ڕۆژبین دەنیز

 

هەرکات لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جەنگ و هەوڵدان بۆ ڕێکخستنێکی نوێ تێکەڵ دەبن، دەبینە شاهیدی دەرکەوتنی هەنگاو بە هەنگاوی دەستێوەردانەکان کە ئامانجیان لە نوێ بنیاتنانەوەی وڵاتانی ناوچەکەیە. دەستێوەردانەکان کە بە ئەفغانستان دەستیان پێکرد، بە داگیرکردنی عێراق بەردەوام بوون؛ دەستێوەردانێک کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ سەدەی داهاتوو ئامادە دەکەن و سروشت و شێوازی جەنگیشی گۆڕیوە. لەگەڵ بەهاری عەرەبی، گەشەسەندنەکان لە میسر، تونس و لیبیا و لە کۆتاییدا شەڕ لە سووریا، کاریگەری خۆیان لەسەر ١٥ ساڵی ڕابردووی ناوچەکە جێهێشت. گەشەسەندنە نوێیەکانی سووریاش بوونە هۆی ئەو هەڵسەنگاندنانەی کە ئەو قۆناغەی ڕێکخستنە نوێیەی لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە بۆ ناوچەکە پێشنیار کرابوو، تەواو بووە.

 

شەڕی یەمەن چۆن گۆڕا بۆ ملمڵانێیەکی جیهانیی هێز؟

دوای شەڕی سووریا، شەڕی یەمەن دووبارە بووەوە بە بابەتێکی گرنگ و ئاستێکی گرنگ لە هاوسەنگییە نوێیەکانی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێک دەهێنێت. یەمەن کە زیاتر لە دە ساڵە تێیدا شەڕ و پێکدادانی توند دەگوزەرێت، لە چوار ساڵی ڕابردوودا چووەتە قۆناغێکی ڕێژەیی لە وەستاندن. بەڵام پەیمانی پاراستنی مەککە کە دوای کۆبوونەوەی ناتۆ لە تورکیا لەنێوان تورکیا، عەرەبستانی سعودی و پاکستان واژۆ کرا، پەیمانێک کە بە «ناتۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست»یش ناودەبرێت، هەڵسەنگاندنی نوێی ستراتیژیی ئاسایشی ناوچەکەی لەگەڵ خۆی هێناوە.

زیادبوونی ڕووداوەکان لە یەمەن دوای ئەو هەوڵەی کە وەک میکانیزمێکی نوێی پاراستن لە دژی ئێران پەرەی پێدرا، گفتوگۆیەکی دەربارەی پەیوەندی نێوان ئاسایشە ناوچەییەکان و پێکدادانەکانی یەمەن دەستی پێکرد. توندبوونەوەی پێکدادانەکان لەنێوان حوسییەکان و حکومەتی یەمەن، کە تا سنووری عەرەبستانی سعودی درێژ دەبنەوە، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە جەنگ لە وڵاتەکەدا گەیشتووەتە ئاستێکی جیاواز.

ئەمجارە پێکدادانەکان لەسەر بوارێکی جوگرافیایی فراوانتر لە قۆناغەکانی پێشوو بڵاو دەبنەوە. ئەمە نیشان دەدات کە شەڕی یەمەن تەنها بە شەڕێکی ناوخۆیی سنووردار نییە، بەڵکو بووەتە بەشێک لە هاوسەنگیی هێزە ناوچەییەکانیش. بۆ تێگەیشتن لە هۆکاری ئەوەی شەڕی ئێستای یەمەن گەیشتووەتە ئاستێکی جیهانی، پێویستە سەیری پاشخانە مێژوویی، سیاسی و مەزهەبییەکەی وڵاتەکە بکرێت. لە مێژوودا، دەسەڵاتی درێژخایەنی ئیمامەتی زەیدی، دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ناوچەکە، سەردەمی کۆلۆنیالیزم، دابەشبوونەوەی هێزەکان بەهۆی جەنگی سارد و ملمڵانێی ناوچەیی ئێستای نێوان ئێران و عەرەبستانی سعودی، هەموویان پاشخانەی مێژوویی پێکدادانەکانی ئێستا پێک دەهێنن.

 

دەرکەوتنی دەسەڵاتی ئیمامەتی زەیدی

زەیدیزم مەزهەبێکە کە لە ناو نەریتی شیعەی ئیسلامدا سەری هەڵداوە و لە مێژووی سیاسیی یەمەن شوێنێکی گرنگی هەیە. لە ساڵی ٨٩٧دا، زەیدییەکان بە سەرۆکایەتی ئیمام یەحیا کوڕی حوسێن، یەکەم ئیمامەتی زەیدییان لە یەمەن دامەزراند و بناغەی دەوڵەتێکی سیاسییان دانا.

لە مێژوودا، زەیدیزم لە ئێران و هەندێک ناوچەی دەوروبەریش کاریگەریی هەبوو. بەڵام لە سەدەی ١٦دا، لەگەڵ هاتنەسەر دەسەڵاتی سەفەوییەکان لە ئێران، هاوسەنگیی مەزهەبی و سیاسیی ناوچەکە گۆڕا. لە ساڵی ١٥٥٣دا، سەفەوییەکان هێرشیان کردە سەر زەیدییەکان و هەوڵیان دا لەناویان بەرن.

دوای ئەو هێرشانە، زەیدییەکان سەرنجیان خستە سەر یەمەن، لە هەمان کاتدا لقێکی دیکەیان بەرەو مەغریب چوو. بە داگیرکردنی یەمەن لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانییەوە، زەیدییەکان لە ناوچە شاخاوییەکان پەنابەر بوون و بۆ سەدان ساڵ دژی عوسمانییەکان خۆڕاگرییان کرد. لە ساڵی ١٩١١دا، دەسەڵاتی عوسمانی سەربەخۆیی ئیمامەتی زەیدیی لە باکووری یەمەن ناساند. بەم شێوەیە، ئیمامەت لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا کاریگەرییەکی سیاسیی گرنگی بەدەست هێنا.

دوای شکستەکەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە بەرامبەر ئینگلیز و فەرەنسییەکان، عوسمانییەکان لە یەمەن کشانەوە. لەگەڵ ڕۆیشتنی عوسمانییەکان، ئیمامە زەیدییەکان دەرفەتیان بۆ ئەوە دەستکەوت کە لە باکووری یەمەنەوە دووبارە دەسەڵاتێکی سەربەخۆ دابمەزرێنن.

 

جەنگی سارد، دابەشبوون و شەڕی ناوخۆیی

هەرچەندە دەسەڵاتی ئینگلیز لە باشووری وڵات بەردەوام بوو، لە باکووریش دەسەڵاتی ئیمامە زەیدییەکان بوونی خۆی پاراست. لە ساڵانی ١٩٦٠کاندا، بەرزبوونەوەی نەتەوەپرستیی عەرەبی، بزوتنەوە دژەکۆلۆنیالیستییەکان و دابەشبوونی هێزە نێودەوڵەتییەکان بەهۆی جەنگی سارد، کاریگەرییەکی ناوخۆیی لەسەر یەمەن دانا.

 

یەمەن بە تەواوی بووە دوو بەش. لە ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٦٢دا، لە ئەنجامی کودەتایەکی سەربازی، کۆتایی بە ئیمامەتی زەیدی هێنرا کە نزیکەی هەزار ساڵ لە ماوەیە جیاوازەکاندا بەردەوام بووبوو. لە جێگەی دەسەڵاتی ئیمامەت، کۆماری عەرەبیی یەمەن ڕاگەیەندرا.

ئەم پەرەسەندنە ئاگرەکەی شەڕێکی ناوخۆیی بێکۆتایی لە نێوان کۆمارخوازان و ئەو هێزانەی پشتگیری ئیمامەت دەکردن، خۆش کرد. باکووری یەمەن پەیوەندییە نزیکترەکانی لەگەڵ عەرەبستانی سعودی و ڕۆژئاوا دروست کرد.

 

لە باشووری یەمەن، لە ساڵی ١٩٦٧دا بە کشانەوەی ئینگلیزەکان، دەسەڵاتی کۆلۆنیالیستیی ئینگلیز کۆتایی پێهات. دواتر پەیوەندییە نزیکەکانی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت و چین پەرەپێدا و مۆدێلێکی سیاسی و ئابووریی سۆسیالیستی پەسەند کرد.

 

بەڵام هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت و گۆڕانی هاوسەنگیی هێزی نێودەوڵەتی بووە هۆی یەکگرتنەوەی هەردوو بەشەکە. لە ساڵی ١٩٩٠دا، باکوور و باشووری یەمەن یەکگرتن و کۆماری یەمەنیان دامەزراند. بەڵام یەکگرتنەکە جیاوازییە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی نێوان هەردوو ناوچەکەی نەهێنایەوە. ناکۆکییەکان لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات، دابەشکردنی سەرچاوەکان و نوێنەرایەتیی سیاسی لە ساڵی ١٩٩٤دا بوونە هۆی دەستپێکردنی شەڕێکی نوێی ناوخۆیی.

 

جیوپۆلیتیکی ئێران و چارەنووسی جوگرافیایەک

زەیدییەکان لە سیاسەتی یەمەن بە شێوەی هێزێکی گرنگی کۆمەڵایەتی بوونی خۆیان پاراستووە. خەمڵێندراوە کە نزیکەی ٣٠–٣٥٪ی دانیشتووانی یەمەن زەیدیین. حوسییەکان بە بەردەوامی و درێژکراوەی زەیدییەکان دادەنرێن.

 

دەرکەوتنی حوسییەکان دەگەڕێتەوە بۆ چالاکییەکانی ساڵانی ١٩٩٠ لە باکووری یەمەن، کە ئامانجیان پاراستنی ناسنامەی زەیدی، پەروەردەی ئایینی و میراتی کەلتووری بوو. لەم قۆناغەدا، لە ناو دەوروبەری زەیدییەکاندا کڵوپی ڕۆشنبیری و سیاسی دامەزران. یەکێک لەوانە، کڵوپی باوەڕداران، کاری بۆ زیندووکردنەوەی بەها ئایینی و کەلتوورییەکانی زەیدی کرد.

 

بە تێپەڕبوونی کات، ئەم چالاکییە گۆڕان بۆ بزوتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ڕێکخراوتر. «حوسی» لە بنەڕەتدا ناوی عەشیرەیەکە و سەرکردەکانی سەرکردەی عەشیرەن. ناوی ڕاستەقینەی ئەم ڕێکخراوە «ئەنسارولڵا»یە، کە بە مانای «یارمەتیدەرانی خودا» دێت.

لە ساڵانی ٢٠٠٠کاندا، کاتێک کێشە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی یەمەن قووڵتر دەبوونەوە، حوسییەکان لە ناوچەی سەعدە لە باکووری وڵات دەستیان بە بەدەستهێنانی هێز کرد. لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە، ئەوان لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی یەمەن کەوتنە پێکدادانی چەکدارانە.

لە ساڵی ٢٠١١دا، بەشدارییان لە ڕاپەڕینە گەلییەکان لە کاتی بەهاری عەرەبی لە یەمەن دەست پێکرد. لەم ماوەیەدا، حوسییەکان بوونە یەکێک لە ئەکتەرە سەرەکییەکانی بزوتنەوەی دژ بە حکومەت. لە ساڵی ٢٠١٤دا، حوسییەکان پایتەخت، سەنعاء،یان بەدەستەوە گرت و هاوسەنگیی هێز لە وڵاتدا بە شێوەیەکی گرنگ گۆڕی. بە دەستێوەردانی سەربازیی هاوپەیمانییەکە بە سەرکردایەتی عەرەبستانی سعودی لە ساڵی ٢٠١٥دا، پێکدادانەکانی یەمەن گۆڕان بۆ شەڕێکی ناوچەیی.

 

شەڕی یەمەن توانای ئەوەی هەیە بگۆڕێت بۆ قەیرانێکی نێودەوڵەتی

ئێران بۆ ئامانجە جیوپۆلیتیکییەکانی، دوای دامەزراندنی «مەحوەری بەرخۆدان»، لە لوبنان بە حیزبوڵڵا، لە عێراق بە حەشدی شەعبی و لە ئەفغانستان و پاکستان بە میلیشیاکانەوە پەیوەندییە ستراتیژییەکانی خۆی پەرەپێدا. ئەم پەیوەندییانە دەتوانن بە شێوەی جۆراوجۆر، لە پشتگیریی سیاسی و پەروەردەی سەربازییەوە تا یارمەتیی لۆجستیکی و هاوبەشکردنی تەکنەلۆجیا، جێبەجێ بکرێن.

لەو چوارچێوەیەدا، حوسییەکان بە ڕێگایەکی گرنگی کاریگەریی ناوچەیی ئێران دادەنرێن کە لە ناو چوارچێوەی هێزی ناوچەیی و شەڕی ناوخۆییدا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن.

دوای هێرشی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل لە ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ و دەستپێکردنی شەڕ لە غەزە، حوسییەکان ڕایانگەیاند کە پشتگیریی فەڵەستینییەکان دەکەن و بە مووشەک و درۆن هێرشیان کردە سەر ئیسرائیل. هەروەها کەشتییە پەیوەندیدارەکانی ئیسرائیل و کەشتییە بازرگانییەکانی دیکەیان کردە ئامانج. ئەم هێرشانە بوونە هۆی دروستبوونی بەربەست لە گواستنەوەی دەریاییی نێودەوڵەتی.

یەمەن لەسەر ڕێڕەوی ڕێگاکانی بازرگانیی جیهانی و نێودەوڵەتییەکانە و لە تەنیشت تەنگەی باب ئەل‌مەندەبە، کە دەریای سوور بە کەنداوەکەی عەدەنەوە دەبەستێتەوە. ئەم تەنگەیە ڕێگایەکی گرنگە بۆ بازرگانیی دەریایی و گواستنەوەی وزە لەنێوان ئەوروپا و ئاسیا.

بۆیە، پێکدادانەکانی یەمەن توانای ئەوەیان هەیە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر سیاسەتی ناوخۆییی وڵاتەکە و هەروەها ئاسایشی بازرگانیی جیهانی دابنێن. بە زانینی ئەمە، ئێران بە بەکارهێنانی شوێنی جوگرافیاییی ستراتیژیی یەمەن لە ڕێگەی حوسییەکانەوە هەوڵ دەدات هاوسەنگییە ناوچەییەکان بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی بگۆڕێت.

حوسییەکان هەوڵ دەدەن بەرەو تەنگەی باب ئەل‌مەندەب پێش بکەون. ئەم هەنگاوە بەوە دادەنرێت کە دەتوانێت بازرگانیی دەریاییی نێودەوڵەتی پێک بخات و کاریگەری لەسەر ئابووریی جیهانی دابنێت.

دوای تەنگەی هۆرموز، تەنگەی باب ئەل‌مەندەب، کەنداوی عەدەن لە ئۆقیانووسی هیند و کەناڵی سوێزیش کاریگەرییان لێ دەکەوێت. ئەمە دەتوانێت بە شێوەیەکی گەورە دابینکردنی وزە، بازرگانیی نێودەوڵەتی و هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکە بگۆڕێت.

پەرەپێدانی توانای مووشەکە بالیستیکی و درۆنی بێ‌مرۆڤ لەلایەن حوسییەکانەوە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و هەروەها عەرەبستانی سعودی و ئیماراتی عەرەبی یەکگرتوو بووەتە کێشەیەکی گرنگی ئاسایشی.

وا دەردەکەوێت کە ئێران ستراتیژییەک پەیڕەو دەکات کە ڕێڕەوە گرنگەکانی وزە و بازرگانی دەکاتە ئامانج. لەبەر ئەمە، شەڕی یەمەن توانای ئەوەی هەیە لە شەڕێکی ناوخۆییەوە دەرچێت و بگۆڕێت بۆ قەیرانێکی نێودەوڵەتی کە هەڕەشە لە بازرگانیی جیهانی دەکات.

 

چیرۆکی شەڕێکی جیهانی چۆن دەستی پێکرد؟

ئەم بارودۆخە لە سەرەتادا عەرەبستانی سعودی، ئەمریکا، ئینگلتەرا و هاوپەیمانییە عەرەبییەکەی خستووەتە جوڵە. پەرەسەندنی زیاتر لەلایەن حوسییەکانەوە دەکرێت ئەو وڵاتانەی پەیمانی مەککەیان واژۆ کردووە، بکێشێتە ناو ئەم شەڕەوە کە ئەگەری زۆری هەیە تەواوی ناوچەکە بگرێتەوە. نیگەرانییەکانی ئاسایشی عەرەبستانی سعودی، بەرژەوەندییە ناوچەییەکانی ئیماراتی عەرەبی یەکگرتوو و سیاسەتەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا بۆ پاراستنی ڕێڕەوەکانی بازرگانیی دەریایی، ئەگەری گۆڕانی شەڕی ناوخۆیی لە یەمەن بۆ شەڕێکی جیهانی زیاد دەکەن. ئەمە نیشانمان دەدات کە دەستێوەردان دژی ئێران لە ڕێگەی دیزاینی سووریاوە دەستی پێدەکات و دەگاتە یەمەن و عێراق.

 

وڵاتێک لەبەردەم هەڵوەشانەوە

شەڕی ناوخۆیی درێژخایەن لە یەمەن، لەگەڵ قەبارە جیهانییەکەی، وێرانکارییەکی گەورەی لە جوگرافیای وڵات، کۆمەڵگا و بە تایبەتی ژنان و منداڵان کردووە. ئەو لایەنەی شەڕ کە زۆرجار نابینرێت، ئاشکرا دەکات کە ژنان و منداڵان لە شەڕەکانی دەسەڵات کە لەنێوان هێزە دەرەکی و ناوچەییەکاندا ڕوودەدەن، گرانترین بەها دەدەن.

 

لە ناوەڕاستی ئەم شەڕەدا، ژنان و منداڵان زۆرجار وەک ئامراز بەکاردەهێنرێن، دەچەوسێنرێنەوە و ناچار دەبن لە ناو شەڕێکدا بمێننەوە کە خۆیان قبوڵیان نەکردووە. شەڕ ژیانی لە یەمەن گۆڕیوە بۆ دۆزەخ. قەیرانی قووڵی کۆمەڵایەتی و ئابووری نەک تەنها بۆ یەمەن، بەڵکو بۆ تەواوی ناوچەکەش بووەتە کێشەیەکی جددی.

 

ئەو کەمپانەی پەنابەران کە لە کاتی شەڕی ناوخۆدا بوونەتە هێمای تراژیدیای مرۆیی، بۆ ژنانی یەمەن بوونەتە شوێنی ژیان. ژنان و منداڵان بەشێکی گرنگ لەو کەسانە پێک دەهێنن کە لە شەڕدا کوژراون. دەزانرێت زیاتر لە ٥٠٪ی ئەو کەسانەی ناچار بوون کۆچ بکەن، ژن و منداڵن. ڕووداوەکانی دەستدرێژیی سێکسی، ڕفاندن و جۆرەکانی دیکەی توندوتیژی زۆر زیاتر لەوەیە کە لە داتاکاندا تۆمار کراوە.

بەپێی داتاکانی ساڵی ٢٠٢٥، زیاتر لە ٤٠٠ ژن ڕفێنراون و ڕووبەڕووی دەستدرێژیی سێکسی و ئەشکەنجە بوونەتەوە. ئەم ژمارەیە ئەو داتایانەیە کە لە ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤدا پشتڕاست کراونەتەوە. بەڵام ڕاپۆرتەکانی نێردراوانی هەواڵنێرانی ئاژانسی ئێمە لە مەیدانەوە نیشان دەدەن کە ژمارە ڕاستەقینەکە دوو یان سێ هێندە زیاترە.

ئەم وێنەیە نیشان دەدات کە لە یەمەن، هەموو ڕۆژێک لانیکەم ژنێک ڕدەفێنرێت، ڕووبەڕووی دەستدرێژی و توندوتیژی دەبێتەوە. لە مانگی تەمموزەوە، داتاکان نیشان دەدەن کە نزیکەی ١٩٧ هەزار و ٩٠٦ کەس ون بوون یان ناچار بوون ماڵەکانی خۆیان جێبهێڵن.

هەروەها ڕاگەیەندراوە کە لە پێکدادانە نوێیەکاندا نزیکەی ٣٠٠ کەس کوژراون. جگە لە شەڕی یەمەن، لە ڕاگەیاندنەکاندا هاتووە کە یەکەکانی پۆلیسی ئەخلاق کە بە ناوی «زەینەبییە» ناسراون، ژنان و چاودێرانی مافی ژنان کە دژی شەڕن، دەکەنە ئامانج. ئەمە ڕفاندن، توندوتیژی و هەڕەشەی کوشتن لەخۆ دەگرێت.

ژنان ناچارن لەنێوان دوو هێزی سیاسی و سەربازیی جیاوازدا هەڵبژێرن. ژنانی یەمەن ناچارن نەک تەنها لەگەڵ وێرانکاریی جەستەیی کە بەهۆی شەڕەوە دروست بووە، بەڵکو لەگەڵ فشارەکانیش لەسەر جەستە و ناسنامەکانیان بەرەنگاری بکەنەوە. شەڕ بووەتە وێرانکارییەکی فرەڕەهەندی کە نەک تەنها ئێستا، بەڵکو هەڕەشە لە داهاتووی ژنانیش دەکات.

شەڕێکی جیهانی یان یەکخستن؟

ئایا شەڕی یەمەن بەردەوام دەبێت، یان چارەسەرێک دەدۆزرێتەوە؟ ئەمە پەیوەندی بە هاوسەنگییەکانی هێزی ناوچەیی و نێودەوڵەتییەوە هەیە. لەم پرۆسەیەدا، سیاسەتەکانی ئێران و گۆڕانکارییە ئەگەرییەکان لە وڵاتەکەدا لە نێوان ئەو فاکتەرانەن کە دەتوانن کاریگەری لەسەر پەرەسەندنی ڕووداوەکانی یەمەن دابنێن.

گۆڕانێکی سیاسیی ئەگەری لە ئێراندا دەتوانێت ڕێگا بۆ حوسییەکان بکاتەوە کە دووبارە شێوەی پەیوەندییە ناوچەییەکانیان دابڕێژن و لەگەڵ عەرەبستانی سعودی بەدوای هاوپەیمانییەکی نوێدا بگەڕێن. پەرەسەندنێکی لەم شێوەیە دەتوانێت ڕێگا بۆ پرۆسەیەکی نوێی یەکخستن و چارەسەر لە یەمەن بکاتەوە، کە لەسەر بنەمای قبوڵکردنی جیاوازییەکان و ڕێگەدان بە هاوژیانیی کۆمەڵە سیاسی و کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان دامەزرابێت.

داهاتووی یەمەن تەنها بە ڕێککەوتنی نێوان هێزە شەڕکەرەکانەوە پەیوەندیدار نییە، بەڵکو بە دروستکردنی سیستەمێکی سیاسیی فراوانیشەوە گرێدراوە کە جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان بناسێت، مافی ژنان دابین بکات و لەسەر بنەمای ویستی سیاسیی گەل دامەزرابێت.