناتوانرێت تەنها بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سنوورەکان سنووردار بکرێت؛ پێویستی بە سیاسەتی گشتی هەیە کە هەلی کار دابین بکات و نایەکسانی کۆمەڵایەتی کەم بکاتەوە و مافە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان بەهێز بکات، هەروەها ئەو دیاردەیە دەبەستێتەوە بە هەستێک لە نێو هەندێک لە گەنجاندا بە کەمبوونەوەی ئازادییەکانەوە، لەگەڵ فشارە ئابوورییەکان، کە هەستی بێهیوایی قووڵتر دەکاتەوە و پاڵ بە هەندێکەوە دەنێت کە کۆچکردن وەک دەربازبوونێک لە ڕاستیەک ببینن کە هەست بە بێهیوایی دەکەن.

 

بۆچی گەنجان هیوایان لەدەست دەدەن؟

لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، زەهرا وەردی چالاکوانی مافی مرۆڤ ڕوونیکردەوە، دیمەنەکانی هاوڕێی شەپۆلی کۆچکردن نەک تەنها بەهۆی ژمارەی زۆری بەشداربووانەوە شۆککەر بوون، بەڵکو لەبەر ئەوەی ڕادەی ئەو قەیرانەیان ئاشکرا کرد کە توێژێکی کۆمەڵگەی مەغریبی تووشی بووە، پرسیاری کرد: چۆن ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک، لە هەمان کاتدا، هەمان بڕیار دەدەن و ژیانیان بخەنە مەترسییەوە؟ ئەمەی بە ڕەنگدانەوەی کێشە کۆبووەکان دەزانێت کە ساڵانێک دەخایەنێت، هەروەها مەغریب خاوەنی توانا و سەرچاوە و سەرمایەی مرۆیی بەرچاوە، بەڵام بەشێک لە هاوڵاتیانی هەست بە کاریگەریی ئەم سەروەت و سامانە ناکەن لەسەر ژیانی ڕۆژانەیان.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، بێکاری بەردەوام و فراوانبوونی جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان و سەختی گەیشتن بە سەقامگیری، زۆرێک لە گەنجان پاڵدەنێت بۆ ئەوەی باوەڕیان بەوە هەبێت کە داهاتوویان لە دەرەوەی وڵاتدایە، وتی: ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دیاردەیە پێویستی بە بونیادنانەوەی متمانە هەیە لە ڕێگەی سیاسەتی گەشەپێدانەوە کە دەرفەتی ڕاستەقینە لە ناو وڵاتەکەی خۆیاندا بۆ گەنجان و ژنان دەڕەخسێنن، نەک تەنها پشت بە ڕێوشوێنە ئەمنییەکان ببەستن.

 

بۆچی شەپۆلی کۆچکردنیی ساڵی ٢٠٢٦ جیاوازە لە شەپۆلی ٢٠٢١؟

شەریفە لمویر، شرۆڤەکاری سیاسی ڕوونیکردەوە، کە ئەوەی باکووری مەغریب لەو ڕۆژانەدا شاهیدی بوو، قەیرانێکی ئاشکرا کرد کە خودی کۆچکردن تێدەپەڕێنێت، دەست دەخاتە سەر شێوازی بەڕێوەبردنی چەند پرسێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری، لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەکان، بێکاری بەردەوام، بەتایبەتی لەنێو گەنجان و دەرچووانی زانکۆکان و پەرەسەندنی هەستکردن بە نادڵنیایی سەبارەت بە داهاتوو، هەموو ئەمانە بوونەتە هۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک کۆچکردنی ناڕێک وەک دەربازبوون لە ڕاستیەکی بێ هیوا بزانن.

 

وتیشی: ڕەنگە ئەو دەنگۆیانەی لە دەوری بڕیارەکەی دادگای ئیسپانیا بوون، بەشدارییان کردبێت لە خێراکردنی شەپۆلی پەڕینەوەکان، بەڵام بە تەواوی ڕوونی ناکەنەوە، چونکە زەمینەی ئێستا جیاوازە لە ڕووداوەکانی سبتە لە ساڵی ٢٠٢١، کە پەیوەست بوون بە گرژییە دیپلۆماسییەکانی نێوان مەغریب و ئیسپانیا، هەروەها نەبوونی پەیوەندی فەرمی خێرا دەرگای بەڕووی دەنگۆ و قسە و باسەکاندا کردەوە، ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی ئەم جۆرە شەپۆلانە پێویستی بە چارەسەرکردنی هۆکارە پێکهاتەییەکانی کۆچکردن هەیە، بە پلەی یەکەم دامەزراندن، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و باشترکردنی ئاسۆی گەنجان.

 

لەگەڵ کەمبوونەوەی شەپۆلی پەڕینەوەکان، ئارامی بۆ سبتە گەڕاوەتەوە، بەڵام ئەو پرسیارانەی کە وروژاندویەتی کۆتایی نەهاتووە، لە کاتێکدا چاوەڕوانی زانیارییە فەرمییە وردەکانی مەغریب دەکەین، ئەوەی ڕوویدا تا ئێستاش یەکێکە لە گەورەترین ڕووداوەکانی کۆچکردن کە لە ساڵانی ڕابردوودا لە باکووری مەغریبدا شاهیدی کراوە، لەگەڵ کاردانەوەی بەرچاوی مرۆیی و کۆمەڵایەتی و سیاسی.