ڕەزوان موغەدەم: بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی بەبێ پەروەردە و یاسادانان و چاکسازیی میدیایی بەدی نایەت
ڕەزوان موغەدەم ، وتەبێژی کەمپەینی ڕاگرتنی توندوتیژی دژی ژنان ڕایگەیاند، توندوتیژی دژی ژنان پرسێکی کۆمەڵایەتی و مافی مرۆڤە و جەختی لە پێویستی چاکسازی یاسایی و پەروەردەی یەکسان کردەوە.
شەهلا محەمەدی
ناوەندی هەواڵ – لەم ساڵانەی دواییدا توندوتیژی دژی ژنان لە زیادبووندایە، لە دەستدرێژی زارەکی و ئازاردانی سێکسییەوە تا دەستدرێژی و کوشتن و هەڕەشەکردن، چ لە جیهانی ڕاستەقینە و چ لە بواری دیجیتاڵیدا. ئەم توندوتیژییە دەتوانێت ڕەگ و ڕیشەی لە هۆکاری جۆراوجۆردا هەبێت و نەبوونی پشتیوانی یاسایی و کۆمەڵایەتیش ئەوەیە کە ئەم خولە بەردەوام دەکات.
لە چاوپێکەوتنەکەماندا لەگەڵ ڕەزوان موغەدەم ،وتەبێژی کەمپەینی ڕاگرتنی تاوانەکانی دژی ژنان بۆ شەرەف، ، ویستمان بە وردی لەم بابەتە بکۆڵینەوە؛ باسمان لەوە کرد کە بۆچی توندوتیژی دژی ژنان لە کۆمەڵگەی ئێراندا چ لە ئاستی گشتی و چ لە میدیای دیجیتاڵیدا زیاد دەکات. چ فاکتەرێکی کۆمەڵایەتی و کولتووری و یاسایی لەم پرۆسەیەدا ڕۆڵ دەگێڕێت و چ ڕێگەچارەیەک لەبەردەستدایە بۆ کەمکردنەوە و ڕێگریکردن لەم توندوتیژییە. ئەم بابەتانەمان تاوتوێ کرد.
بە سەرنجدان بە زیادبوونی ڕێژەی توندوتیژی دژی ژنان، لە کوشتن و توندوتیژی سێکسییەوە تا دەگاتە دەستدرێژی زارەکی و هەڕەشە، گرنگترین هۆکارەکان چین کە بەشدارن لەم کارەدا و دۆخی ئێستای ژنان لە کۆمەڵگەی ئێراندا چۆن هەڵدەسەنگێنن؟
توندوتیژی دژی ژنان کێشەیەکی نوێ نییە و چەندین سەدە لە کۆمەڵگە جیاوازەکاندا هەبووە؛ بەڵام توندی و فۆرمەکەی پەیوەستە بە بیروباوەڕ و یاسا و نەریت و بارودۆخی کۆمەڵایەتی هەر کۆمەڵگەیەکەوە.
لە ئێراندا زیادبوونی توندوتیژی بەتایبەتی لە جۆرە جیددییەکانی تاوان لە ئاستێکی مەترسیداردایە. هۆکارێکی گرنگ لاوازی یاساکان و نەبوونی سزای گونجاوە. کاتێک تاوانباران لە سزای توند نەترسن، یان کاتێک یاسا بە جۆرێک لە جۆرەکان ئاسانکاری بۆ توندوتیژی دەکات، ئەم خولە بەردەوام دەبێت.
بۆ نموونە یاساکانی پەیوەست بە ‘گوێڕایەڵی’ دەتوانن بنەمایەک بۆ کۆنترۆڵکردن و سزادان و توندوتیژی دژی ژنان دروست بکەن. لە هەلومەرجی ئێستادا و هەروەها لەگەڵ قەیران و شەڕە سیاسییەکاندا، توندوتیژی دژی ژنان نابێت پرسێکی لاوەکی بێت. ژنکوژیش جۆرێکە لە بێبەشکردنی ژیان و لەسێدارەدان. ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمە تەنها بەرپرسیارێتی حکومەت نییە، بەڵکو پێویستی بە هۆشیاری کۆمەڵگە هەیە.
حەز دەکەم سەرنج بۆ خاڵێک ڕابکێشم. لە لوڕستان ژنانی گەنج بە هەراسانکردن و بڵاوکردنەوەی وێنەی تایبەتی خۆیان دەکرێنە ئامانج و لە هەندێک حاڵەتدا لەبری وەرگرتنی پشتیوانی خۆیان دەبنە ئامانجی ئەو تاوانانە.
لەم جۆرە حاڵەتانەدا بۆچی ژنان دەبنە ئامانجی هەراسانکردن و بۆچی فشاری خێزان و کۆمەڵگە لەسەر ژنە ئامانجدارەکان زیاتر دەبێت؟ ئەگینا دەبێت بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی و خێزانی چی بێت کاتێک ئەم فشارە دەبێتە هۆی خۆکوشتن؟
توندوتیژی دیجیتاڵی درێژەپێدەری هەمان ئەو توندوتیژیەیە کە لە خێزان و کۆمەڵگەدا ڕوودەدات. ئینتەرنێت و میدیای دیجیتاڵی کاریگەری توندوتیژی گەورەتر دەکەن؛ پەیامێکی سووکایەتیکردن یان هەڕەشەئامێز دەتوانێت لە چەند ساتێکدا بگاتە دەیان کەس.
لەو کۆمەڵگەیانەی کە عەقڵیەتی ژنکوژی و کۆنترۆڵکەریان هەیە، هەندێک لە پیاوان پێیان وایە مافی ئەوەیان هەیە دەستوەردان لە پەیوەندییە تایبەتەکانی ژنان و جلوبەرگ و ئامادەبوونی کۆمەڵایەتی ژنان بکەن. ئەوان هەمان ئەو ڕەفتارانە بەکاردەهێنن کە لەسەر ژنان لە خێزانەکانیاندا بەکاریدەهێنن، تەنانەت لەسەر ئەو ژنانەی کە نایانناسن.
هەروەها بڵاوکردنەوەی بێ مۆڵەتی وێنەی تایبەت دەچێتە ئەم پۆلە. لەوانەیە وێنەکە بۆ گروپێکی سنووردار بڵاوکرابێتەوە بەڵام کەسێک بیگرێت و دابەشی بکات. کاتێک یاسا و میکانیزمێکی کاریگەر بۆ چارەسەرکردنی ئەم ڕەفتارە نییە و پلاتفۆرمەکان بە شێوەیەکی گونجاو وەڵام نەدەنەوە، تاوانباران بەهێزتر دەبن.
لە هەندێک حاڵەتدا، فشاری خێزان لەسەر ‘ناوەکەیان’ توندوتیژی زیاد دەکات؛ لەوانەیە باوک، برا، یان ئەندامێکی تری خێزانەکە هەڕەشە لە ژنێک بکات یان قسەی ناشرین بکات، ئەمەش وای لێبکات خۆی بکوژێت. لە لایەکی دیکەوە حاڵەت هەیە کە ژنان وەک خۆکوژ پێشکەش دەکرێن.
کێشەیەکی دیکە زاراوەی گشتی ‘ململانێی ناوخۆیی’یە کە لە ڕاپۆرتکردنی ئەم حاڵەتانەدا بەکاردەهێنرێت. ئەم دەستەواژەیە دەتوانێت توندوتیژی دژی ژنان بشارێتەوە. لە پشت ئەم ناونیشانەوە ڕەنگە هەڕەشە و بڵاوکردنەوەی وێنە و کۆنترۆڵکردن و توندوتیژی لە ڕادەبەدەر هەبێت.
یەکێک لەو کێشانەی کە حەز دەکەم باسی بکەم، بەکارهێنانی زاراوەی ‘ململانێی ناوخۆیی’یە لە حاڵەتەکانی کوشتن و توندوتیژی دژی ژنان. کاتێک ژنێک لەلایەن هاوژین باوکی، یان براکەیەوە دەکوژرێت یان بریندار دەبێت، بۆچی زۆرجار ئەم ڕووداوە تەنها وەک ململانێیەکی ناوماڵ دەخرێتەڕوو؟
بەداخەوە بە تایبەت لە میدیا ناوخۆییەکاندا، زۆرێک لە کوشتنەکانی شەرەف لە ژێر ناوی ‘ململانێی خێزانییەکان’دا باس دەکرێن. بەکارهێنانی ئەم دەستەواژەیە کێشەیەکی کۆمەڵایەتی و یاسایی و سیاسی دەگۆڕێت بۆ پرسێکی تایبەت. لە ئەنجامدا بەرپرسیارێتی حکومەت و یاسا کەمدەکاتەوە.
بەڵام بەشێکی زۆری ئەم توندوتیژییە لە یاسا و سیستەمی فەرمییەوە سەرچاوە دەگرێت. بۆ نموونە، هەندێک لە مادەکانی یاسای سزادانی ئیسلامی سەبارەت بە پەیوەندییەکانی نێر و مێ یان ‘ملکەچبوون’ چوارچێوەیەک دروست دەکەن کە تێیدا پیاو پێی وایە مافی کۆنترۆڵکردنی ژن یان سزادانی هەیە. ئەم یاسایە لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەند دەکرێت. کەواتە تەنها پرسێکی خێزانیی نییە، بەڵکو پرسێکە کە پەیوەستە بە سیستەمی سیاسی و یاسایی وڵاتەوە.
کاتێک پیاوێک خوشکەکەی دەکوژێت چونکە پیاوێکی دیکە دەبینێت، ڕووداوەکە وەک ‘ناکۆکی خێزانیی’ وەسف دەکرێت، چەمکی ‘کوشتنی بە بیانووی شەرەف’ و دیدگای خاوەندارێتی بەرامبەر بە ژنان بە شێوەیەکی کاریگەر پشتگوێ دەخرێت. پیاوەکە ژنی خێزانەکە بە موڵکی خۆی دەبینێت و پێی وایە ئەرکی خۆیەتی کۆنترۆڵی بکات و زاڵ بێت بەسەریدا.
مەترسی ڕاستەقینە ئەوەیە کە بە گەڕاندنەوەی ئەم کوشتنانە بۆ ناکۆکییە ناوخۆییەکان، بەرپرسیارێتی حکومەت لە ڕێگریکردن و سنووردارکردنی توندوتیژی پشتگوێ دەخرێت. یاساکانی ئێستا لە زۆر حاڵەتدا ناتەواون و هەندێک دامەزراوە سوودبەخشن بۆ بەردەوامکردنی ئەم جۆرە توندوتیژیانە. لە لایەکی دیکەوە ئەو ژنانەی دوای چەندین ساڵ لە توندوتیژی و بەرگریکردن لە خۆیان، هاوبەشی ژیانیان دەکوژن، هەندێکجار ڕووبەڕووی توندترین سزا دەبنەوە، تەنانەت سزای لەسێدارەدانیشیان بەسەردا دەسەپێنرێت.
زۆرێک لەو ژنانەی کە بوونەتە ئامانجی کوشتن، پێشتر تووشی توندوتیژی و هەڕەشە بوون و تەنانەت بۆ ڕزگارکردنی ژیانیان داوای هاوکارییان لە دەسەڵاتداران کردووە. سەرەڕای تۆمارکردنی ئەو سکاڵایانە، بۆچی پشتگیری و پاراستنی پێویستیان پێنەکراوە؟ بۆچی هەڕەشەی پیاوان بە جددی وەرناگیرێت تا ژن نەکوژرێت؟
زۆربەی ئەو ژنانەی کە دەبنە ئامانجی کوشتن، پێشتر چەندین جار هەڕەشە و دەستدرێژییان کراوەتە سەر و لە هەندێک حاڵەتدا تەنانەت سکاڵایان تۆمار کردووە، بەڵام دادگا وەک پێویست گوێی بەو هۆشدارییانە نەداوە. لە حاڵەتەکانی جیابوونەوەدا، دادوەرەکان هەندێک جار ژن و مێرد بانگهێشت دەکەن بۆ ئاشتبوونەوە و گەڕاندنەوەی ژنە دەستدرێژیکراوەکە بۆ دەستدرێژیکارەکە.
لە هەندێک وڵاتی ئەوروپی، لەوانەش ئەڵمانیا، یاسایەک هەیە بۆ پاراستنی دووری؛ واتە تاوانبار ڕێگەی پێنادرێت لە مەودایەکی دیاریکراودا لە ژنە ئامانجدارەکە نزیک بێتەوە. ئەگەر ئەم مەودایە پێشێل بکرێت، دەتوانرێت ڕێکاری یاسایی بگیرێتەبەر. بەڵام لە ئێراندا لە هەندێک حاڵەتدا تەنانەت ژنانیش ناچار دەبن بگەڕێنەوە بۆ هەمان ئەو ناوچەیەی کە هەڕەشەیان لێ کراوە یان دەستدرێژییان کراوەتە سەر. ئەمەش دەتوانێت زەمینەیەکی زاوزێ بۆ تاوانیش دروست بکات.
لە لایەکی ترەوە دامەزراوەکانی پشتیوانی وەک خانووی سەلامەت زۆر دەگمەنن. لە زۆرێک لە شارەکاندا ئەم جۆرە ناوەندانە بوونیان نییە و ئەو چەند ناوەندەی کە هەن، ڕووبەڕووی کێشە و فشاری جۆراوجۆر دەبنەوە. تێکەڵبوونی ئەم هۆکارانە لە لاوازی پاراستنی یاساییەوە تا نەبوونی ئیمکاناتی پشتیوانی، ژینگەیەکی ناپارێزراو بۆ ژنان دروست دەکات.
گۆڕانکاری جددی پێویستە بۆ شکاندنی سووڕی توندوتیژی و دروستکردنی کەشێکی سەلامەت بۆ ژنان. لە ئێراندا یاسا، میدیا و هەندێک دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان هەندێکجار لە ڕێگەی چەمکەکانی ‘شەرەف’ەوە کۆنترۆڵی ژنان بەهێز دەکەن و هەندێک فیلم و ڕاپۆرتی میدیایی یارمەتیدەرن بۆ ئاساییکردنەوەی ئەم بۆچوونە.
چ گۆڕانکارییەکی یاسایی و کولتووری و میدیایی پێویستە بۆ ڕێگریکردن لەم ڕەوتە؟ هەروەها بە سەرنجدان بە بەربڵاوی توندوتیژیی زارەکی و سێکسی دژ بە ژنان لە میدیا و پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکانی دەرەوەی ئێران، چۆن ئەم ناوەڕۆکە دەتوانێت ببێتە قەیرانێکی کۆمەڵایەتی و ڕۆڵی لە بەرهەمهێنانی توندوتیژی و چەمکی شەرەفدا بگێڕێت؟
ڕێگریکردن لە توندوتیژی دژی ژنان پێویستی بە ڕێبازێکی هەمەلایەنە هەیە و خێزان و قوتابخانە و یاسا و پۆلیس و دەسەڵاتی دادوەری و میدیا هەموویان بەرپرسیارێتییان لەسەر شانە. فێرکردنی یەکسانی و ڕێزگرتن لە یەکتر و کارامەیی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان دەبێت لە منداڵییەوە دەست پێبکات. قوتابخانەکان لەبری بەرهەمهێنانەوەی چەشنە چەقبەستووەکانی جێندەری و چەمکەکانی کەرامەت فێری مافەکانی مرۆڤ و یەکسانی جێندەری بکەن.
پێویستە چاکسازی لە دامەزراوە یاساییە جیاکارییەکان بکرێت و میکانیزمێکی پاراستن بەپەلە بۆ ئەو ژنانەی کە تووشی توندوتیژی بوون دابنرێت. پۆلیس و دادوەرەکان نابێت ئەو ژنانە تاوانبار بکەن کە تووشی توندوتیژی بوون.
میدیا و پلاتفۆرمەکان نابێت توندوتیژی و هەڕەشە و کوشتنی ژنان ئاسایی بکەنەوە، یان لە ژێر پەردەی ‘بەرگریکردن لە شەرەف’ پاساویان پێبدەن. ناوەڕۆکی توندوتیژی پێویستە بە جددی وەربگیرێت و تاوانباران سزا بدرێن؛ نابێت ڕەخنەگران و چالاکوانانی کۆمەڵگەی مەدەنی بە سنووردارکردن بکرێنە ئامانج.
لە کۆتاییدا دەڵێین توندوتیژی دژی ژنان بابەتێکی تایبەت نییە، بەڵکو پرسێکی کۆمەڵایەتی و مافی مرۆڤە. شێوازی وێناکردنی میدیا دەتوانێت ڕۆڵی هەبێت لە کەمکردنەوە یان بەردەوامکردنی.