نەزیهە بوسەعیدی

 

تونس- هەراسانکردن و سەرکوتکردنی ئەمنی و دادگاییکردنی چالاکوانانی ژنی تونس بەردەوامە، ئایا حکومەت لە توانای ژنان دەترسێت بۆ گۆڕینی هاوسەنگی هێز؟ ڕەحما خاشناوی لە چوارچێوەی زنجیرە لێکۆڵینەوەیەکدا، کە چوار ژنە گەنجی چالاکوانی کۆمەڵگەی مەدەنی کردبووە ئامانج، دوای چوار ساڵ لە بەشداریکردنیان لە ناڕەزایەتییەک لە پایتەخت دژی ڕیفراندۆمی دەستووری ٢٥ی تەمووزی ٢٠٢٢، لەبەردەم لێکۆڵەران ئامادە بوو.

 

ئەم بەدواداچوونانە کە بریتی بوون لە چالاکوانی گەنج نەورەس زەغبی دووزی لە ٣ی حوزەیران، ئەسما فاتمە معتەمەری لە ٤ی حوزەیران، ئیمان بن جویرە لە ٥ی حوزەیران و ڕەحما خشناویی لە ٩ی ئایار، بووە هۆی ناڕەزایی و هۆکاری ئەوەی کە لە لایەن چالاکوانانەوە بۆ داکۆکی لە مافی کۆمەڵگە، ناکۆکی و ڕەخنەگرتن و بەشداریکردن لە کاروباری گشتی بێ ترس.

 

لە ڕاستیدا، زۆر قورسە بۆ ئەم ژنە گەنجانەی کە شۆڕشگێڕن باوەڕیان پێبکەیت کە ناڕەزایەتیی ئاشتیانە ”تاوانە”، ئەوەندە قورسە باوەڕ بە باڵندەیەک پێبکەیت کە تازەپێگەیشتووە بۆ گەڕانەوە نۆ ناو هێلانەکەی.

 

ئەم چوارییە پێکهاتووە لە چالاکوانانی ناسراوی سەر بە نەوەیەک کە چاوی خۆیان کردۆتەوە بۆ ئەو ئازادییەی کە شۆڕشی ٢٠١١ هێنایە ئاراوە و پەیڕەوی کرد، بەدرێژایی ساڵان، ڕێگای گواستنەوەی دیموکراتی و ئەو ڕێپێوان و خۆپیشاندانانەی کە وڵات شاهیدی بوو، پێشێلکردنی ماف و ئازادییەکانیان شەرمەزار کرد، بە تایبەت ئەوانەی کە ڕووبەڕووی پڕۆژەکانی بردنەوەی ژنان بۆ دواوە و بەرگری لە مافی کاریگەربوونیان کرد کە چالاکانە بەشداری سیاسی دەکەن نەک وەک وەک ڕازاندنەوەیەک.

 

ئەم چواریە بەو باوەڕە گەورە بوون کە ئازادی بناغەی ژیانە، هەرچی کەمتر بێت لە کۆمەڵگەی تونسدا ڕەتدەکرێتەوە و شەرمەزار دەکرێت، چۆن دەتوانین ئەمڕۆ باوەڕیان پێبکەین کە ئازادی (گرنگترین دەستکەوتی شۆڕش، کە خوێنی بۆ ڕژا) بووەتە شتێکی ڕابردوو و هەرکەسێک بوێری دەربڕینی خۆی هەبێت، ئێستا تووشی گۆشەگیری و دادگاییکردن و زیندانیکردن دەبێت؟

 

چۆن دەتوانین ئەم چالاکوانە لەڕێگەی هەموو گەنج و ژنەکانەوە باوەریان پێبکەین کە ناڕەزایەتی دەربڕین تاوانە؟ بەتایبەت دوای چوار ساڵ خۆپیشاندانی ئاشتیانە دژی ڕیفراندۆمێک کە ئامارەکانی دەرکەوت کە ڕێژەی بەشداریی دەنگدەران کەمە، لە کۆی زیاتر لە ٩.٢ ملیۆن دەنگدەری تۆمارکراو تەنها ٢.٨ ملیۆن دەنگدەر بەشدارییان تێدا کردووە، گەنجانیش کەمتر لە 7٪ی کۆی دەنگەکان پێکدەهێنن؟

 

هەر کە هەواڵی بانگهێشتکردنیان بۆ لێپرسینەوە ڕاگەیاندرا، ژمارەیەکی زۆر لە کەسایەتییەکانی مافی مرۆڤ و چالاکوانانی مەدەنی ناڕەحەت و سەرسوڕمانی خۆیان دەربڕی، بە تایبەت دوای ئەو هەموو ساڵە، ئەوان بە هێرشکردنە سەر دەنگە ئازادەکان کە لە پێناو ماف و ئازادی و دادپەروەری و یەکسانیدا دەجەنگن و دژی هەر کەسێک کە بە شێوەیەکی ئاشتیانە مافی ڕادەربڕینیان بەکارهێناوە، لێپرسینەوەیان لەگەڵدا کردن.

 

داوای هاودەنگی و پشتیوانی لە ژنە گەنجەکان دەکەن و دەیانوت بەرگریکردن لە ئازادییەکانی ئەمڕۆ بەرگریکردن لە تاکی دیاریکراو نییە، بەڵکو بەرگریکردنە لە مافی کۆمەڵگە بۆ ناکۆکی و ڕەخنەگرتن و بەشداریکردن لە کاروباری گشتی بەبێ ترس.

 

ڕێکخراوەکانی ژنان و مافی مرۆڤ ئەو هەنگاوە شەرمەزار دەکەن

کۆمەڵەی ژنانی دیموکراتیک لە ڕاگەیاندراوەکەدا،جەختی لەوە کردەوە، کە مافی ئازادی ڕادەربڕین و کۆبوونەوەی ئاشتیانە و دەربڕینی بۆچوونەکان مافێکی بنەڕەتین کە بە ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ و یاسا نیشتمانییەکان دەستەبەرکراون و نابێت بەکارهێنانیان بکرێتە زەمینە بۆ لێپێچینەوە، لێکۆڵینەوە یان فشاری دادوەری.

 

پارێزەرانی بێ سنوور، کردنەوەی دۆسیەکانی پەیوەست بە بەکارهێنانی مافی ئازادی ڕادەربڕین و کۆبوونەوەی ئاشتیانەیان، نزیکەی چوار ساڵ دوای ڕووداوەکان، بە بەشێک لە ڕەوتێکی نیگەرانکەر زانی کە بە زیادبوونی فشار و لێپێچینەوەکان تایبەتمەندە کە بەرگریکارانی مافی مرۆڤ و ئەکتەرەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی دەکەنە ئامانج.

 

کۆمەڵەی چوارڕێیان بۆ ماف و ئازادیەکان بانگهێشتی چالاکوانانی مافی ژنانی شەرمەزار کرد و لێپێچینەوەکانی بە جۆرێک لە بەرتەسککردنەوەی ئازادی ڕادەربڕین و کۆبوونەوەی ئاشتیانە زانی و هەوڵێکە بۆ ترساندنی چالاکوانان و داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ بۆ بەکارهێنانی ڕەوای مافە بنەڕەتییەکانیان.

 

داوای هەڵوەشاندنەوەی دەستبەجێی سەرجەم تۆمەت و ڕێوشوێنەکانی پەیوەست بەم دۆسیەیە و کۆتاییهێنان بە بەئامانجکردنی چالاکوانان و داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ و ڕێزگرتن لە مافی ئازادی ڕادەربڕین و ناڕەزایەتی ئاشتیانە بەگوێرەی ئەرکە دەستووری و نێودەوڵەتییەکانی تونس کرد.

 

چونکە ژنن

چالاکوانانی مافی مرۆڤ لە تونس پێیان وایە ئەم دادگاییکردنانە بەشێکن لە ڕەوتێکی فراوانتر کە تێیدا ڕژێمی سیاسی دوای ٢٥ی تەمووز هەوڵدەدات تۆمەت و دۆسیە لە دژی هەر کەسێک کە داوای ئازادی و دادپەروەری لە وڵاتەکەدا بکات، هەڵبەستێت، ژنان بە تایبەتی دەکرێنە ئامانج، لیستی ئەو کەسانەی کە کراونەتە ئامانج، بریتین لە شەیما عیسا، سۆنیا دەهمانی، عەبیر موسی، شەزا حاج مەباڕەک، سەعدیە موسباح، و شەریفە ڕیاحی و چەندین کەسی دیکە.

 

ژنان بە چەندین تۆمەتەوە ڕاوەدوونراون و لێکۆڵینەوەیان لەگەڵ کراوە و زیندانی کراون، کە چاودێرانی کاروباری گشتی تونس بە هەڕەشەیەکی ڕوون بۆ سەر ئازادی ڕادەربڕین و چالاکوانانی مەدەنی و مافی مرۆڤ و بەربەستێک لە بەردەم بەشداریکردنی ژنان لە سیاسەتدا دەزانن، ئەم دۆخە وەک دامەزراندنی سیاسەتی ترس و بێدەنگکردنی ناکۆکییەکان، گەڕانەوە بۆ سەردەمی سەرکوت و ستەمکاریی دەبینرێت دوای ئەوەی خەڵک وتیان "نا بۆ ڕژێمەکەی بن عەلی" و کاریان بۆ ڕووخاندنی کرد، دواتریش وتیان "نا بۆ حکومەتی ترۆیکا" کاتێک ڕێگەی بەو دەنگانە دا کە داوای پاشەکشەیان دەکرد و تێکدانی ئەو دەستکەوتانەی کە ژنانی تونس لە دوای سەربەخۆییەوە تێکۆشانیان بۆ کردووە، ئەم ژنانە بە ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتنەکەدا ڕژانە سەر شەقامەکان و داوای ڕۆیشتنی حکومەتیان دەکرد، لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠١٤دا تەرازوویان هەڵوەشاندەوە کاتێک دەنگەکانیان بە باجی قائید سبسی، سەرۆکی کۆچکردوو دا، کە بە جیاوازییەکی ڕێزدار لە ڕکابەرەکەی، مونسف مەرزوقی بردەوە.

 

ئەو سنووردارکردنانەی ئێستا لە تونس بەسەر ژناندا سەپێنراون، گوزارشت لە هۆشیاری دەسەڵاتداران ناکەن لە گرنگی ڕۆڵی مێژوویی ژنان لە بونیادنانی نەتەوەدا، هەروەها دان بەو پێگە بەرچاوەدا نانێت کە ژنان چ لە ئاستی ناوخۆ و چ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەدەستیان هێناوە، ئەمەش وایان لێدەکات کە خۆڕاگر بن بەرامبەر بە هەموو هەوڵێک بۆ بێدەنگکردن یان سەرکوتکردنی دەنگەکانیان.