ئەسما محەمەد

 

قامیشلۆ-نەبوونی ئیرادەی نێودەوڵەتی و سنووردارکردنی میکانیزمەکانی لێپرسینەوە، بێ سزای دیفاکتۆ بە ئەنجامدەرانی پێشێلکارییەکان دەبەخشێت، ئەمەش هەڕەشە لە ئاسایشی مرۆیی و سیاسی لە ناوچەی ڕۆژئاوای کوردستان دەکات، کە بووەتە هۆی ئەوەی داوای ڕێکاری یاسایی بەپەلە بکرێت بۆ سەپاندنی دادپەروەری و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی کۆمەڵکوژییەکان.

 

قەیرانێکی قووڵی پێکهاتەیی، کە نوێنەرایەتی بۆشایییەکی بەرفراوانی نێودەوڵەتی و سیاسی دەکات لە سووریا، بە نەبوونی هیچ دەسەڵاتێکی ناوەندی کاریگەر کە توانای جێبەجێکردنی یاسا و پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی هەبێت، نەبوونی ئیرادەی نێودەوڵەتی بەس بۆ جێبەجێکردنی بڕگە یاساییە نێودەوڵەتییەکان تایبەتمەندە.

 

ئەم بۆشاییە سیاسییە زەمینەیەکی بەپیتی بۆ دەستێوەردانی فرەیی زلهێزە نێودەوڵەتی و ناوچەیەکان دروستکردووە، لەوانە ڕووسیا و ئێران لە سەرەتای ململانێکاندا، دواتریش ئەمریکا، بەریتانیا، فەرەنسا، سعودیە و تورکیا، هەریەکەیان بەپێی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووری و ئەمنییەکانی خۆیان هەڵسوکەوت دەکەن، ئەمەش بووەتە هۆی پەرەسەندنی ناوەندەکانی دەسەڵات لەسەر زەوی و پەرەسەندنی پێشێلکارییەکان بەرامبەر بە هاوڵاتیانی مەدەنی و بەتایبەتی گەلی کورد.

 

لە ماوەی ساڵێکدا کەلێنێکی گەورە لە نێوان دەقە یاساییە نێودەوڵەتییەکان و بەکارهێنانی پراکتیکیدا سەریهەڵدا، ئەمەش وایکرد زلهێزە گەورەکان کێبڕکێ لەسەر هەژموون لە ناوچە جێناکۆکەکاندا بکەن، جا چ لە ڕێگەی پشتیوانی ڕاستەوخۆی حکومەتی کاتی یان لە ڕێگەی دەستێوەردانی سەربازی و سیاسی لە ناوچەکانی خۆبەڕێوبەری، ئەمەش ڕاستیکی ئاڵۆزی لێکەوتووەتەوە کە پڕە لە پێشێلکاری و تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی.

 

”شیکاری مەترسی و سەرپێچییە یاساییەکان”

نادا مالیکی، پارێزەر لە قامیشلۆوە شیکارییەکی یاسایی قووڵی سەبارەت بە مەترسی و پێشێلکارییە یاساییە بەردەوامەکانی خستەڕوو، کە بەرپرسیارێتی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ڕاستیەدا ڕوونکردەوە، جەختیشی لە پێویستی بەپەلە کردەوە بۆ سنووردارکردنی پێشێلکارییەکان و پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، بۆشایی نێودەوڵەتی لە سووریا نوێنەرایەتی "نەبوونی بێ وێنەی دەسەڵاتی ناوەندی" دەکات، کە دەبێتە هۆی دەستێوەردانی نێودەوڵەتی ناکۆک و بەکارهێنانی پێشێلکارییەکان دژی هاوڵاتیانی مەدەنی بۆ بەدەستهێنانی بەرژەوەندییە سیاسییە تەسکەکان، هەروەها ئەم بۆشاییە ڕێگەی بەو میلیشیایانە داوە کە پەیوەندییان بە زلهێزە گەورەکان و هێزە بیانییەکانەوە هەیە، کۆمەڵکوژی دژی گەلی کورد و کەمینەکانی دیکە لە ناوچەکانی وەک عەفرین، سەرێکانی، کۆبانێ، کەناراو و سوەیدا ئەنجام بدەن، بەبێ هیچ لێپرسینەوەیەکی ڕاستەقینە.

 

سەرەڕای بوونی ئەو چوار ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەی کە بە ڕێککەوتننامەکانی جنێڤ ناسراون، کە ئامانجیان پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی و برینداران و ژنان و منداڵانە، "قەیرانی جێبەجێکردن وەک بەربەستی سەرەکی ماوەتەوە، هەروەها نەبوونی ئیرادەی سیاسی نێودەوڵەتی و بەکارهێنانی ڤیتۆ لەلایەن هەندێک لە زلهێزەکانی ئەنجومەنی ئاسایشەوە، کە رێگە بە ئەنجامدەرانی پێشێلکارییەکان دەدات خۆیان لە بەرپرسیارێتی بدزنەوە و پارێزبەندی بەشێک یان تەواویان پێبدەن.

 

نادا مالیکی ڕوونیکردەوە، کە دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان لە دادگاییکردنی تاوانبارانی تاوانەکانی ناوچە جێناکۆکەکان ڕووبەڕووی ئاستەنگییەکی بەرچاو دەبێتەوە، چونکە ڕێگری لە ڕێکخراوەکانی وەک خاچی سوور و مانگی سوور و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دەکات بۆ ئەوەی بتوانن بچنە ناوچەکانی پێشێلکارییەکان بۆ کۆکردنەوەی بەڵگە، بوونی پارێزبەندی سیاسی بۆ هەندێک لە سەرکردەکان، پەیوەست نەبوونی هەندێک وڵات بە پەیڕەوی ناوخۆی ،ڕۆما، دەسەڵاتی دادوەری دادگا سنووردار دەکات و ڕێگری دەکات لە بەدەستهێنانی دادپەروەری.

 

دووپاتی دەکاتەوە، مێژووی یاسایی و تاوانکاری شاهیدی ئەوە دەدات کە میلیشیاکانی ڕژێمی ئەسەد و هەندێک میلیشیاکانی سەر بە حکومەتی کاتی و چەتەکانی تورکیا لە ناوچە داگیرکراوەکان کۆمەڵکوژی و پێشێلکاری بەرفراوانیان بەرامبەر هاوڵاتیانی مەدەنی ئەنجامداوە. ئەم پێشێلکارییانە بریتین لە کوشتنی بەکۆمەڵ، ڕفاندن، دەستدرێژی، بێبەشکردنی سەرچاوەی خۆراکی سەرەتایی، برسیکردنی، هەروەها هاوڵاتیانی مەدەنی، کە بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان تاوانی دژی مرۆڤایەتی و جینۆساید پێکدەهێنن.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ئەو تاوانانەی لە ناوچە گەمارۆدراوەکانی وەک کۆبانێ ئەنجامدراون، کە دەستڕاگەیشتن بە خۆراک و ئاوی تێدا گیراوە، بووە هۆی کوشتنی منداڵ و ژنان بە هێواشی، پێشێلکردنی ئاشکرای ڕێککەوتننامەی چوارەمی چنێڤ بۆ پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی، هەروەها ئاماژەیە بۆ شکستی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە جێبەجێکردنی یاسا و دەستەبەرکردنی پاراستنی دانیشتووان.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، بەردەوامبوونی کۆمەڵکوژی و نەبوونی لێپرسینەوە "ناوچەکە دەخاتە بەردەم مەترسییەکی بەرچاوی ئەمنی"، چونکە گروپە جیهادییەکانی وەک داعش دەتوانن ئەم بۆشاییە بقۆزنەوە و هەڕەشە لە هەموو گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکەن و ئەگەری ململانێی فراوانتر کە دەتوانێت بگاتە ڕەهەندە ناوچەیی یان جیهانییەکان زیاد دەکات.

 

”فرەیی دەسەڵاتەکان و وەرینی یاسا”

گەلی کورد ئەمڕۆ تەنها لە ڕۆژادا قەتیس نییە، بەڵکو لە سەرانسەری عێراق و تورکیا و ئێران و جیهاندا پەرش و بڵاوە، وتی: هەر کۆمەڵکوژییەکی نوێ دژی کورد دەتوانێت پەرەبستێنێت بۆ قەیرانێکی نێودەوڵەتی بەرفراوان، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پابەندە بە گرتنەبەری ڕێوشوێنی خێرا بۆ جێبەجێکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان، لێپرسینەوە لە تاوانباران، دەستەبەرکردنی گەڕاندنەوەی مافی تاکەکان بۆ سەر زەوی و موڵک و سەرچاوە ئابوورییەکانیان و جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکان بۆ گەڕانەوەی پارێزراوی کۆچبەران بۆ ناوچەکانی خۆیان، هەر جۆرە کارنەکردنێک بە واتای بەردەوامیی پێشێلکارییەکان دەبێت و هەڕەشە لە ئاشتی و ئاسایشی ناوچەیی و نێودەوڵەتی دەکات.

 

نادا مالیکی، پارێزەر جەختی لەوە کردەوە، کە زلهێزەکان، لە ڕێگەی دەستێوەردانەکانی سیاسی و سەربازییەوە، بەرپرسیارێتی تەواویان لە ئەستۆدایە لە بەرزڕاگرتنی یاسا نێودەوڵەتییەکان و پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی، وتی: ئەنجومەنی ئاسایش و دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دەبێ ئیرادەی خۆیان دووپات بکەنەوە و ئەو کەلێنە یاساییانە نەهێڵن کە ڕێگە بە بەردەوامبوونی پێشێلکارییەکان دەدەن، لەوانەش سەرلەنوێ سەیرکردنەوەی میکانیزمەکانی ڤیتۆ کە ڕێگری لە جێبەجێکردنی دادپەروەری نێودەوڵەتی دەکەن.

 

ڕوونیشیکردەوە، لێپرسینەوە لە سەرۆکی دەوڵەتان یان سەرکردە سیاسییەکان لەسەر ئەنجامدانی تاوانی جەنگ و جینۆساید و سەپاندنی سزای یاسایی توند بەسەریاندا، هەنگاوێکی ڕێگری پێکدەهێنێت کە ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی پێشێلکارییەکان دەکات و هاوڵاتیانی مەدەنی و کەمینەکان دەپارێزێت، هەروەها پێویستە هەموو دەوڵەتەکان هاوکاری بکەن لە ئاسانکاریکردنی دەستڕاگەیشتن بە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ ناوچە جێناکۆکەکان، کۆکردنەوەی بەڵگەی پێویست بۆ دادگاییکردنەکان.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، یاسای نێودەوڵەتی لەڕێگەی ڕێککەوتننامەکانی جنێڤ و ڕۆما و ڤیەنا، بنەمای لێپرسینەوە لە هەموو ئەو کەسانە دابین دەکات کە تاوانی دژی مرۆڤایەتی ئەنجام دەدەن، هەروەها کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پابەندە بە دڵنیابوون لە جێبەجێکردنی ئەم یاسایانە و پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی و گەڕاندنەوەی مافەکانیان و نیشاندانی ئەوەی کە دادپەروەری نێودەوڵەتی توانای جێبەجێکردنی یاساکەی هەیە تەنانەت بەرامبەر بە دەسەڵاتدارترین دەوڵەتەکانی.

 

ڕوونیشیکردەوە، لێپرسینەوە لە ئەنجامدەرانی تاوانەکان، هەڵگرتنی ئەو پارێزبەندییە سیاسییانەی کە پارێزگاری لە سەرکردە پەیوەندیدارەکان دەکەن، هەروەها ئاسانکاریکردنی دەستڕاگەیشتن بۆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ کۆکردنەوەی بەڵگە بژاردە نین بەڵکو ئەرکی پابەندکەرن لەسەر هەموو وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەنجومەنی ئاسایش، دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ، دواخستنی کارکردن یان نەرم و نیان بوون لە جێبەجێکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان، هاوڵاتیانی مەدەنی ڕووبەڕووی مەترسی زیاتر دەکاتەوە، هەروەها دەرگاکە دەکاتەوە، بۆ پەرەسەندنی ململانێکان و بڵاوبوونەوەی گروپە تیرۆریستییەکان، هەڕەشە لە سەقامگیری تەواوی ناوچەکە و جیهان دەکات.

 

بۆ دەستەبەرکردنی پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی، جەختی لەسەر پێویستی کردەوەی دەستبەجێی نێودەوڵەتی بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان، گەڕانەوەی کۆچبەران بە پارێزراوی بۆ ماڵەکانیان، گەڕاندنەوەی مافەکانیان بۆ موڵک و ماڵی و زەوی و سەرچاوە ئابوورییەکان، بەمەش دادپەروەری بەدەستدەهێنن و ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی کۆمەڵکوژی و پێشێلکارییەکان دەکرێت، دادپەروەری نێودەوڵەتی، ئەگەر بە توندی و بە توندی جێبەجێ بکرێت، وەک ڕێگرییەکی کاریگەر دەبێت بۆ هەر کەسێک کە بوێری هەبێت، بۆ زیانگەیاندن بە ژیان و کەرامەتی خەڵکی بێتاوان.

 

نادا مالیکی، پارێزە لە کۆتای قسەکانیدا ڕایگەیاند، کە دۆخی سووریا و ناوچە زیانلێکەوتووەکان ئاڵەنگارییە ناوازە بۆ دادپەروەری نێودەوڵەتی و یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی دروست دەکات، بەردەوامی پێشێلکارییەکان بەرامبەر بە گەلی کورد و کەمینەکانی دیکە، لەوانەش کوشتنی بەکۆمەڵ، برسیکردن، ڕفاندن، و دەستدرێژی سێکسی، پێشێلکارییەکی ئاشکرای سەرجەم یاسا و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان پێکدەهێنێت، ئەمەش کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەخاتە بەردەم بەرپرسیارێتییەکی ڕەوشتی و یاسایی بەپەلە.