ساڵانە لە رۆژی ٣ی ئابدا، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و راگەیاندنەکان یادی ئەو کارەساتە مرۆییە دەکەنەوە کە لە ساڵی ٢٠١٤دا بەسەر ئێزدییەکانی شنگالدا هات، بەڵام لە روانگەی زانستی  تاوانناسییەوە، یادکردنەوە تەنها هەڵوێستێکی سۆزداری یان ماتەمینی چەند خولەکێک یان چەند کاتژمێرێک نییە، بەڵکو خەباتێکی بەردەوامە  بۆ بنیادنانی دادپەروەرییەکی راستەقینە.  

کاتێک هێزەکانی داعش هێرشیان کردە سەر شنگال، توندوتیژییەکە خاوەن رەهەندێکی جێندەریی زۆر روون بوو. هاوسەرگیریی زۆرەملێ، کۆیلایەتی سێکسی و بازرگانیکردن بە مرۆڤەوە، تەنها دەرەنجامێکی لاوەکیی شەڕ نەبوون، بەڵکو میتۆدی سەرەکیی پرۆژەی جینۆسایدەکە بوون بۆ تێکدانی تەواوی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و بایۆلۆجیی ئەم کەمینەیە.  

لێرەدا  کەلێنە یاساییە گەورەکە دەردەکەوێت، لەکاتێکدا ئەم تاوانە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و پەرلەمانی چەندین وڵاتی ئەوروپییەوە بە رەسمی وەک «جینۆساید» ناسێنراوە، بەڵام لەسەر ئاستی دادوەریی ناوخۆیی عیراق، تاوانباران تەنها لەژێر یاسای دژەتیرۆری ژمارە ١٣ی ساڵی ٢٠٠٥ دادگایی دەکرێن.  

دادگاییکردنی ئەنجامدەرانی جینۆساید لەژێر ناونیشانی تاوانی تیرۆریستی، دەبێتە هۆی سڕینەوەی مەبەستی تایبەتی تاوانەکە و فەرامۆشکردنی ئەو زیانە زۆرانەی بەر  ئێزدییەکان کەوتووە بە دیاریکراوی ژنان. داڕێژەران و جێبەجێکارانی ئەم تاوانە نابێت وەک تاوانباری ئاسایی تیرۆر سزا بدرێن، چونکە ناساندنی سیاسی بەبێ دادگاییکردنی سزایی بە تۆمەتی جینۆساید، جۆرێکە لە فەرامۆشکردن و سڕینەوەی  ئازارەکانی قوربانیان.  

لە هەمان کاتدا، گەرچی یاسای پاراستنی رزگاربووانی ئێزدی لە ساڵی ٢٠٢١ هەنگاوێکی گرنگ بوو بۆ قەرەبووکردنەوەی دارایی و دەروونی، بەڵام قەرەبوو بەبێ دادگاییکردن و سزای هاوتەریب بە تۆمەتی جینۆساید، پرۆسەی دادپەروەریی دەگۆڕێت بۆ خێرخوازی. چاکبوونەوەی دەروونی و کۆمەڵایەتی قوربانیان تەنها ئەو کاتە دەستپێدەکات کە سیستمی دادوەریش بە رەسمی لە بڕیارە سزاییەکانیدا تاوانەکە وەک جینۆساید بناسێنێت.  

بۆ دەربازبوون لەم چەقبەستووییە، نەخشەڕێگای ئێمە دەبێت لەسەر دوو پایەی سەرەکی بوەستێت:
١- دامەزراندنی دادگایەکی سزایی تێکەڵاو: دادگایەک لە ناوخۆی عیراق پێکبهێنرێت بە بەشداریی دادوەرانی نێودەوڵەتی تا تاوانباران راستەوخۆ بە تۆمەتی جینۆساید و تاوانی دژی مرۆڤایەتی رووبەڕووی یاسا بکرێنەوە.
٢- بەکارهێنانی تاوانناسیی دیجیتاڵی: بەکارهێنانی تەکنۆلۆژیای مۆدێرن (وەک ئەرشیفی ئەلیکترۆنی کۆدکراو و وێنەی مانگە دەستکردەکان) بۆ پاراستنی بەڵگەکانی گۆڕە بەکۆمەڵەکان و شایەتیی رزگاربووان لە فەرامۆشبوون و دەستکاریی سیاسی.  

 هاوسۆزیی راستەقینە لەگەڵ شنگال، واتا خەباتکردن بۆ بنیاتنانی سیستمێکی یاسایی کە تێیدا کەرامەتی ژنی ئێزدی پارێزراو بێت، سزای تاوانباران بە سزای جینۆساید جێبەجێ بکرێت و دروشمی دووبارەنەبوونەوەی تاوان ببێتە واقیعێکی راستەقینە و پابەندکەری دادوەری.