زوهور مەشریقی

 

تونس- ساڵی ٢٠٢٥ ساڵێکی ئاسان نەبوو بۆ ژنانی تونس، چ وەک هاوڵاتی یان وەک چالاکوان لە کۆمەڵگەی مەدەنیدا، سنووردارکردنی مەیدانی و یاسایی زاڵبوو و سەرکوتکردن بە فەرمانی سەرکوتگەرانە چڕتر بووەوە، دیارترینیان فەرمانی ژمارە ٥٤ کە چالاکوانانی بێدەنگ کرد، هەروەها فەرمانی ژمارە ٨٨ کە ئازادیی کۆبوونەوەی سنووردار کرد و دەرگای ڕێکخراوەکانی وەک کۆمەڵەی ژنانی دیموکرات و دەنگی ژنان و ئەوانی دیکەی داخست، لە هەوڵێکی ڕوون بۆ بێدەنگکردنیان.

 

بەم شێوەیە دەسەڵاتداران هەوڵیاندا ژنانی ئازاردراو و ژنانی کرێکار و ژنە جوتیارەکان بێدەنگ بکەن و زیانلێکەوتوانی کوشتن مافی دادپەروەرییان لێ داگیربکرێت لە وڵاتێکدا کە شایەتحاڵی کوشتنی ٣٠ ژن بوو لە یەک ساڵدا.

 

کۆمەڵەی ژنان لە تونس، ساڵی ٢٠٢٥ بە سەختترین ساڵی تا ئێستا پێناسە دەکەن لە ڕووی سنووردارکردن و دەستگیرکردنەکانەوە، کە ژنانی چالاکوانانی کۆمەڵگەی مەدەنی و بەرگریکارانی ئازادییە گشتی و تاکەکەسییەکان دەکەنە ئامانج، جگە لەوەش بەرگریکردن لەو دەستکەوتانەی کە بە سەختی بەدەست هێنراوەن و دروستکردنی دەستکەوتی نوێش بەهۆی سیاسەتی بەردەوامی سەرقاڵکردنەوە دابەزیوە، چالاکوانان سەرقاڵی چۆنیەتی پاککردنەوەی خۆیان لە تۆمەتەکان و ئەو هەڵمەتی خیانەت و توندوتیژییانەی کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، هەروەها لەگەڵ ئەو هەڵمەتانەی کە بەهۆی توندوتیژی کۆمەڵگەی پیاوسالاری بەرامبەریان ئەنجام دەدرێت.

 

ساڵی ٢٠٢٥ ساڵێکی ڕازاوە و گوڵاوی نەبوو بۆ ژنان، بەپێی ئامارەکانی کۆمەڵەی ژنانی دیموکراتی تونس، ڕێژەی توندوتیژی زیاتر لە دوو هێندە زیادیکردووە، لەگەڵ هەزار کەیسی تۆمارکراوە، لە کاتێکدا لە ساڵی ٢٠٢٤دا ٥٨٠ کەیس تۆمارکراوە، کۆمەڵەی دەنگەکانی ژنان ئاشکرایکردووە، لە ساڵی ٢٠٢٥دا ٢٧ ژن کوژراون، هاوکات ئامارەکانی وەزارەتی خێزان و ژنان دووپاتیانکردووەتەوە، کە ٧٠٪ی کەیسەکانی توندوتیژی ڕاپۆرتکراو ڕووبەڕووی ئاستەنگ بوونەتەوە، جگە لە ئازاردانیان بە پاساوی توندوتیژی بەرامبەریان بە ووتاری ئایینی و کۆمەڵایەتی کە بە توندوتیژی و ڕق و کینە بەرامبەر بە ژنان ئاسایی دەکرێنەوە.

 

"بەئامانجکردنی ئاشکرای بزووتنەوەی ژنان، بەڵام بەرەنگاری دەبێتەوە"

هیندە شناوی، چالاکوانی فێمینیست، بە نوێنەرایەتی کۆمەڵەی لینا بن مهنی، ڕایگەیاند، کە بزووتنەوەی فێمینیست بە شێوەیەکی سیستماتیک دەکرێتە ئامانج لە ڕێگەی یاسا و قسەی سیاسی وروژێنەورەوە کە ڕق و کینە لە دژی ژنان زیاد دەکات و تۆمەتی خیانەت بڵاودەکاتەوە، هەروەها سیستمی داد و یاسا کە چالاکوانان باوەڕیان پێی لەدەستداوە، وەک ئامرازێک بۆ لاوازکردنی چالاکییەکانیان و تێکدانی کاری ڕێکخراوەکان بەکاردەهێنرێت، دەسەڵاتی دادوەری بۆ خنکاندنی سەربەخۆیی کۆمەڵگەی مەدەنی دەقۆزرێتەوە، کە لە بوارە جیاوازەکاندا خەبات دەکات بۆ بەرگریکردن لە ژنانی ستەملێکراو و ئازاردراو.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە چالاکوانان سەرەڕای هەموو بەربەستەکان خەبات دەکەن، بەرەنگاری تونسێکی شۆڕش و شکۆمەن و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و ئازادی دەبنەوە، بەستنی چالاکییەکانی کۆمەڵە و داخستنی ئۆفیسەکانیان و پەرلەمان و دامەزراوە گشتییەکان، ئەو سیاسەتانەی کە ئەمساڵ دەسەڵاتداران بۆ ڕێگریکردن لە چالاکییەکانیان پەسەندیان کرد، بە بێ وێنە و مەترسیدار زانی، جەختی لە پێویستی یەکگرتوویی کردەوە بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی ئەم جۆرە بەرستانە، سەرەڕای جیاوازی ئایدیۆلۆژی، وتی: دەبێت بە یەکگرتوویی دژی ستەم و ستەمکاری بوەستین.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، سەرەڕای ئاراستە جیاوازەکان، هەموو فێمینیستەکان و ڕێکخراوەکان لەسەر بوونی هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەی کۆمەڵگەی مەدەنی کۆکن کە دەبێت ئیدانە بکرێت و ئەو سیاسەتە سەرکوتگەرانەی کە بەسەر کردەوەی مەدەنی ئازاددا سەپێنراون، دەبێت ئاشکرا بکرێن، ئەو کارەساتی ژنانی زیندانییە سیاسییەکان و زیندانیانی ویژدانی بەبیرهێنایەوە کە لە زینداندان بەهۆی درێژکردنەوەی دەستی یارمەتی بۆ کۆچبەرانی ئەفریقای بیابانی باشوور لە تونس، وتی: داواکاری ئازادکردنیان دەکەین وەک داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ و مافەکانی ژنان و گەڕاندنەوەی شکۆمەندیان، چونکە ئەوان بەشێکی دانەبڕاون لەو شۆڕشەی کە دەیانوت شکۆمەندی بۆ هەمووان بەبێ جیاوازی و جیاکاری و دوورخستنەوە، بەو هۆیەوە شکۆمەندی بۆ ئەو کۆچبەرانەی لەسەر سنوورەکانی ئێمە دەمرن.

 

هندە شناوی داوای هەڵگرتنی ئەو سنووردارکردنانەی کرد کە بەسەر کۆمەڵەکاندا بە گشتی و بە تایبەتی بەسەر بزووتنەوەی فێمینیستدا سەپێندرابوون، داوای ئازادکردنی چالاکوانانی کرد لە ڕەوتی جیاوزی سیاسی، مەدەنی، مافی مرۆڤ و فێمینیست.

 

"لە نێوان خەونی ئازادی بۆ گەیاندنی ئازارەکانی ژنان و ئەو تۆقاندنەی کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە"

یوسرا بیلالی، ڕۆژنامەنووس و چالاکوانی مافەکانی ژنان وتی: کە ساڵانی ڕابردوو بۆ ژنان لە تونس سەختترین و ئاڵەنگاریترین ساڵ بووە، چ لە ڕووی دەستکەوتە سەخت بەدەست هێنراوەکانیان و چ لە ڕووی ئەو چالاکییەی کە لە بەرگریکردنیاندا سەریهەڵداوە، وتی: زیادبوونی ژمارەی کوشتنەکان بە ئازارترین پێشهات بووە، لەگەڵ بەرزبوونەوەی توندوتیژی بە هەموو جۆرەکانییەوە، کە بەهۆی سنوورداربوونی دەستڕاگەیشتن بە دادپەروەری ژنانەوە زیاتر بووە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، ڕێکخراوە ناحکومییەکان چەندین جار ڕووبەڕووی سنووردارکردن بوونەتەوە، لەوانە بەستن و ڕاگرتنی چالاکییەکانیان بۆ ماوەی مانگێک، پەکخستنی کارەکانیان بەهۆی هەڵوێستەکانیانەوە، وەستاندنی پارەدان، کە هەموو ئەمانە مەترسییەکی ڕاستی لەسەر بەردەوامی کارکردنیان هەیە.

 

زیاتر باسی لەو سەختییە زۆرە کرد کە ئەمساڵ ڕووبەڕووی ژنانی ڕۆژنامەنووس بووەتەوە، کە بەبێ پاراستن، کارتی ڕۆژنامەوانی پیشەیی یان بڕوانامەی ڕۆژنامەوانی پیشەیی کە کارەکانیان ئاسانتر دەکات و ڕێگری لە هەراسانکردنی ئاسایشی دەکات کە دەتوانێت هاوڕێی کاری مەیدانی بێت.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە ژنانی ڕۆژنامەنووس خۆیان لە نێوان ڕاستی دابەزینی ئازادییەکان و سەختی بەدەستهێنانی مۆڵەت بۆ پراکتیزەکردنی پیشەکەیان و ڕاستی توندوتیژی و کەمبوونەوەی دەستکەوتەکان دەبیننەوە، ئەوان وەک بەرپرسیار سەیر دەکرێن لە گەیاندنی ڕاستییەکان و ئاشکراکردنی بێڕێزی و پێشێلکارییەکان و خستنەڕووی وێنەکە وەک خۆی، بەبێ ئەوەی هیچ هەوڵێک بۆ ڕازاندنەوەی بدرێت.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ژنانی ڕۆژنامەنووس لە کاتی قسەکردن لەسەر پرسەکانی ژنان ڕووبەڕووی سنووردارکردن دەبنەوە، بەو پێیەی ئەو ژنانەی چاوپێکەوتنیان لەگەڵ دەکەن، گێڕانەوەگەلێک دەخەنەڕوو کە جیاوازن لە گێڕانەوەی فەرمی دەسەڵاتداران، ووتی: ئەم پرسە تێکەڵاوانە سێبەرێکی نەرێنی لەسەر ژنان دادەنێن.

 

ڕوونیشیکردەوە، لە ئەنجامی ڕاگرتنی چالاکییەکانی کۆمەڵەی "ژنانی دیموکرات" و "دەنگی ژنان"، ناوەندەکانی گوێگرتن لە وەرگرتنی زیانلێکەوتوانی توندوتیژی وەستاون، ئەمەش مەترسی ڕاستەوخۆ بۆ سەر ژیانیان دروست دەکات، نەبوونی ژنانی ڕۆژنامەنووس کە ڕاپۆرت لەسەر ڕاستی پڕ لە توندوتیژی دەدەن، ڕەنگە بەشداربێت لە پەرەسەندنی، وتی: هەموو ئەم کێشانە پەیوەندییەکی نزیکیان بەیەکەوە هەیە.

 

"کۆمەڵگەی مەدەنی لە نێوان وەستان و تۆمەتی خیانەت"

ڕەجا دەهمانی، سەرۆکی کۆمەڵەی ژنانی دیموکراتی تونس، کە مافی مرۆڤ و ڕێکخراوە فێمینیستەکان، بەتایبەتی، قەیرانێکی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی بەخۆیەوە دەبینن- دۆخێک کە تازە نییە، کۆمەڵەکە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە لە دامەزراندنیەوە خەریکی بەرەنگاربوونەوەی نادادپەروەری بووە، لە ژێر فشاری دەسەڵاتداران و دیکتاتۆریەتەکان و تەنانەت لە قۆناغی شۆڕشیشدا بەرەنگاری ستەم بووەتەوە، لە ژێر فشارە سیاسی و ئایدیۆلۆژییە جیاوازەکاندا کاردەکات و ڕووبەڕووی ئامانجگرتن بووەتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا خۆڕاگربووە، سەرپێچی لە زەریای کۆنەپەرستانە و ڕاستڕەوی کردووە.

 

ڕوونیشیکردەوە، کە ئەو سنووردارکردنانە تا ئەمڕۆش بەردەوامن، بەو پێیەی بە بڕیارێکی سیاسی لەناکاو چالاکییەکانی کۆمەڵەکە بۆ ماوەی مانگێکی تەواو بەستران، تەنها پێش دەستپێکردنی هەڵمەتی نێودەوڵەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی، کە بە یەکێک لە ئاستەنگە هەرە بەرچاوەکانی زانی کە ڕووبەڕووی چالاکوانانی کۆمەڵەکە دەبێتەوە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەم ڕاگرتنە هەندێک چالاکییەکانی پەکخستووە و ئیتیکی کارکردنی تێکداوە، کە لەسەر بنەمای بەردەوامی لە خزمەتکردنی ژنانی زیانلێکەوتووی توندوتیژی، دەستگیرکراوەکان، ژنانی کرێکار و گروپەکانی دیکە دامەزراوە، وتی: سەرەڕای پچڕان، ئێمە خۆڕاگر دەمێنینەوە، بەردەوامین لە بەرەنگاربوونەوەی هەر شتێک کە کاریگەری لەسەر ئەو پرسە ڕاستەقینەیانە هەبێت کە ڕووبەڕووی ژنان دەبنەوە، ئێمە هەر پاشەکشەیەک ڕەتدەکەینەوە، بەردەوام دەبین لە بەرگریکردن لە مافە گشتی و تاکەکەسییەکان، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و دادگاییکردنی دادپەروەرانە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ژنانی زیندانی ویژدان و زیندانییە سیاسییەکان لە پشت دیوارەکانی زیندانەوە خەریکی شڵەژانن و چالاکوانان بەردەوام دەبن لە بەرگریکردن لێیان و هەڵگری بێدەنگەکانیانن تا ئازاد دەکرێن و ئازادی خۆیان بەدەستدەهێننەوە، وتی: ئێمە زیندانیکردنی چالاکوانان لەبەر هەڵوێست و بۆچوونەکانیان ڕەتدەکەینەوە، لە تونسی شۆڕشگێڕدا ناتوانین بە هۆی بۆچوونەکانمانەوە زیندانی بکرێین، باوەڕمان بە مافی دەستووری ئازادی ڕادەربڕین و بیرکردنەوە و بیروڕا هەیە، ئەوانیش مافی چالاکی و کاری مەدەنییان هەیە، ئێمە لە کۆمەڵەی ژنانی دیموکراتی تونس دادگاییکردنی ژنان لەسەر بنەمای بۆچوون و هەڵوێستی سیاسییان ڕەتدەکەینەوە.

 

"بزووتنەوەی فێمینیست لە دوای ٢٥ی تەمووزەوە سەرنجی لەسەر پاشەکشە بوو نەک پێشکەوتن"

فەتحیە سەعیدی، کۆمەڵناس و چالاکوان لە کۆمەڵەی ژنانی دیموکراتی تونس، ڕوونیکردەوە، بزووتنەوەی فێمینیست لە دوای ٢٥ی تەمووزی ٢٠٢١، ڕۆژی داخستنی پەرلەمان، بە پلەی یەکەم تیشکی خستە سەر پاشەکشەکانی بەردەم مافەکانی ژنان، بەتایبەتی دوای هەمووارکردنی یاسای هەڵبژاردن کە یەکێک لە گرنگترین دەستکەوتە شۆڕشگێڕییەکانی هەڵوەشاندەوە، بنەمای یەکسانی ئاسۆیی و ڕاست لە بەشداریکردنی ژنان لە ژیانی گشتی و سیاسی.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، خەباتی ڕۆژانەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان بەردەوامە، بەڵام ئەمساڵ شایەتی پەرەسەندنێکی بێ وێنەی توندوتیژی سیاسی بووە، وەک لە یاسای ژمارە ٥٨ی ساڵی ٢٠١٧ سەبارەت بە بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان، دەنگە فێمینیستەکان بۆ شەرمەزارکردنی زیندانیکردنی چالاکوانان بەهۆی هەڵوێستەکانیان لەدژی دەسەڵاتدا بەرزبوونەتەوە.

 

ڕوونیشیکردەوە، ئەمساڵ شاهیدی ئاستێکی بێ وێنە بووین لە توندوتیژی سیاسی بەرامبەر بە ژنان، زیاتر لە ٢٠ چالاکوانی ژن لە زیندانەکاندان بەهۆی بۆچوونەکانیان، مافی مرۆڤ، میدیا یان چالاکییە سیاسییەکانیان، ئەمەش مەترسیدارترین شتە کە ئەمڕۆ تووشی دەبین، ئەم دۆخە کاریگەری خراپی دروستکردووە، بەو پێیەی چیتر ژنان هاننادرێن بۆ چالاکبوون یان تەنانەت بۆ دەربڕینی هەڵوێست و ڕەخنەی نەرێنی لە ترسی یاسایی گۆشەگیری، لە وڵاتێکدا کە بەشداری ژنان لە کایەی گشتیدا هێشتا لاوازە بە بەراورد بە ساڵانی سەرەتای شۆڕش، دابەشبوون لە نێوان شوێنی گشتی بۆ پیاوان و شوێنی تایبەت بۆ ژنان هێشتا بوونی هەیە.