حەنان حارت

 

مەغریب-گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا ڕادەیەکی زۆر بێ ئاگان لە مێژووی زۆرێک لە گەلانی ڕەسەنی ناوچەکە بە کوردیشەوە، ئەم نەزانییە کەشوهەوایەکی گونجاو بۆ ڕیتۆریکی شۆڤێنیستی لە دژی ئەوان و نادرووستی مێژوو پەروەردە دەکات، کە بە ناچاری دەبێتە هۆی پاکتاوی نەتەوەیی، دوایین نموونەش ڕووداوە بەردەوامەکانی ڕۆژئاوای کوردستانە.

 

کەبیرە شاتر، چالاکوانی مافی مرۆڤی مەغریبی، بە لەبەرچاوگرتنی ئاستەنگە ئاسایشی و مرۆییەکانی بەردەم ناوچەکە، تێڕوانینێکی گشتی لە دۆخی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا بە تایبەتی لە ڕۆژئاوای کوردستان پێشکەش دەکات، ئەم ئاڵەنگاریانە بریتین لە ململانێی چەکداری و ئاوارەبوون و تێکچوونی دۆخی مرۆیی بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە زۆرینەیان کوردن.

 

وتیشی: پەرەسەندنی گرژییەکان پەیوەندییان بە دەستێوەردانەکانی ناوچەییەوە هەیە، لەگەڵ بەردەوامی هەڕەشەی گروپە چەکدارە توندڕەوەکان بۆ سەر هاوڵاتیانی مەدەنی و پێکهاتە جیاوازەکانی سووریا، ئەمەش بارودۆخی سەر زەوی ئاڵۆزتر کردووە، ئازارەکانی دانیشتووانی زیاتر کردووە، هەروەها قەیرانی سووریا تەنها ململانێیەکی ناوخۆیی تێدەپەڕێنێت، ئەمەش ڕەنگدانەوەی پرسە فراوانەکانی پەیوەست بە پاراستنی مافەکانی مرۆڤە لە ناوچە جێناکۆکەکاندا، جەخت لەسەر گرنگی هاودەنگی نێودەوڵەتی لەگەڵ ئەو گەلانە دەکاتەوە کە بەهۆی قەیرانەکانەوە زیانیان بەرکەوتووە، دەستەبەرکردنی شکۆمەندیان و مافی ژیانیان بە ئاشتی.

 

سەبارەت بە بوونی پرسی کورد لە هۆشیاری گشتی مەغریبی و عەرەبی و نێودەوڵەتی و کاریگەری پەرشوبڵاوی جوگرافیای گەلی کورد لەسەر بارودۆخی ئێستایان، باس لەوە دەکات کە پرسی کورد لە هۆشیاری گشتی مەغریبی و عەرەبیدا سنووردار ماوەتەوە، سەرەڕای ئەوەی گەلی کورد لە کۆنترین پێکهاتەکانی ناوچەکەدایە، خاوەنی میراسێکی مێژوویی و کولتووری درێژخایەن و دەوڵەمەندە، وتی: ئێستا کورد بەسەر چەند وڵاتێکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دابەشبووە، جگە لە پێکهاتە گەورەکانی ئەوروپا، ئەمەش لە ئەنجامی گۆڕانکارییە سیاسی و مێژووییە کۆبووەکانە کە ناوچەکە بەدرێژایی دەیان ساڵ شاهیدی بووە.

 

کەبیرە شاتر ئاماژە بەوە دەکات، کە ئەم پەرشوبڵاوییە جوگرافییە نەبووەتە هۆی ئەوەی کورد بتوانێت ناسنامەی کولتووری و زمانەوانی خۆی بپارێزێت، بەڵکو لە ڕوانگەی ئەوەوە وایکردووە زیاتر بەرەوڕووی بارودۆخی ناجێگیر و پێشێلکارییەکانی پەیوەست بە ململانێ و ناسەقامگیری ببنەوە.

 

”ناوەندی سووریا”

سەبارەت بەو ئاستەنگە یاسایی و کارگێڕییانەی کە کورد لە سووریا ڕووبەڕووی دەبنەوە و کاریگەرییەکانیان لەسەر ژیانیان، ڕوونی کردەوە، کە کورد لە سووریا پێشتر ڕووبەڕووی ئاستەنگی یاسایی و ئیداری بوونەتەوە کە کاریگەری لەسەر باری مەدەنییان هەبووە، بە مەزەندەکردن ٣٠٠ هەزار کەس لە دەرەوەی سیستەمی نەتەوەیی مانەوە و هەزاران منداڵ و گەنجیان خستۆتە دۆخێکی یاسایی ناجێگیرەوە، ئەو ئەم کێشە پێکهاتەییانەی بە بەشداربوو لە کۆبوونە بارودۆخی کۆمەڵایەتی و مرۆیی ئاڵۆزدا زانی، کە تا ئێستاش کاردانەوەیان هەست پێدەکرێت.

 

ڕوونیشیکردەوە، لەگەڵ سەرهەڵدانی قەیرانی سووریا لە ساڵی ٢٠١١، ئەم بارودۆخانە خراپتر بوون، لەگەڵ سەرهەڵدانی گروپە چەکدارە توندڕەوەکان، کە کاریگەری نەرێنی لەسەر ژیانی هاوڵاتیانی مەدەنی بەتایبەتی ژنان و منداڵان لە چەند ناوچەیەکی زیانلێکەوتووی ململانێکان دانا.

 

کەبیرە شاتر وتی: دەستێوەردانەکانی ناوچەیی جیاواز دیمەنی سوریایان ئاڵۆز کردووە و ئازارەکانی دانیشتووانی ناوچەکەیان زیاتر کردووە، بەتایبەتی لە بوارە گرنگەکانی ستراتیژی و ئابووریدا، هەروەها کورد پێکهاتەیەکی پەراوێزی نییە بەڵکو بەشێکی دانەبڕاوە لە پەیکەری نەتەوەیی سووریا، کە لە حەسەکە، حەلەب، قامیشلۆ و دیمەشق ئامادەن، هەروەها کۆمەڵگەکەیان ڕۆشنبیران و چالاکوانان لەخۆدەگرێت کە ئاواتەخوازن بۆ یەکڕیزی گەلی سووریا لە هەمان کاتدا ڕێز لە فرەچەشنی کولتووری و مێژوویی دەگرن.

 

سەبارەت بە ڕۆڵی ژنانی کورد لە بەرەنگاربوونەوەی ململانێکان، وتی: ئەوان بەشێکی بەرچاویان لە بەرەنگاربوونەوەی گروپە توندڕەوەکاندا هەبووە، هەروەها ئامادەبوونیان لە هێڵی پێشەوە تەنها لە ئاسایشدا سنووردار نەبووە، بەڵکو درێژبووەوە بۆ بەرگریکردن لە بەها مرۆییەکان و مافەکانی کۆمەڵگە ناوخۆییەکان.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ئازارەکان تەنها بە کاریگەرییە ڕاستەوخۆکانی ململانێکان سنووردار نین، بەڵکو ئاڵەنگاری پەیوەست بە کۆچکردن و سنووردارکردنی دەستڕاگەیشتن بە خوێندن و سنووردارکردنی کاری میدیا و مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە جێناکۆکەکاندا لەخۆدەگرێت، ئەم مەرجانە پرسیار لەبارەی کاریگەری میکانیزمەکانی پاراستنی نێودەوڵەتی بۆ هاوڵاتیانی مەدەنی دەوروژێنن.

”نزیکبوونەوەی نێودەوڵەتی”

هەڵسەنگاندنی بەرفراوان لەلایەن کەبیرە شاترەوە بۆ مامەڵەکردنی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و میدیاکان لەگەڵ قەیرانە مرۆییە جیاوازەکان، دوو پێوەر لە چارەسەرکردنی قەیرانە نێودەوڵەتییەکان ئاشکرا دەکات، وتی: سەرنجی میدیا و سیاسی لەسەر هەندێک ململانێ، وەک شەڕی ئۆکرانیا، بە پێچەوانەوە کەمتر گرنگیدان بەو پێشێلکارییانە و دەرئەنجامە مرۆییەکان کە کاریگەرییان لەسەر چینە جیاوازەکانی دانیشتووانی ناوچەکانی دیکە هەیە، لەنێویاندا سووریا، عێراق و تورکی، هەروەها ئەم نایەکسانییە لە ڕووماڵکردنی میدیا و بەشداریکردنی سیاسیدا کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئاستی پشتیوانی و پاراستن هەیە کە پێشکەش بە هاوڵاتیانی مەدەنی دەکرێت لە ناوچە جێناکۆکەکاندا.

 

هۆشداریشی دا لە مەترسی سەرهەڵدانەوەی داعش و توخمە توندڕەوەکانی دیکە، وتی: کردنەوەی زیندانەکان و ئەو نەرمییەی کە هەندێک لایەن بەرامبەر بە جموجۆڵی توندڕەوەکان نیشانی دەدەن، هەڕەشە لە سووریا و تەواوی ناوچەکە دەکات، لە عێراقەوە تا لوبنان و فەڵەستین و میسر، ئەمەش لە کاتێکدایە کە سستییەکی گوماناوی هاوپەیمانی نێودەوڵەتیە کە بانگەشەی شەڕی تیرۆر دەکات.

 

کەبیرە شاتر دەڕوانێتە فرەچەشنی لە ناو سووریادا نەک وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکگرتوویی سووریا، بەڵکو وەک توخمێکی بنەڕەتی بۆ گەشەپێدانی تاک و کۆمەڵگە، چ کورد یان لە گروپەکانی دیکەی ناوچەکە، ئەو هۆشداری دەدات لە کەمکردنەوەی ناسنامە بۆ یەک ڕەهەند، وەک ئایین، نەتەوە، یان پەیوەندی، بە لەبەرچاوگرتنی کاردانەوە نەرێنییەکانی ئەمە لەسەر مافەکانی مرۆڤ و لەسەر هەوڵەکان بەرەو پێکەوەژیان و کاری هاوبەشی مافەکانی مرۆڤ.

 

ڕەخنەی خۆی دەربڕی سەبارەت بە هەندێک دەستپێشخەری سیاسی تاکلایەنە کە لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی پێشنیارکراون و وتی: ئەم جۆرە ڕێبازانە دەتوانن پرسگەلێک سەبارەت بە ڕێزگرتن لە یاسا و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان بوروژێنن، هەروە پێشکەوتنانەی لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمەوە لە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیدا بەدەست هاتوون تێکبدەن.

 

”فرەچەشنی وەک بەهایەکی مرۆیی”

کەبیرە شاتر جەختی لەوە کردەوە، کە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد دەچێتە ژێر بەرگری فراوانتر لە مافەکانی مرۆڤ، داوای ڕێبازێکی نێودەوڵەتی هەمەلایەنتر لە سەر بنەمای ڕێزگرتن لە فرەچەشنی و پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی و بەرەوپێشبردنی هاوپشتی مرۆیی، دوور لە حیساباتی سیاسیی تەسک کرد، جەختی لەسەر پێویستی ڕێزگرتن لە هەمەجۆریی کولتووری و نەتەوەیی و ئایینی کردەوە، چونکە ئەمە بناغەی بونیادنانی کۆمەڵگەی دادپەروەر و ئاشتیخواز پێکدەهێنێت.

 

داوای لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ و لایەنە پەیوەندیدارەکانی جیهان کرد کە گرنگی زیاتر بە پرسی کورد بدەن و هەوڵەکان بە ئامانجی پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی و کەمکردنەوەی کاردانەوەی پەرەسەندنی توندوتیژی لە ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ململانێدا بەهێزتر بکەن.

لە کۆتاییدا، چالاکوانی مەغریبی کەبیرە شاتر دووپاتی کردەوە، کە بەردەوامی بێبایەخکردنی ئەم مەرجانە پرسیاری ڕەوشتی و یاسایی دەوروژێنێت و دەشێت کاریگەریی مرۆیی و ئاسایشی فراوانتری هەبێت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کورد پێکهاتەیەکی دیمۆگرافی بەرچاو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێکدەهێنن، ئەمە جگە لە بوونی بەرچاویان لەنێو پەنابەران لە چەند وڵاتێکی ئەوروپا.