ڕەجا حەمید ڕەشید

 

عێراق- لەناو ئاستەنگە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان، ڕۆڵی ڕێکخراوەکانی ژنان لە عێراقدا وەک پایەیەکی بنەڕەتی بۆ پشتیوانیکردنی ژنان و بەرزکردنەوەی بەشداریکردنیان لە کۆمەڵگەدا سەریهەڵداوە، ساڵانی ڕابردوو گۆڕانکارییەکی چۆنایەتی لە سروشتی کارەکانیاندا بەخۆیەوە بینیوە، لە وەڵامدانەوەی مرۆییەوە بۆ بەهێزکردنی یاسایی و ئابووری و میدیایی، سەرەڕای ئەو ئاڵەنگاریانەی کە لە ساڵی ٢٠٢٥دا دیمەنی کاری ژنانیان لە قاڵب داوە، توانیویانە هەندێک دەستکەوت بەدەست بهێنن.

 

"گۆڕانکارییەکی چۆنایەتی لە کاری ژناندا"

سەبارەت بە دیارترین چالاکی و دەستکەوتەکانی ڕێکخراوە ناحکومییەکان لە پاڵپشتیکردنی ژنان لە بوارە جیاوازەکاندا، نەدا جەبوری، سەرۆکی ڕێکخراوی ژنان و داهاتووی عێراق، ڕایگەیاند، ماوەی نێوان ساڵانی ٢٠٢٠ بۆ ٢٠٢٥ شایەتی گۆڕانکاریی چۆنایەتی بووە لە سروشتی کارەکانی ڕێکخراوەکەدا، هەروەها لە جێبەجێکردنی چالاکییە گشتیەکان بۆ ژنان و منداڵانی کچی عێراقەوە بۆ بەرنامەی تایبەتمەندتر، لەوانە بەشداری فراوان و سیمینار و وۆرکشۆپ و هاوکاری لەگەڵ دامودەزگا گرنگە حکومییەکانی وەک شارەوانی بەغدا و پارێزگاری بەغدا.

 

ڕوونیشیکردەوە، کە کارەکە فەرمانبەرانی ژنیشی لەخۆگرتبوو، بە هاوکاری لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتی نیشتمانی بۆ ژنانی عێراق، جگە لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، بە ئامانجی بەهێزکردنی ژنان لە ڕووی یاساییەوە و هۆشیارکردنەوەیان کە لایەنێکی چارەنووسسازە، وتی: رێکخراوەکە لە کارەکانیدا دەستیکردووە بە ڕێگایەکی نوێ، بە ئاوڕدانەوە لە بیست ساڵی ڕابردوو، تیشکی خستە سەر هەوڵەکانی فریاگوزاری و پاڵپشتیکردنی ژنانی کۆچبەر و ئەو ژنانەی کە لە کاتی شەڕ و ململانێکاندا تووشی توندوتیژییەکی سەخت بوون، بۆمان دەرکەوت کە قۆناغی ئێستا نوێنەرایەتی بازدانێکی چۆنایەتی ڕاستەقینە دەکات، بەو پێیەی ژنانی کارمەند دەکاتە ئامانج لە ژینگەیەکی ئاسایشی ڕێژەییدا، ماوەی ٢٠٢٠-٢٠٢٥ نوێنەرایەتی دەستپێکردنێک دەکات بەرەو قۆناغی ٢٠٣٠.

 

"هەلی کار و بەهێزکردنی ئابووری"

سەبارەت بە بەرچاوترین دەستکەوتی سیاسی و مافی مرۆڤ، وەک دەرکردنی یاسا و سیاسەت لەمساڵدا، هەروەها ڕۆڵی ڕێکخراوەکانی ژنان لە بەرەوپێشبردنی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و ئابووری بۆ ژنان، نەدا جەبوری ڕوونیکردەوە، کە ڕێکخراوەکە ساڵانێکە کار لەسەر ڕێنوێنییەک دەکات بە ناوی "ڕێبەری توانای گەنجان"، سیڤییان لە ژنانی گەنج و گەنجانەوە وەرگرتووە کە ئەزموونی سنووردار یان ئەم دواییەیان هەبووە و چاوپێکەوتنیان لەگەڵدا ئەنجامداوە، ڕێکخراوەکە لە ڕێگەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕێکخراوەکانی دیکە و کەرتی تایبەت، توانی هەلی کار بۆ ژمارەیەکیان دەستەبەر بکات، سەرەڕای سنوورداربوونی دامەزراندنی حکومەت، هەروەها هەندێکیان لەناو خودی ڕێکخراوەکەدا دامەزراون، لەوێ خولی پەروەردەی و گەشەپێدانیان وەرگرتووە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، پێشتر ڕێکخراوەکە سەر بە خوێندنگەیەک بووە کە زۆرێک لە منداڵانی کچی پەروەردە پێدەکرد و هاوکارییان دەکرد بۆ دۆزینەوەی کار، جگە لەوەش تۆڕەکانی پەیوەندی و زانیاری ئاسۆی نوێیان بۆ کردەوە و بەشدارییان لە چیرۆکی سەرکەوتنی بەرجەستەدا کرد، ماڵپەڕی ڕێکخراوەکە نموونەی ئەو ژنانەی کە گەڕاونەتەوە بۆ خوێندنگە بەڵگەنامە دەکات، لەنێویاندا ئەو دایکانەی کە لە کاتی کارکردندا خوێندنی ناوەندی و دواتر زانکۆیان تەواوکردووە، هەروەها ڕێکخراوەکە یارمەتی ژنانی دا لە بەبازاڕکردنی بەرهەمە خۆراکییەکانیان، ئەمەش یارمەتیدەر بوو لە بەهێزکردنی ئابوورییان و سەرچاوەیەکی سەقامگیری داهات و بژێوی ژیانیان بۆ مسۆگەر کرد.

 

"میدیا و دەنگی ژنان''

نەدا جەبوری ڕوونیکردەوە، کە کاریگەریی کاری ڕێکخراوەکانی ژنان لەسەر نوێنەرایەتیکردنی ژنان لە بواری ڕاگەیاندن و کۆمەڵگەی مەدەنی و پۆستەکانی بڕیاردان، یەکێک لە گۆڕانکارییە دیارەکان لە کارەکانی ڕێکخراوەکەدا گرنگیدان بە میدیاکانە، بەتایبەتی لە ڕێگەی پلاتفۆرمە مەجازییەکانەوە و ئەو بەرنامەی پۆدکاستەوە کە ڕێکخراوەکە دوو ساڵ لەمەوبەر دەستیپێکردووە، هەروەها میدیا ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت، بەو پێیەی ڕێکخراوەکە میوانداری دەیان ژنی کردووە، ئەزموونەکەش ئاستی بەرزی لێهاتوویی ئەوانی لە پەیوەندیکردن لەگەڵ کۆمەڵگەدا ئاشکرا کردووە.

 

ئەم چالاکیی زۆر بە گرنگ زانی، چونکە ژنان بەهێز دەکات بۆ دەربڕینی خۆیان و ڕۆڵەکانیان و ئەزموونی ژیانیان و چیرۆکە کەسییەکانیان لە چوارچێوەی بوارە جیاوازەکاندا، لەوانەش یاسا، ئابووری و پزیشکی، لە هەمان کاتدا نوێنەرایەتی چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگە دەکات، ئەم چالاکییە بەردەوامە و بە ڕوونی بەشداری کردووە لە سەرکەوتنی پڕۆژەکان لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا، گەیشتن بە دەستڕاگەیشتنێکی فراوانتر و دیدێکی نوێ.

 

"پاڵپشتی یاسایی و دەروونی"

ئاماژەی بەوەشکرد، ڕێکخراوی ژنان و داهاتووی عێراق ساڵانێکی زۆرە کاردەکات بۆ بەڕێوەبردنی ناوەندێک بۆ پاڵپشتی یاسایی و دەروونی بۆ ئەو ژنانەی کە تووشی جۆرەها توندوتیژی دەبنەوە، نەک تەنها جەستەیی، بەڵکو زارەکی و پیشەیی و کۆمەڵایەتیش، دەرگای ڕێکخراوەکە لە ڕێگەی ڕێکخستنی چەندین وۆرکشۆپەوە کراوە بووە، جگە لە ئەنجامدانی خولی پەروەردەی بۆ وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی، گرنگیدان بە کاری دەستی و پیشەسازی و کارامەیی جیاواز، کە یارمەتی ژنان دەدەن وزەی ئەرێنی بەدەستبهێنن و باری دەروونییان باشتر بکەن و ئازارەکانیان تێپەڕێنن.

 

جەختیشی لەوە کردەوە، کە هەموو سیمینار و کۆبوونەوەکانی خولی پەروەردەی بابەتەکانی هۆشیارکردنەوەی خەڵک لە ماف و بەرپرسیارێتی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و هەلی کارکردنی یەکسان و بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکاندا لەخۆگرتبوو، ئەمەش هەستکردن بە یەکسانی بەرەوپێش دەبات، هەروەها هەلی کارێکی یەکسان بۆ ژنان و پیاوان لە گرنگترین ئاستەنگەکانە.

 

"پێداچوونەوەی یاسایی"

نەدا جەبووری ڕوونیشیکردەوە، ڕێکخراوەکە وەک بەشێک لە تۆڕی ژنانی عێراق، پێداچوونەوەی بە چەندین یاسا و ستراتیژی پەیوەست بە ژنانەوە کردووە، هەروەها ڕاپۆرتی سێبەر ئامادە دەکات، کە ئامرازێکی گرنگە لە کارەکانیاندا، ئەم هەوڵانە بریتی بوون لە پێداچوونەوە بە یاسای باری کەسی و هەموارەکانی، لەگەڵ گرنگیدان بە کارکردن بۆ دەرکردنی یاسایەکی نوێ و دادپەروەرانە لە قۆناغی داهاتوودا.

 

ئاماژەی بە گرنگیدان بە یاسای توندوتیژی خێزانی کرد، کە ڕێکخراوەکە بەشداری لە هەڵمەتی ١٦ ڕۆژی چالاکی دژی توندوتیژی ڕەگەزیدا کرد و بەشدارییەکی بەرچاوی کرد لە ڕێکخستنی کۆنگرەیەکی گەورە کە ئاسۆکانی داکۆکیکردن و کردەوەی لە قۆناغی داهاتوودا خستەڕوو، ئامانج لێی داواکردن بوو لە پەرلەمان یاسای توندوتیژی خێزانی دەربکات، کە بۆ هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە گرنگە، بەتایبەتی ژنان و منداڵان و بەتەمەنەکان و پیاوان.

 

"هاوبەشی و بەردەوامی"

نەدا جەبوری ڕوونیکردەوە، کە سەبارەت بە دیارترین دەرفەتەکانی داهاتوو کە دەتوانرێت لەسەریان بونیاد بنرێت بۆ بەرزکردنەوەی دەستکەوتەکانی ساڵی ٢٠٢٥، گرنگترین ئاستەنگەکان لە دابەزینی پشتیوانییەکانی بەخشەرە نێودەوڵەتییەکاندایە، لە دوای جەنگی غەززە و جەنگی ڕووسیا و ئۆکرانیا، یارمەتییەکان زۆر کەمیان کردووە و تەنانەت هەندێک ڕێکخراوی نێودەوڵەتیش بەرنامەکانیان لە ئاستی جیهانیدا داخستووە.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە چارەسەری گونجاو لە وەرگرتنی نموونەیەکی "ئابووری تێکەڵاو"دایە کە لەسەر بنەمای هاوبەشی نێوان ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و دامەزراوە حکومییەکان و کەرتی تایبەتی عێراق دامەزراوە، ئەم نموونەیە بریتی دەبێت لە بەشداریکردنی بەشێک لە باج یان سەرچاوەکانی کەرتی تایبەت بۆ پشتگیریکردنی ئەم ڕێکخراوانە، دڵنیابوون لە بەردەوامیی ئەوان و گەیشتن بە ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوام تا ساڵی ٢٠٣٠.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ئەگەر ڕۆڵی کۆمەڵگەی مەدەنی وەک هاوتەریب و تەواوکەری کاری حکومەت بناسرێت، ئەوا دەبێت دەرفەتی ڕاستەقینە بۆ بەردەوامیی دروست بکرێت، ئەم بەردەوامییە بە پشتبەستن تەنها بە کاری خۆبەخشانە ناتوانرێت بەدەست بهێنرێت، جەختی لەسەر پێویستی حکومەت کردەوە کە شوێن و پشتگیری لۆژستی بۆ ئەم ڕێکخراوانە دابین بکات، جا لە ڕێگەی باجەوە بێت یان لە ڕێگەی جێبەجێکردنی چالاکییەکانی وەک کۆنگرە و هەڵمەتی هۆشیاری و بڵاوکردنەوەی زانیاری.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، پشتیوانی لاوازی کۆمپانیا و بانکەکان بۆ چالاکییەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی کاریگەری نەرێنی لەسەر کارەکانیان هەیە، سەرەڕای ئەوەی ئەم ڕۆڵە بنەڕەتییە لە کۆمەڵگە ئاسایشییەکان و بەشدارە لە بەهێزکردنی هەردوو سەقامگیری ئاسایشی و ئابووری.

 

"نەبوونی پشتیوانی حکومەت"

نەدا جەبوری جەختی لەوە کردەوە، کە هیچ پڕۆژەیەک بەبێ بودجە ناتوانرێت جێبەجێ بکرێت، کەمبوونەوەی ژمارەی پڕۆژەکان لەمساڵدا بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ پشتیوانی لاوازی هەندێک لە قەوارە حکومییەکان، هەروەها ئاماژەی بە سەختی گەیشتن بە بەردەوامیی کرد بە لەبەرچاوگرتنی ناسەقامگیری کارمەندانی شارەزا، چونکە نەبوونی پڕۆژەکان وا دەکات کەسانی لێهاتوو بەدوای هەلی کاری دیکەدا بگەڕێن.

 

دووپاتیکردەوە، کە نەبوونی ڕێوشوێنی کاریگەری حکومی بۆ پاڵپشتیکردنی ڕێکخراوەکان، سەرەڕای ئەوەی دەستووری عێراق مسۆگەری ئازادی کارکردن و وەرگرتنی پشتیوانییان بۆ کردووە، نەبوونی تەرخانکردنی دارایی یان تەنانەت ئاسانکاری و ئامرازی سەرەتایی بۆ بەڕێوەبردنی ڕێکخراوە بەناوبانگەکان ڕێگری دەکات لە توانای بەردەوامبوونی خۆیان و هاوکاریکردن لەگەڵ دامەزراوە حکومی و ناحکومییەکان.

 

نەدا جەبوری، سەرۆکی ڕێکخراوی ژنان و داهاتووی عێراق، دووپاتی کردەوە، کە پرسی کۆمەڵگەی مەدەنی، سەرەڕای گرنگی و ڕۆڵی سەرەکی، یەکەمایەتی پێویست لە لایەن بڕیاردەرانەوە وەرنەگرتووە، هەروەها پاڵپشتیکردنی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی کەمتر نییە لە پشتیوانیکردنی دامەزراوەکانی دیکەی کۆمەڵگەی عێراق.