سارا پۆرخەزاری

 

کرماشان — شوێنی ژیانی لە ٨٠ مەتر چوارگۆشە کەمکرایەوە بۆ ٦٠ مەتر چوارگۆشە، پاشان بۆ ٤٠ مەتر چوارگۆشە، ئێستا بەردەوام دەچێتە شوێنێکی بچووکتر بەڵام توانای بەکرێدانی خانووی نییە. بە وتەی ئەو، "ڕۆژێک دێت کە دەبێت خانوویەک بە کرێ بگرم کە بەزەحمەت بتوانم تێیدا بوەستم."

 

ئەمە چیرۆکی ژنێکە کە ژیانی بە هۆی هەڵاوسانەوە سەختتر بووە، ڕۆژ بە ڕۆژ ناچار بووە مێزەکەی و ماڵەکەی و ئامرازەکانی بژێوی ژیانی کەم بکاتەوە.

کاتێک هەڵاوسان لە ئابووریدا بەرز دەبێتەوە و خەرجییەکان لە داهات زیاتر دەبن، یەکەم کاردانەوەی خەڵک کشانەوەیە. ئەمە ململانێیەکە بۆ دواخستنی هەژاری ڕەها، لانیکەم بۆ ماوەیەکی کورت. کەواتە ئەم میکانیزمە چۆن کاردەکات؟ لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەکان لە بازاڕی خۆراکدا، خێزانەکان دەست دەکەن بە گۆڕینی هەر بەرهەمێک بە بەدیلێکی هەرزانتر. بۆ نموونە؛ لەبری گۆشتی سوور مریشک دەکڕن، پاشان لە مریشکەوە دەگۆڕن بۆ خواردنی سۆیا.

 

بەرزی کرێی خانوو لە کرماشان، ژنە سەرۆک ماڵەکان ناچار دەکات ڕوو لە ماڵە بچووکەکان لە پەراوێزی شاردا بکەن. ئەمەش هەندێک جار ناچاریان دەکات بە تەواوی شارەکە بەجێبهێڵن و ڕوو لە لادێکان بکەن.

 

لە جەرگەی شارەوە تا گوندەکان

کۆبرا ز.، سەرۆکی خێزانێک کە ماوەیەکی زۆرە بەهۆی فشاری زۆری کرێ و خەرجییەکانی تری ژیانەوە ناچار بووە کۆچ بکات، بەم شێوەیە چیرۆکەکەی دەگێڕێتەوە:

 

وتیشی: "سەرەتا لە گەڕەکی مێسکێن دەژیاین. بەڵام فشارە ئابوریەکان ناچاری کردین بچینە ماڵێکی بچووکتر و گەڕەکێکی کەمداهات لەپێناو دابینکردنی خەرجییەکانمان. بۆیە چووینە گەڕەکی ئاناهیتا. دواتر بەهۆی هەمان کێشەکانەوە ناچار بووین بچینە کارناچیێ. ئێستا، گرانی کرێ و تێچووی خۆراک ناچاری کردووین بگەڕێینەوە بۆ گوندەکە. چونکە ئەوە". ئیتر ناتوانم لە شاردا بژیم، ماوەیەکە لە گوندی کازانچی لە دەرەوەی کرماشان لە خانوویەکی کرێدا دەژیم بەڵام هەرچەندە ئێمە لە گوندەکەدا دەژین، بەڵام پێموایە ساڵی داهاتوو ناچار دەبم بچمە گوندێکی دیکەی دوور لە شارەکە، چونکە ئەم خەرجییانە ڕۆژانە قورستر دەبن.

 

لەم ساڵانەی دواییدا فشارە ئابوریەکان وایکردووە بەشێک لەو ژنانەی کە خاوەن ماڵ نین، لە شارەکانەوە کۆچ بکەن بۆ ناوچە گوندنشینەکان. نەبوونی هەلی کار و خوێندن و گواستنەوە لەم ناوچانەدا کاریگەری نەرێنی لەسەر بارودۆخی ژیان و دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییەکان بۆ ژنان و منداڵەکانیان هەبووە.

 

ڕازیە س.، ژنێکی ماڵەوە کە ماوەیەک لە قەسری شیرین ژیاوە و ئێستا ناچارە جارێکی تر کۆچ بکاتەوە، لە یەکێک لە گوندەکانی دەوروبەری سەلاس باوەجانی نیشتەجێ بووە و بەم شێوەیە ئەزموونەکانی خۆی باس دەکات:

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، ماوەیەک پێش ئێستا لە قەسری شیرینەوە گەڕامەوە بۆ گوندی باوکم، چونکە ئیتر هێزی ژیانم لە شاردا نەمابوو، ئێستا لە ژوورێکی بچووکدا لە حەوشەی ماڵی باوکمدا دەژیم و ناچارم کاربکەم بۆ ئەوەی بتوانم بژێوی ژیانم دابین بکەم، لەگەڵ ئەوەشدا جگە لە کۆکردنەوەی گیا و کشتوکاڵ هیچ کارێک نییە لە گوندەکەدا بتوانم بیکەم، چیتر ناتوانم کچە گەورە تەمەن ١٨ ساڵەکەم بنێرم بۆ زانکۆ. گوندەکەمان دوورە لە شارەوە و گواستنەوەی نییە بۆ ئەوەی بیبەین بۆ زانکۆ ڕاستە لە شاردا دەرفەتی زیاتر هەیە، بەڵام گرانیی تێچووی ژیان و فشاری ئابووری ڕێگەمان پێنادات لەوێ بژین”.

 

سەرچاوە ئاماری و زانیاریەکان لە ئێران زیاتر شیکارییەکانیان بۆ کۆچی پێچەوانە لەسەر بارودۆخی ئابووری و کێشەکانی بژێوی دامەزراندووە. ئەم هۆکارانە خێزانەکان ناچار دەکەن لە شارە گەورەکانەوە ڕوو لە لادێ یان گوندەکان بکەن.

 

کۆچی پێچەوانە

بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە ئەم دیاردەیە تەنیا کێشەیەکی ئابووری نییە؛ هەروەها ڕەگەز ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕێت. بەتایبەتی ژنانی سەرۆکی ماڵەکان زیاتر کاریگەری ئەم کۆچکردنە و دەرئەنجامەکانی لە پیاوان هەیە.

 

میترا ک.، خوێندکاری کۆمەڵناسی باس لە جیاوازی نێوان ژن و پیاو دەکات لەسەر ئەم بابەتە. ئەو دەڵێت، فشار و تێڕوانینەکانی ئێستا هەمیشە ژنانی لە هێزی کار دوور خستووەتەوە و دەڵێت: "ڕۆڵی جێندەری لە شوێنی کاردا هەمیشە وایکردووە پیاوان یەکەم کەس بن کە بۆ زۆرێک لە کارەکان دامەزراون، لە ئەنجامدا ژنان یەکەم گروپن کە لە هێزی کار دوور دەخرێنەوە. نەبوونی هەلی کار بۆ ژنان بەو مانایەیە کە ئەوان بێ داهاتێکی سەربەخۆن، ئەمەش وایکردووە کە لە پیاوان ببنە ژێر فشارێکی ئابووریی گەورەتر".

 

ئەم فشارە لە کۆتاییدا ژنان بەرەو پێچەوانەی کۆچکردن دەبات. کۆچکردن بابەتی هەڵبژاردن نییە، بەڵکو دەرئەنجامی خراپی بارودۆخی ژیانە. لەم ساڵانەی دواییدا زۆرێک لەو ژنانەی کە دەیانتوانی بە هیوای بەدەستهێنانی خوێندن، دامەزراندن، یان سەربەخۆیی ئابووری کۆچ بکەن بۆ شارە گەورەکان، ئێستا بەهۆی سەختی بارودۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە ناچارن بگەڕێنەوە بۆ شوێنی ڕەسەنی خۆیان.

 

لە ئەنجامدا کۆچی پێچەوانە بووەتە سووڕی گەڕانەوەی زۆرەملێ بۆ ژنانی خاوەن سەرمایە یان ژنانی گەنج کە بە هیوای داهاتوویەکی باشتر هاتوونەتە شارەکان. ئەم خولە زیاتر هەڕەشە لە سەربەخۆیی و ئاسایشیان دەکات.

 

هەڵسەنگاندنەکان لەسەر ئەم بابەتە دەریدەخەن لەم ساڵانەی دواییدا کۆچی پێچەوانە نەک تەنها لە ئەنجامی بارودۆخی ئابوورییەوە بووە، بەڵکو دیاردەیەکی ڕەگەزیش بووە کە کاریگەری قووڵتری لەسەر ژنان هەیە.

ژنان زیاتر کاریگەرییان لەسەر دەرئەنجامەکانی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان دەبێت.