ناوەندی هەواڵ

 

هەر لە سەرەتای مرۆڤایەتییەوە هەر تاکێک و هەموو کۆمەڵگەیەک بۆ مانەوە پێویستی بە خۆبەڕێوەبەری هەبووە، لە کۆمەڵگە خێڵەکییە کۆنەکاندا ژنان پێشەنگ بوون لە خۆبەڕێوبەری و ڕۆڵی پێشەنگیان لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا هەبووە، بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی سیستمە پیاوسالارییەکان، ئەم مافەیان لێ وەرگیرا و ژنانیش لە ڕۆڵی بەڕێوبردن دوورخرانەوە. لە کۆمەڵگە دیموکراتیکیەکاندا، بەتایبەتی لە ڕۆژئاوای کوردستان، ژنان بەشداری لە خۆبەڕێوەبەریدا دەکەن و لەناو ئەو خۆبەڕێوەبەرییەدا ڕۆڵی پێشەنگ دەگێڕن.

"خۆبەڕێوەبەری لە سەرەتای مرۆڤایەتییەوە بوونی هەبووە"

نەسلیهان شەدال، هاوسەرۆکی شارەوانی وان لە باکووری کوردستان وتی: چەمکی خۆبەڕێوەبەری بۆ مرۆڤایەتی زۆر گرنگە، بە درێژایی مێژوو لە دروستبوونی کۆمەڵگە مرۆییەکانەوە، بەها مرۆییەکان بە بەها ڕەوشتی و سیاسییەکانی کۆمەڵگەوە بەستراونەوە، ئەم بەهایانە لە حوکمڕانی یان خۆبەڕێوەبەریدا بەرجەستە دەبن. ئەگەر نەتەوەیەک گەیشتبێتە ئاستێکی دیاریکراوی گەشەسەندن و توانیبێتی بەردەوام بێت، ئەوە واتای وایە کە خۆبەڕێوبەری لەناویدا ئامادەبووە، بۆیە لە کاتی پێناسەکردنی خۆبەڕێوبەری، دەبێت گرنگییەکەی و لە کوێوە دەستیپێکردووە و واتای چییە لەبەرچاو بگرین.

"خۆبەڕێوەبەری بەپێی پێویستییەکانی چارەسەرەکان پەرەپێدەدات"

سەبارەت بە واتای خۆبەڕێوبەری ڕوونی کردەوە، کە واتای ئەوەیە تاک یان کۆمەڵگەیەک ئیرادە و دەنگی هەیە لە کارگێڕی ژیانی خۆیان و شارەکەییان، هەروەها لە بڕیاردان لەناو ئەو کۆمەڵگەیەی تێیدا دەژین، کە بە واتای دەستنیشانکردنی پێداویستییەکان و کارکردن بۆ پەرەپێدانی چارەسەرەکان لەگەڵ ئەواندا بگونجێت، تاک یان پێکهاتەکان کە ناتوانن خاوەنی ئیرادەی خۆیان بن یان بۆچوونەکانیان دەرببڕن، ناتوانن پەرە بە دەسەڵاتی خۆیان بدەن، ناتوانرێت بە هەبوونی ڕاستەقینە هەژمار بکرێت، ئەگەر توانای دەربڕینی خۆی هەبێت و بەپێی ویستی خۆی کۆمەڵگەکەی بەڕێوەببات، پاشان دەتوانرێت بڵێین ئازادی و پێشکەوتن هەیە.

"دیموکراتیک پیرۆزترین بەهایە لە کۆمەڵگەدا"

نەسلیهان شەدال وتی: خۆبەڕێوەبەری هەر لە سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتییەوە بوونی هەبووە، هەروەها وشەی ”دیموکراتیک” بۆخۆی لە وشەی یۆنانی ”دیمۆس”، بە واتای مرۆڤەکان و ”کراتۆس” بە واتای کارگێڕییە، لەلایەن خەڵکەوە وەک کارگێڕی پێناسە دەکرێت بۆیە پەیوەندی نێوان خۆبەڕێوبەری و دیموکراتیک لەڕادەبەدەر نزیکە، بۆ ئەوەی ئەم دینامیکییە بەدی بهێنرێت تاکەکان و پێکهاتە جیاوازەکانی ناو کۆمەڵگە بە ناسنامە و دەنگ و بەها کۆمەڵایەتییەکانیان، دەبێت بەشداری بکەن لە بەڕێوەبردنی ئەو کۆمەڵگەیەی کە تێیدا دەژین تەنها ئەو کاتە دەتوانین دەزانین کە دیموکراتیک بەدەست هاتووە.

دووپاتی دەکاتەوە، کە دیموکراتیک بەرزترین بەهای کۆمەڵگەیە و کاتێک کۆمەڵگەیەک بە ئازادی و ئاشتیانە خۆی بەڕێوەدەبات، ئەوا دەتوانرێت بڵێین کۆمەڵگەیەکی دیموکراتکە.

"ئەمڕۆ هەوڵێک هەیە بۆ دوورخستنەوەی خەڵک لە کارگێڕی دیموکراتیک"

جەختی لە پێویستی تێگەیشتن لە سروشتی سیستەمی کارگێڕی ئێستا کرد کە لەلایەن مۆدێرنیتە سەرمایەدارییەوە دامەزراوە، وتی: ئەم سیستەمە هەوڵدەدات هۆشیارییەک لەناو کۆمەڵگەکاندا دروست بکات کە ئامانج لێی دوورخستنەوەی مرۆڤەکان بێت لە خۆبەڕێوەبەری و کارگێڕی دیموکراتیک و نامۆکردنیان لێی و گۆڕینی بۆ کێشەیەکی قووڵ و ئاڵۆز.

نەسلیهان شەدال ئاماژەی بەوەدا، کە ئەگەر هەر گەلێک یان پێکهاتەیەک خۆبەڕێوەبەریی نەبێت، بوونی ئەو کۆمەڵگەیە مەترسییەکی زۆری لەسەرە، هەروەها مێژوو دەریدەخات کاتێک گەلێک خۆی بەڕێوەنەبات و خۆبەڕێوەبەری خۆی پەرەپێنادات، کێشەی بوون دروست دەبێت، وای لێدەکات بەرەوڕووی سیاسەتی پارچەپارچەبوون و دواجار سستبوون و نەمانی گەلێک بێت، بەڵام ئەگەر گەلێک خاوەنی ئیرادە و خۆبەڕێوەبەری خۆی بێت و پەرەپێبدات، ئەوا بوونی خۆی جێگیر دەکات و خۆی بەڕێوەدەبات.

"گەلی کورد لە مافی خۆبەڕێوەبەری بێبەش کراوە"

ئاماژەی بەوەشکرد، بەدرێژایی سەدەکان ڕوونترین و گەورەترین نموونە لە گەلی کورددا دەبینین، کورد بە پێوەرەکانی کۆمەڵگەی ڕەوشتی و سیاسی و دیموکراتیک، ئەو بەهایانە دەپارێزێت، لەگەڵ ئەوەشدا دابەشکرابوون بەسەر چوار بەشدا و مافی خۆبەڕێوبەرییان لێداگیرکرا، سەرەڕای ئەوەش کورد هەوڵدەدات بەپێی بەها کۆمەڵایەتییەکانی خۆی بژی و تێکۆشان بۆ مافە کۆمەڵایەتییەکانی خۆی بکات، خۆبەڕێوەبەری، ئەوان وەک گەلانی دیکە خەبات بۆ مافەکانی کارگێڕ دەکەن، بەردەوام خەباتی خۆیان پەرەپێدەدەن.

جەختی لەوە کردەوە، کە بەدواداچوونی گەلان بۆ ژیان بەپێی ئیرادە و بەها کۆمەڵایەتییەکانیان و خۆبەڕێوەبردنیان بە واتای دابەشبوونی ئەو دەوڵەتە نییە کە تێیدا دەژین، بەپێچەوانەوە بەشداری گەلان لە بەڕێوەبردنی دەوڵەت بەپێی ئیرادە و بەهاکانیان ئەو دەوڵەتە بەهێز دەکات.

"کۆمەڵگە دەبێت خۆی بەڕێوەببات"

چاوپێکەوتنەکەمان جەختی لەوە کردەوە، کە خۆبەڕێوبەری بە واتای دابەشبوونی دەوڵەت نییە، ئەم تێگەیشتنە بە بەرهەمی عەقڵیەتی دەوڵەتی نەتەوەیی زانی، ئەم عەقڵیەتە فرەیی ئایینی و کولتووری و ناسنامەیی قبوڵ ناکات، بەڵکو هەوڵدەدات یەک ئایین و یەک ناسنامە و یەک ڕەنگ بسەپێنێت، ئەمەش پێچەوانەی دیموکراتیکییە چونکە بونیادنانی کارگێڕییەکی دیموکراتیکی بەو واتایەیە کە دەسەڵاتی هەبوو ناتوانێت وەک خۆی بەردەوام بێت، بۆیە دیموکراتیکی دەکرێتە ئامانج و هەوڵی لەناوبردنی دەدرێت.

بەناوی گەل و ژن و کۆمەڵگەوە سیستمی بیانییەکانی کارگێڕی دادەمەزرێت و هۆشیارییەکی ساختە لەناو کۆمەڵگەدا دەچێنرێت و بانگەشەی ئەوە دەکات کە نەبوونی دەوڵەت یان دەسەڵات بەو واتایەیە کە کۆمەڵگە ناتوانێت خۆی بەڕێوەبەرێت، بەڵام ڕاستییەکە پێچەوانەیە، بناغەی کارگێڕی ئەوەیە کە کۆمەڵگە خۆی بەڕێوە ببات و بەپێی ئیرادە و بەها کۆمەڵایەتییەکانی خۆی بژی و خاوەنی دەسەڵاتی بڕیاردانی خۆی بێت، ئەمەیە کە پێناسەی نەتەوەی دیموکراتیکی دەکات.

"نەتەوەی دیموکراتیکی لە کارگێڕیدا جێبەجێ دەکرێت"

وتی: دەبینین کاتێک هەموو ئەندامانی کۆمەڵگە بە پێی بەهاکانی خۆیان بەشداری بەڕێوبەری دەکەن، دەکرێت بڵێین نموونەی نەتەوەیەکی دیموکراتیک لە سەر زەمینە وەدیهاتووە، نموونەی ئەمە لە ڕۆژئاوای کوردستان و بەشەکانی کوردستان و شوێنەکانی دیکەی جیهان هەیە.

نەتەوەی دیموکراتیک توخمێکی ژیانییە بۆ هەر دەوڵەتێک، ئەگەر دەوڵەتێک بیەوێت خۆی لە دووبەرەکی بەدوور بگرێت، بۆ ئەوەی لە بەرامبەر هێرشی دەرەکی دوور بخاتەوە و دوور بکەوێتەوە لە ململانێی نێوخۆیی، دەبێت خۆی لە سەر بناغەی نەتەوەی دیموکراتیکی بونیاد بنێت.

“لە ڕووی مێژووییەوە بەڕێوبەری لە ژێر پێشەنگایەتی ژنان دامەزرا”

نەسلیهان شەدال تیشکی خستە سەر ئەزموونی ژنانی کورد لە خۆبەڕێوەبەریدا و وتی: دەکرێ بەڕوونی بوترێ ئەم ئەزموونە هەڵگری چەندین ئاستەنگییە، بەڵام لەهەمانکاتدا سەرکەوتنی گەورەی بەدەستەوەیە، کاتێک ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان سیستمەکانی کارگێڕی بە نامۆ پێناسە دەکات، ژنان زۆرترین ئامانجیان لەناویاندا دەکرێت، هۆشیارییەکی تاکڕەو چەسپاوە کە کارگێڕی بە دۆمەینی پیاو دەزانێت، بەبێ هیچ شوێنێک بۆ ژنان بەڵام ئێمە لە مێژووەوە دەزانین کە ئەوەی ئەمڕۆ پێی دەوترێت بەڕێوبەری لە بنەڕەتدا لە ژێر پێشەنگایەتی ژنان دامەزرا.

ڕوونیشیکردەوە، لە سەرەتای کۆمەڵگەی ڕەوشتی و سیاسیدا، ژنان خاوەنی ئیرادەی ئازاد بوون، خۆیان دەردەبڕن، بەشدارییان لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا دەکرد، لە پۆستەکانی بڕیارداندا جێگەی خۆیان دەگرتەوە، کاتێک ژنان لە میکانیزمەکانی بڕیاردان دوورخرانەوە، دیموکراتیکیش دابەزینی بەخۆیەوە بینی و سیستمە سەیرەکانی بەڕێوبەری سەریهەڵدا، دواتر لە دەوڵەت و حکومەتدا دەرکەوت وەک ئەوەی ئەمڕۆ دەیانناسین.

"دەبێت ژنان بەشێک بن لە میکانیزمەکانی کارگێڕیدا"

نەسلیهان شەدال جەختی لەسەر پێویستی بەشداری ژنان لە میکانیزمەکانی کارگێڕیدا کردەوە وتی: ئێمە وەک تەڤگەری ژنانی کورد، ئەگەر بمانەوێت دیموکراتیکی بەدی بهێنین، کۆمەڵگەیەکی ئازاد و یەکسانی ڕاستەقینەمان بوێت، پێویستە سەرەتا ژنان بەشێک بن لە میکانیزمەکانی کارگێڕی، پێویستە ژنان لە هەموو بوارەکانی ژیاندا بەشداربن، بەتایبەتی لە میکانیزمەکانی کارگێڕی یان خۆبەڕێوەبەری لە کوێدا، ژنانی کورد لە میکانیزمەکانی کارگێڕیدا بەشداربن پێویستە ڕۆڵی خۆیان بگێڕن و ئەرکی خۆیان بەهێز بەجێبهێنن بۆ ئەوەی کۆمەڵگەیەکی دیموکراتیک و ئازاد بونیاد بنێن.

 

"ئەگەر ژنان لە بەڕێوبردندا ئامادە نەبن، دیموکراتکیک بوونی نییە"

نەسلیژان شەدال تیشکی خستە سەر سیستمی هاوسەرۆکایەتی و وتی: لە ئەنجامی خەباتی ژنان سیستمی هاوسەرۆکایەتی دامەزرا، لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهاندا نموونەی ئەم سیستەمە هەیە، بەڵام پارتی ئێمە و تەڤگەری ژنان لە یەکەم کەسەکان بوون کە ئەم سیستەمەیان لە بەڕێوبردنی ناوخۆیدا جێبەجێ کرد و کردیان بە ڕاستیەکی کردەیی، بێگومان لە درێژەی ڕێگاکەدا ئاستەنگی و ئاڵەنگاری بەرچاو هەبوو، بەڵام بۆتە نموونەیەکی گرنگی دیموکراتیکردنی کۆمەڵگە و دامەزراوەکانی و لەڕاستیدا بۆ مرۆڤایەتی بە گشتی.

 

وتی: ئەگەر ژنان لە کارگێری و بەتایبەتی لە خۆبەڕێوەبردندا ئامادە نەبوون، ئەوا مرۆڤ ناتوانێت لەو کایەیەدا باس لە دیموکراتیکی بکات، ئەمڕۆ لە شنگال و مەخموور و ڕۆژئاوای کوردستان و باکووری کوردستان و شوێنەکانی دیکە دەبینین کە چۆن نموونەی نوێنەرایەتی یەکسان و سیستەمی هاوسەرۆکایەتی دامەزراوە، ئەمەش هەمووی دەرئەنجامی خەباتی ژنانە، ئامانجی کۆتایی بۆ ژنان ئەوەیە کە ئەوان لەگەڵ کۆمەڵگە ئازاد و دیموکراتیک بن و ئەمەش پاڵنەری سەرەکی بوو بۆ ڕێبەرایەتیکردنی ئەم ڕێگایە.

 

"سیستەمی کۆمەڵایەتی سیستەمێکی زۆر فراوانە"

ڕوونیشیکردەوە، بەشداریکردنی هەموو لایەک بەتایبەت ژنان لە کارگێڕیدا بووەتە بابەتی گرنگ، هەروەها کارگێڕی هاوبەش زۆرجار بەو شێوەیە پێناسە دەکرێت کە ژن و پیاوێک پێکەوە شارێک یان هەرێمێک بەڕێوەدەبەن، بەڵام ئێمە پێمان وایە ئەم پێناسەیە ناتەواوە، لە دڵی کۆمەڵگەدا تەنها پەیوەندی بە دوو کەسەوە نییە، بەڵکو ئەو ئەنجومەنانە دەگرێتەوە کە لە چوارچێوەی ئەم نموونەیەدا پێکهێنراون، وەک ئەنجومەنی گەڕەکەکان (کۆمینەکان)، ئەنجومەنی گوندەکان، ئەنجومەنی شەقامەکان، هەموویان پەیوەستن بە سیستەمی سەرۆکایەتیی ئەنجومەنەوە، ئەم سیستەمە هەردوو ئەنجومەن و کۆمینەکان لەخۆدەگرێت، ئەمەش وایکردووە سیستەمی کۆمەڵایەتی زۆر فراوان و گشتگیر بێت.

 

"بەردەوام دەبین لە کارکردن بۆ ژنان"

هەروەها ئاماژەی بە جێبەجێکردنی دیدگای ژنان لە چەند شارێکدا کرد، نەک تەنها وان، وتی: ئێمە کاری بەرفراوانمان لەم بوارەدا ئەنجامداوە و پێنج شارمان وەک شاری تاقیکاری بۆ ژنان ڕاگەیاندووە، ئەوانیش ئامەد، نوسەیبین، جزیرە، گەڤەر و ئارتمیت، ئامانجی کۆتاییمان ئەوەیە کە هەموو شارەکان ببنە شاری ژنان، ئازاد و یەکسان و دیموکراتیک.

 

لەم شارانەدا کە بە شارە نمونەییەکان پێناسەی کردووە، پڕۆژەی گەورە بە تایبەتی بۆ ژنان جێبەجێ دەکرێن، لەگەڵ ئەو پڕۆژە گشتیانەی کە بە دیدگا و هۆشیاری ژنێک بەڕێوەدەبرێن، تەنانەت پڕۆژە خزمەتگوزارییەکانی وەک دروستکردنی پارک یان ڕێگاوبان پێویستە بە دید و پێداویستییەکانی ژنانەوە پلانیان بۆ دابنرێت و جێبەجێبکرێن.

 

"کۆمینەکان لەسەر بیرۆکەی ژنان دامەزراون"

نەسلیهان شەدال، هاوسەرۆکی شارەوانی وان لە باکووری کوردستان لە کۆتای قسەکانیدا وتی: دەمانەوێت ڕووبەڕووی ئەو ئەقڵیەتە پیاوسالاری و پاوانخوازە ببینەوە کە هەوڵدەدات ژیانێک لەسەر بنەمای ژێردەستەیی ژنان بسەپێنێت، لەبەرامبەردا دووپاتی دەکەینەوە، کە هەر تاکێک مافی ئەوەی هەیە لە چوارچێوەی شارەکەیدا بەپێی ئیرادە و دەنگی خۆی بژی، بۆ ئەوەی ئەمە ڕووبدات، پێویستە ڕۆحی ژیانی کۆمەڵایەتی (کۆمینەکان) زیندوو بکرێتەوە، کە ئەمە لە بنەڕەتدا ڕێبازێکی ژنانە، چونکە لەسەر هزری ژنان دامەزرا، پێویستە ئەم ڕۆح و هۆشیارییە بگەڕێتەوە ناو کۆمەڵگە، کاتێک کۆمەڵگە بە ڕۆح و ئەقڵی ژن خۆی ڕێکبخات، و توانای بەڕێوەبردنی خۆی هەبێت، ئەوکات دەتوانرێت کۆمەڵگەیەکی ئازاد و دیموکراتیک بونیاد بنرێت، بۆیە پێویستە کۆمەڵگە لەسەر بنەمای کۆمینەکان بونیاد بنرێت، بۆ ئەوەی هەر تاکێک بە ناسنامە و دەنگ و بەها کۆمەڵایەتییەکانیەوە بەشداری بکات، کۆمەڵگەی دیموکراتیک و ئازاد بێت بۆ هەمووان.