لە ئێراندا، قەیرانی ئابووری هەڕەشە لە بژێوی ژیانی ژنان دەکات
بەرزبوونەوەی نرخی کەلوپەلەکان، خێزانەکان زیاتر ڕوو لە کڕینی جلە دەستدووراوەکان دەکەن، ئەمەش وای کردووە لە وەرزی پاییزدا بازاڕی جلوبەرگ کەمجووڵەتر بێت. ئەم دۆخەش هەڕەشە لە بژێوی ژیان و سەربەخۆیی ئابووریی ئەو ژنانە دەکات کە لەم بوارەدا کار دەکەن.
زیلان عەتمانی
ورمێ – «بەخشینی جلوبەرگی گونجاو کەم بووەتەوە، لە کاتێکدا داواکاریی کەسانی پێویستدار لە هەر کاتێکی تر زیاترە. هەرچەندە جلوبەرگە بەخشراوەکان بە وردی جیا دەکرێنەوە، بەڵام ئەو جلوبەرگانەی ئەمساڵ دەگەنە ڕێکخراوە خێرخوازییەکان، لە دۆخێکی خراپدان. لە ڕاستیدا، خەڵک توانای ئابوورییان نییە جل و بەرگی نوێ بکڕن و جلوبەرگە کۆنەکانی خۆشیان ببەخشن.»
ئەمە قسەکانی فاتمەیە کە لە ڕێکخراوەیەکی تایبەتی خێرخوازییدا کار دەکات. بە وتەی ئەو، کڕینی جلوبەرگی وەرزی ئێستا تەنها بووەتە یادەوەرییەک لە ڕۆژانی ڕابردوو.
لە ئێراندا، بەرزبوونەوەی تێچووی جلوبەرگ، بەهۆی هەڵاوسان و زیادبوونی نرخەکان لە کەرتەکانی تردا، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ هەژاری زیاتر دەکات. بەکارهێنانی دەفتەری قەرز و بەڵگەنامەی قەرز، تەنانەت گەیشتووەتە دووکانە بچووکەکانی جلوبەرگیش.
کڕین و فرۆشتنەوەی جلوبەرگی بەکارهاتوو و چاککردنەوەی جلە کۆنەکان، لە هەر کاتێکی تر زیاتر بڵاو بووەتەوە. ئەم دۆخەش کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر بژێوی ژیان، داهات و سەربەخۆیی ئابووریی ئەو ژنانە دادەنێت کە لەم بوارەدا کار دەکەن.
وەستانی بازاڕ و نرخە ئاسمانبەرزەکان
ئەمساڵ کەرتی جلوبەرگ و دەستکردەکان ڕووبەڕووی هەڵاوسانێک بووەتەوە کە لە ١٥٠٪ تێپەڕیوە. بە گوتەی فرۆشیاران، کڕیاران چیتر لە نرخە بەرزەکان سەرسام نابن، بەڵکو پێچەوانەکەی، دوای پرسیارکردن لە نرخی کاڵایەک، بە بێهیواییەوە دووکانەکە بەجێدەهێڵن.
نرخی پانتۆڵێکی ژنان لە یەک ملیۆن تۆمان زیاتر بووە و دۆزینەوەی پانتۆڵێکی بە کوالێتیی باش بە نرخی کەمتر لە سێ ملیۆن تۆمان ئەستەمە.
بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی دراوە بیانییەکان، دابینکردنی کاڵای نوێی هاوردەش بووەتە کارێکی دژوار. تەنانەت لە بازاڕەکانی تاناکۆرای کاڵای بەکارهاتووشدا، کە پێشتر شوێنی سەرەکیی دابینکردنی جلوبەرگی بیانی بوو، چیتر کاڵا بە ئاسانی بەردەست ناکەوێت و جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوان ئەو کاڵایانە و بەرهەمە ناوخۆییەکاندا هەیە.
کەژاڵ، بەڕێوەبەری فرۆشگایەکی ئۆنلاین بۆ فرۆشتنی بەرهەمەکانی تاناکۆرا، دۆخی ئەم بازاڕە بەم شێوەیە باس دکرد: هێشتا هەندێک جار لە نێو ئەو کاڵایانەی لە کڕین و فرۆشتنی پێشوودا ماونەتەوە، دەتوانرێت شتی بە کوالێتی و بە نرخێکی گونجاو بدۆزرێتەوە. کاتێک هەل دەڕەخسێت، خەڵک ئەو کاڵایانەی هەرزانتر دەکڕن، بەڵام فرۆشیاران چیتر ناتوانن بە هەمان نرخەکانی پێشوو کاڵای نوێ دابین بکەن.
بەرهەمهێنەرانیش لەژێر کاریگەریی گەمارۆ و هەڵاوساندا، تەنها بۆ ئەوەی بتوانن کار و کاسبیی خۆیان بەردەوام بکەن، ناچار دەبن قوماشی هەرزانتر و کەم‌کوالێتیتر بەکاربهێنن.
«جلوبەرگ بە شێوەی قیست و بە گەرەنتی دەکڕم»
مانا ، خوێندکاری زانکۆیی ٢٢ ساڵە، دەڵێت جلوبەرگەکانی کە دەیانکڕێت، دوای چەند جارێک لەبەرکردن و شۆردن، چیتر بۆ بەکارهێنان گونجاو نابن. مانا یەکێکە لەو کەسانەی کە ناچارە بۆ بەدەستهێنانی کاڵایەکی باش و بەکوالێتی، پارەی زیاتر بدات.
مانا دەڵێت: «ئەو جلوبەرگانەی بۆ چوونە زانکۆ لەبەریان دەکەم و هیوادارم ماوەیەکی درێژ بەکاریان بهێنم، بە شێوەی قیست و بە گەرەنتی دەیانکڕم».
کڕینی کاڵا بە شێوەی قیست، چیتر تەنها تایبەت بە جلوبەرگی گرانبەها نییە. هەندێک فرۆشیار، بە تایبەتی ئەوانەی لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە فرۆشتن دەکەن، لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکانی وەک «سنەپ»ەوە، دەرفەتی کڕینی قیستی پێشکەش دەکەن. بەم شێوەیە، کڕیاران دەتوانن کاڵاکان بە قیستی چەند مانگە و لەگەڵ سوود بکڕن.
بەپێی بۆچوونی زۆر کەس، چەمکی «هەرزان» چیتر واتای ڕاستەقینەی خۆی نەماوە.
بازاڕی جلوبەرگی نافەرمی: گۆڕانکاری و فرۆشتنی جلوبەرگی بەکارهاتوو
بۆ هەندێک کەس، جلوبەرگ شتێکی لاوەکی یان کەم گرنگ نییە، بەڵکو پێداویستییەکی سەرەکی و زۆر گرنگە.
فایزە هـ.، دایکی منداڵێکی حەوت مانگە، دەڵێت: «کڕینی جلوبەرگی منداڵ ناچارییە، چونکە منداڵ هەموو مانگێک گەشە دەکات، قەبارەی جەستەی دەگۆڕێت و پێویستی بە جلوبەرگی نوێ دەبێت».
ئاماژەی بەوەشکرد بۆ ئەوەی بتوانێت جلوبەرگی منداڵەکەی بکڕێت، لە خەرجییەکانی خواردن کەم دەکاتەوە و لە پلاتفۆرمە ئەلیکترۆنییەکاندا بەدوای هەڵبژاردەی هەرزانتر دەگەڕێت. ئەو دەڵێت: «پلاتفۆرمەکانی وەک دیوار و شەیپوور، لەگەڵ ژمارەیەک گرووپی تیلیگرام و واتساپ کە بۆ فرۆشتنی جلوبەرگ و کەلوپەلی بەکارهاتوو تەرخان کراون، زۆر یارمەتیدەر بوون. ئەگەر شتێکی پاک و کەم بەکارهاتوو ببینم، یان دەیکڕم یان لەگەڵ یەکێک لە جلوبەرگەکانمدا ئاڵوگۆڕی پێ دەکەم».
فرۆشتن و ئاڵوگۆڕکردنی جلوبەرگی بەکارهاتوو تەنها لە جلوبەرگی منداڵاندا سنووردار نییە، بەڵکو لە جلوبەرگی ژنان و جلوبەرگی زستانیشدا بەربڵاوە. لە هەندێک حاڵەتدا، ئامانج تەنها بەدەستهێنانی جلوبەرگ نییە، بەڵکو فرۆشتن یان ئاڵوگۆڕکردنی کاڵای برانددارە لە بەرامبەر پارە یان پێداویستییەکانی دیکە، وەک خواردن، کەلوپەلی ماڵەوە یان پێداویستییەکانی منداڵان.
«ئەو ژنانەی لەم بوارەدا کار دەکەن، زیاتر لە هەر کاتێک لە مەترسیدان»
لە ناو قەیرانێکدا کە بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی کاڵاکانەوە دروست بووە، ئەو ژنانەی بە دروومان یان فرۆشتنی جلوبەرگ بژێوی ژیانیان دابین دەکەن، کاریگەریی وەستانی بازاڕ هەست پێ دەکەن. کەمبوونەوەی هێزی کڕینی خەڵک و دابەزینی داواکاری بۆ جلوبەرگ، بووەتە هۆی کەمبوونەوەی داواکاری بۆ دروومان و داخستنی هەندێک کارگەی جل.
سارا ب.، دروومانکار و دیزاینەری مۆدە، سەبارەت بەو بارودۆخە دەڵێت: «نرخی قوماش زۆر بەرز بووەتەوە و خەرجیی پێداویستییەکانی دروومانیش زیاد بووە. بۆیە کرێی دروومانیش بەرز بووەتەوە. هەرچەندە ئێمە کرێیەکی کەمیش وەربگرین، بەڵام داواکاری بۆ جلوبەرگ کەمە. خەڵک بە زۆری هەوڵ دەدەن پانتۆڵۆنە کۆنەکانیان بگۆڕن یان چاکیان بکەنەوە، بەڵام ئەمە داهاتێکی بەس بۆ ئێمە دابین ناکات».
بەپێی وتەی سارا، بۆ ئەو کەسانەی تازە دەست بە پیشەی دروومان دەکەن، پەرەپێدانی کاریان زۆر دژوارتر بووە.
دیمەنێکی ئازاربەخشی هەژاری
بارودۆخی بازاڕی جلوبەرگ پیشان دەدات کە کێشەی بەرزبوونەوەی نرخەکان، چیتر تەنها پەیوەندی بە زیادبوونی خەرجیی کاڵاکانەوە نییە. ئەم بارودۆخە بە شێوەیەکی بنەڕەتی شێوازی کڕین، عادەتی خەرجکردن و تەنانەت شێوازی دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکانی خێزانیشی گۆڕیوە.
ئەوەی ڕوودەدات، تەنها هەڵبژاردنێک بۆ پاشەکەوتکردنی پارە نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ خۆڕاگرتن لە بەرامبەر کەمبوونەوەی هێزی کڕین.
لەو پڕۆسەیەدا، ژنانی چینە کۆمەڵایەتییە کەم‌دەرفەتەکان، بەهۆی سنووردارکردنە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای ڕەگەز و ئەو بەربەستانەی بەردەمیان هەن، زیاتر لە هەمووان ڕووبەڕووی دیمەنی دژواری هەژاری دەبنەوە. ئەم دۆخە وای کردووە کڕینی جلوبەرگ بۆ زۆر کەس ببێتە بارێکی ئابووری یان خەونێکی دوور لە دەستڕاگەیشتن.