شیلان سەقزی

 

ناوەندی هەواڵ-لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێرانی هاوچەرخدا ژنان لە پاشخانە هەژارەکاندا ڕووبەڕووی ڕاستیەکی سەخت دەبنەوە سەرەڕای پێویستییەکی زۆریان بە خزمەتگوزارییە پزیشکییەکان، بەڵام بە ئاشکرا ڕووبەڕووی جیاکارییەکی دەبنەوە، پێکهاتە نایەکسانەکان و نەبوونی پشتیوانی یاسایی و کۆمەڵایەتی زیاتر توانای بەرگریکردنیان لە مافەکانیان سنووردار دەکات، ئەم دۆخە نەک هەر مەترسی لەسەر تەندروستیان دروست دەکات، بەڵکو قووڵایی قەیرانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و پزیشکی ئاشکرا دەکات کە وڵاتەکەی بە ئازارەوە گرتووە.

 

لە سیستەمێکدا کە دادپەروەری کۆمەڵایەتی ڕادەگەیەنێت لە کاتێکدا لەسەر بنەمای جیاکاری پێکهاتەیی دامەزراوە، کەرتی تەندروستی لەم دژایەتیە بێبەری نییە، ئەوەی پێی دەوترێت "چاودێری تەندروستی گشتی" بە شێوەیەکی کاریگەر دابەش دەکرێت بەسەر چارەسەری دەوڵەمەندەکان و ئازار بۆ هەژاران، لە نەخۆشخانەکانی شاری ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، ژنانی هەژار، بەتایبەتی ژنانی سەرۆک خێزان، کۆچبەران و ئەوانەی لە پەراوێزدا دەژین، ڕۆژانە ڕووبەڕووی هەڵاواردنێکی سیستماتیکی دەبنەوە، بە ماندووییەوە و بە برینێکی قووڵەوە دەگەنە ناوەندە پزیشکییەکان، نەک تەنها بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن، بەڵکو بۆ ئەوەی بیسەلمێنن کە شایەنی چارەسەرن.

 

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، ژنانی هەژار، جگە لە بەدخۆراکی، قورسایی نەخۆشی، دووگیانی نەخوازراو، خەمۆکی درێژخایەن و ئازاری بەردەوام و چارەسەرنەکراو لە ئەستۆ دەگرن، بەڵام مامەڵەی سیستەمی چاودێری تەندروستی لەگەڵیاندا زیاتر لە سیستەمێکی ستەمکار دەچێت نەک سیستەمی چاودێری، ڕووبەڕووی پزیشکی بێباکانە و پەرستاری ماندوو و خزمەتگوزاری سنووردار و ئامێرە وێرانە و ڕێکارە بێڕێزیەکان دەبنەوە، ئەگەر پەیوەندی یان کاریگەرییان نەبێت، ئەوا لە ڕیزی درێژدا چاوەڕێی دەکەن، ئەگەر توانای کڕینی دەرمان یان پشکنینیان نەبێت، تەنانەت ئازارەکانیان پشتگوێ دەخرێن.

 

ئەم نایەکسانییە لە بواری تەندروستیدا ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە پێکهاتەی چینایەتی و ئایدۆلۆژی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا هەیە، نەخۆشخانە تایبەتیەکان بە خزمەتگوزارییە زۆرەکانیانەوە، خزمەت بە دەوڵەمەندەکان دەکەن، لە کاتێکدا ژنانی کەمداهات لە نەخۆشخانە حکومییەکان ڕووبەڕووی پشتگوێخستن و ماوەی چاوەڕوانییەکی درێژ و نەبوونی پزیشکی پسپۆڕ و ژێرخانی داڕمان دەبنەوە، تەنانەت دەرکەوتنە سادەکانیان، جل و بەرگی بێگەرد و شێوەزارێکی ناوخۆیی و بێدەنگییەک کە بە شەرمەزاری سەپێنراوە، دەبنە بیانوو بۆ پەراوێزخستنیان، هەر بۆیە زۆرێک لە ژنان هەڵیدەبژێرن بەرگەی ئازارەکە بگرن دوای ئەوەی تاڵیی بێڕێزبوونیان ئەزموون کرد لە گەشتەکەیاندا بۆ چارەسەرکردن.

 

هەروەها نەهێشتنی بیمەی تەندروستی سەرەتایی، سەپاندنی کرێ بۆ خزمەتگوزارییەکانی چاودێری سەرەتایی و لابردنی یارمەتییەکان لەسەر دەرمانەکان، هەموو ئەمانە ژیانیان بۆ ژنانی هەژار قورستر کردووە، زۆرێک لە ترسی تێچووی زۆر یان ئەزموونی بێڕێزی خۆیان لە نەخۆشخانەکان بەدوور دەگرن، لەبری ئەوە پەنا بۆ بەرگەگرتنی ئازاری نەخۆشییەکانیان دەبەن، هاوکات، پڕوپاگەندەی فەرمی ژنان پاڵ بە دووگیانی و ڕۆڵی منداڵبوونێ نەریتی دەنێت بەبێ ئەوەی هیچ مسۆگەری و ژێرخانێک بۆ پاراستنی تەندروستی جەستەیی و دەروونییان دابین بدەکات.

 

لە چوارچێوەیەکی دادپەروەرانەدا، پێویستە "مافی تەندروستی" بە بەشێکی دانەبڕاو لە مافە سەرەتاییەکانی هاوڵاتیبوون هەژمار بکرێت، بەڵام لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران ئەم مافە بەتایبەت بۆ ژنانی هەژار مسۆگەر ناکرێت، بەڵکو وەک کەرەستەیەکی کۆنترۆڵکردن و دوورخستنەوە و سزادان بۆ گروپە پەڕاوێزخراوەکان دەقۆزرێتەوە، خزمەتگوزاری تەندروستی دەروونی و چاودێری تەندروستی ژنان تەنها بۆ دەوڵەمەندەکان تەرخانکراوە، لە کاتێکدا سیاسەتە تەندروستییەکان وەک پیاوسالاری دەمێننەوە و جەستەی ژنان پشتگوێ و پەراوێز دەخەن.

 

تا ئەو کاتەی تەندروستی وەک تایبەت مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت نەک وەک مافێک بۆ هەمووان، ژنانی هەژار لە دەستڕاگەیشتنێکی ڕاستەقینە بە سیستەمی چاودێری تەندروستی بێبەش دەمێننەوە، پێویستە وتاری پزیشکی لە هەژموونی سەرمایە و لۆژیکی پیاوسالاری ڕزگار بکرێت و دادپەروەری تەندروستی ببێتە داواکارییەکی بەپەلەی سیاسی و کۆمەڵایەتی، هەروەها گەڕاندنەوەی شکۆمەندی بۆ جەستەی ژنان لە ڕێگەی دروشمی فەرمییەوە ناتوانرێت بەدی بهێنرێت، بەڵکو لە ڕێگەی دەستڕاگەیشتنێکی ڕاستەقینە و دادپەروەرانە و مرۆڤانە بە خزمەتگوزارییەکانی چاودێری تەندروستی بەدەست دەهێنرێت، ئەم پێشنیازە تەنها ئاشکراکردنی قەیرانێکی هەبوو نییە، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ داڕشتنەوەی سیاسەتەکان و زیندووکردنەوەی شکۆمەندی لەدەستچووی ژنان.