شیلان سەقزی

 

ناوەندی هەواڵ-پێش ئەوەی دەوڵەتی نەتەوەیی سەردەمی ببێتە شێوازی باڵادەستی ڕێکخستنی سیاسی، کۆمەڵگە مرۆییەکان بە شێوەی جیاواز "کۆمەڵ" بەڕێوە دەچوون، ئەم پێکهاتانە تەنها قۆناغی سەرەتایی نەبوون لە پرۆسەیەکی پەرەسەندنی هێڵیدا، بەڵکو سیستەمی یەکگرتووی سەربەخۆیی و شەرعیەت و واتاسازی بوون، لە جیهانی پێش سەردەمیدا، نەک تەنها شێوازەکانی دەسەڵات، نەخشەکانی "بوونی بەکۆمەڵ" ڕووبەڕوو دەبینەوە کە پەیوەندی نێوان تاک و گروپ و پەیوەندی نێوان پیرۆز و سیاسی و سنووری توندوتیژی و یاسا دیاری دەکەن.

 

لەم ڕوانگەیەوە لێکۆڵینەوە لە خێڵ، شاری پەرستگا، ئیمپراتۆریەت، یان نەتەوەی ئایینی تەنها لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لە لۆژیکی هەر نەخشێک لە بەرهەمهێنانی شوناسی بەکۆمەڵدا، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە تایبەتی ئەم لۆژیکانە بە شێوەیەکی هێڵکاری لە یەکتردا سەرکەوتوو نەبوون و بە تەواویش نەماون، بەڵکو لە پەیوەندییە ئاڵۆزەکاندا لەگەڵ سەردەمدا سەریەککەوتوون و پێکەوە بوون، بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم سەریەککەوتنە، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ ئەو بناغانەی کە ئەم پێکهاتانە لەسەریان سەریان هەڵداوە، ئەو ئەرکانەی کە ئەنجامیانداوە و هۆکارەکانی دابەزینی ڕێژەیییان.

 

یەکەم لەم پێکهاتانە سیستەمی خێڵەکییە کە لەسەر بنەمای خزمایەتی دامەزراوە. لە ژینگە نیمچە وشکەکاندا کە بە پەرشوبڵاوی سەرچاوە و نەبوونی ئاسایش تایبەتمەند بوون، "پەیوەندی خوێن" یان "ئەفسانەی باوباپیران" بوونە بنەمای شەرعیەتی سیاسی و تەرخانکردنی سەرچاوەکان، خێڵ تەنها یەکەیەکی کۆمەڵایەتی نەبوو، بەڵکو میکانیزمێک بوو بۆ پاراستن لە نەبوونە دەوڵەت و قۆرخکارییەکەی لەسەر توندوتیژی شەرعی، سیاسەت درێژکراوەی خزمایەتی بوو، دادپەروەری لەسەر بنەمای هاوسەنگی تۆڵەسەندنەوە و پێگە و دەسەڵات لەسەر تەمەن، بوێری یان ڕەچەڵەکی بونیاد نرا، یەکگرتوویی ناوخۆیی توانایەکی بەرزی بە خێڵەکە بەخشی بۆ کۆکردنەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا، سەرهەڵدانی دامەزراوە ئەبستراکتەکانی سنووردار کرد کە پەیوەندییەکانی خوێنیان تێپەڕاند، بۆیە سیستەمی خێڵەکی بە هۆی "پێشکەوتنی عەقڵانی" دابەزینی بەخۆیەوە نەبوو، بەڵکو لە ئەنجامی گواستنەوەی ئەرکە ئەمنییەکان و دادوەری و دابەشکردنەکان بۆ دەوڵەت، هەر کاتێک دەوڵەت لاواز بوو، لۆژیکی خێڵەکی دەگەڕایەوە بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی.

 

پێکهاتەی دووەم سیستەمی ئاو بوو کە لەسەر بنەمای پەرستگاکان بوو لە شار-دەوڵەتەکانی میزۆپۆتامیا و میسری کۆن لێرەدا سەربەخۆیی لەسەر بنەمای پەیوەندی خوێن نەبووە، بەڵکو لەسەر بنەمای کاری بەکۆمەڵ بۆ بەڕێوەبردنی ئاو و ئاودێری و بەرهەمهێنانی زیادە بووە، ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی بیرۆکراسی و سیستەمی تۆمارکردنی سەرەتایی و پەرستگاکە بوو بە ناوەندێکی ئابووری و سیمبولی و یاسا وەک فەرمانێکی خودایی داڕێژرا، شێوازەکانی یاسای کۆدکراو و دابەشکردنی کار بۆ یەکەمجار دەرکەوتن، ئەمەش ڕێگەی بە سەرهەڵدانی شێوازێکی سەرەتایی هاوڵاتیبوون دا، هەرچەندە شیوازێکە کە هێشتا بە پلەبەندی ئایینی بەڕێوەدەبرێت، لەگەڵ فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتەکان، شەرعیەت لە پەرستگاوە گۆڕا بۆ دەربار و سیستەمی ئاویش سەربەخۆیی خۆی لەدەستدا، دابەزینی ئاکامی گۆڕانکارییەکی فیکری نەبوو، بەڵکو گۆڕانکاری لە قەبارە و ناوەندی دەسەڵاتی سیاسیدا بوو.

 

پێکهاتەی سێیەم سیستەمی وەسیەتنامەی ئیمپراتۆری بوو، کە لە ئەخامەنییەکانەوە تا عوسمانییەکان درێژ بووەوە، ئیمپراتۆریەت پشتی بە یەکخستنی فرەچەشنی نەتەوەیی و ئایینی لە چوارچێوەیەکی دارایی و سەربازیدا بەستبوو، نەک بە یەکسانی کولتووری، دڵسۆزی بۆ ناوەند و دانی باج، بناغەکانی سەقامگیری بوون، لە کاتێکدا ناوچەکان ناسنامەی جیاوازیان پاراست، ئیمپراتۆریەت شەرعیەتی خۆی لە تێکەڵەیەک لە نەریت و ئایین و کەسایەتی فەرمانڕەوا وەرگرتووە، بەڵام پشتبەستنی بە لێهاتوویی سوڵتان وایکرد کە تووشی قەیرانی یەک لە دوای یەک و ململانێ ناوخۆییەکان بێت، لەگەڵ سەرهەڵدانی سەرمایەداری جیهانی و چەمکی سەردەمی نەتەوە، لۆژیکی ئیمپراتۆریەت بەس نەبوو، بەو پێیەی نەیتوانی هاوڵاتییەکی ڕاستەقینە بەرهەم بهێنێت، بەمەش شەرعیەتی خۆی لە بەرامبەر دەوڵەتی نەتەوەدا لەناوبرد.

 

لەگەڵ ئەمەش، سیستەمی ئایینی لەسەر بنەمای نەتەوە سەریهەڵدا، بەتایبەتی لەناو نەریتی ئیسلامیدا، کە سەربەخۆیی پەیوەندییە خوێنییەکان و خاکی تێپەڕاند، خۆی لە باوەڕ و شەریعەتدا زەمینەسازی کرد، ئەم سیستەمە ئاسانکاری بۆ هاودەنگی سنوور بەزاندن دەکرد و گشتگیرییەکی ئاسای دروستکرد کە نە خێڵ و نە ئیمپراتۆریەت توانی دابینی بکات، ڤەڵام لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسیدا لە گرژییەکی بەردەوامدا مایەوە و بە ئاسانی بەشداری پڕۆژە ئیمپراتۆریەکان کرا، لەگەڵ سەرهەڵدانی دەوڵەتی نەتەوەیی عەلمانی، ڕۆڵی نەتەوە بۆ ناسنامەی کولتووری کەم بووەوە، بەڵام لە کاتی قەیرانەکاندا کە شەرعیەتی دەوڵەتی سەردەژ هەژاند، بە زۆر سەریهەڵدایەوە.

 

بۆیە ڕوونە کە شێوازەکانی بەکۆمەڵگەرایی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا شوێنەواری مێژوویی نین، بەڵکو وەڵامدانەوەن بۆ بارودۆخی ژینگەیی و ئابووری و سیمبولی تایبەت کە خزمەتیان بە ئەرکە بناغریەکانی مانەوەی کۆمەڵگە کردووە، دابەزینیان لە ئەنجامی سەرکەوتنی عەقڵانییەتی سەردەمی نەبوو، بەڵکو دەرئەنجامی گۆڕانی ئەرکەکان و گۆڕینی هاوسەنگی هێز و گۆڕانکاری لە ئابووریی سیاسی جیهانیدا بوو، تایبەتمەندی جیاوازی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەمی لە پێکەوەژیانی ناهاوسەنگی ئەم چینە مێژووییانەدایە، خێڵ و نەتەوە و دەوڵەتی سەردەمی و سەرمایەداری لە یەک شوێندا کاردەکەن، ڕێگە بە پێکهاتەکانی پێش سەردەمی دەدەن لەناو دامەزراوە سەردەمیەکاندا بەردەوام بن و ئاڵەنگاری شەرعیەتەکانیان بکەن.

 

دەرەنجام هەر پرۆژەیەکی ڕزگاریخوازی لە ناوچەکەدا پێویستی بە تێگەیشتن لەم مێژووە کۆبووەوە هەیە، پرسەکە گەڕانەوە نییە بۆ ڕابردوو، بەڵکو درێژەدان بە لۆژیکەکەیە لە ئێستادا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان چەندین شێوازی سەربەخۆیی هەڵواسراوە: لە نێوان خوێن و یاسا، لە نێوان ئیمپراتۆریەت و نەتەوە، لە نێوان نەتەوە و هاوڵاتیبوون، ئەم هەڵپەساردنە دەرگا بۆ ئەو پرسیارە ناوەندییە دەکاتەوە: بۆچی و چۆن پێکهاتە نەریتییەکان سەرەڕای بەڵێنەکانی ڕزگاریخوازی سەردەمی بەردەوامن لە پەرەسەندن و بڵاوبوونەوە؟

 

”لە بارگرانی نەریتەوە بۆ مۆدێرنکردنی چەمکی سەربەخۆیی”

ئەگەر لە پێشەکیدا ئەوەمان دامەزراند، کە نەخشەی پێش سەردەمیەکانی بەکۆمەڵگەرایی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە تەواوی نەماون، هەنگاوی دواتر ئەوەیە کە پرسیارێکی بنەڕەتیتر بخەینە ڕوو: بۆچی ئەم شێوازانە نەک هەر بەردەوام بوون بەڵکو لە چوارچێوەی خودی پێکهاتەی دەوڵەتی سەردەمیشدا بەرهەم هێنرانەوە؟ پرسەکە ئیتر تەنها "مانەوەی نەریت" نییە، بەڵکو دیاردەیەکە کە دەتوانرێت بە "سەردەمیکردنی پێکهاتەی کۆن" پێناسە بکرێت، واتە تێکەڵکردنی تۆڕەکانی خێڵ و خزمایەتی و تەنانەت پێکهاتەکانی دەسەڵات لە لۆژیکی دەوڵەتی سەردەمی و ئابووریی سیاسی هاوچەرخدا، بەجۆرێک ببنە بەشێک لە میکانیزمەکانی بەرهەمهێنانی دەسەڵات، نەک جێگرەوەیەک بۆ ئەوان.

 

بۆ تێگەیشتن لەم دۆخە لە ڕووی فەلسەفییەوە، دەبێ لە دووبەرەکی سادەخوازانەی نێوان نەریت و سەردەمی تێپەڕین، تیۆرییەکانی مۆدێرنیزاسیۆنی کلاسیک، لە پارسۆنسەوە تا لێرنەر، وایان زانی کە سەردەمی وردە وردە پەیوەندییە سەرەتاییەکان لە بەرژەوەندی تاکگەرایی و دامەزراوە ئەبستراکتەکاندا تێکدەدات، بەڵام لە ئەزموونی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە ئەوەی ڕوویدا پچڕان نەبووە، بەڵکو پێکەوەژیان بووە و هەندێکجار تەنانەت هاوکارییەکیش بووە.

 

سەردەمی تۆڕەکانی پێشی هەڵوەشاندەوە، بەڵکو وەک کەناڵێک بۆ دابەشکردنی دەسەڵات بەکارهێنایەوە، بەم شێوەیەش پێویستی بە باسکردنی سەریەککەوتن هەبوو نەک سیستەمی یەک لە دوای یەک لە سەربەخۆیی.

 

”دەسەڵاتی پیاوسالاری نوئ: سەردەمی بە ڕووبەرێکی نەریتی”

چەمکی "دەسەڵاتی پیاوسالاری نوێ" کلیلی تێگەیشتن لەم تێکەڵبوونەیە، دەوڵەت لە دەرەوە بیرۆکراتی و سەردەمی دەردەکەوێت، بەڵام لە ڕاستیدا پشت بە دڵسۆزی کەسی و خزمایەتی و پەیوەندییە نافەرمیەکان دەبەستێت، لە زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا وەزارەت و خزمەتگوزارییە ئەمنییەکان و پەرلەمانەکان وەک دامەزراوەیەکی سەردەمی دەردەکەون، بەڵام دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوە و دەرفەتەکان لە ڕێگەی تۆڕەکانی خێزان و خێڵەوە دەگوازرێتەوە، بەم شێوەیە پێکهاتەی کۆن لە دەرەوەی دەوڵەت نییە، بەڵکو لە دڵی خۆیدایە.

 

ئەم سەریەککەوتنە بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئابووری سیاسی دەوڵەتی کرێچی تێناگەین. لەو دەوڵەتانەی کە پشت بە باجدان وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی داهات نابەستن، پەیوەندی کلاسیکی نێوان "باجدان و نوێنەرایەتی" بەدی نایەت، لەبری ئەوەی کرێ لە ڕێگەی دامەزراوە بێلایەنەکانەوە دابەش بکرێت، بە تۆڕەکانی خزمایەتیدا دەڕژێت و دەبێتە ئامرازێک بۆ چەسپاندنی دڵسۆزی سیاسی، بەم پێیە بوونی خێڵ لە دەوڵەتی کرێچیدا نائاسایی نییە، بەڵکو میکانیزمێکی عەقڵانییە لە چوارچێوەی لۆژیکی سەرمایەداریی نەوتیدا.

 

کێشانی سنوورە سەردەمیەکان بەبێ ڕەچاوکردنی پێکهاتە کۆمەڵایەتییە پێشوەختەکان بووەتە هۆی سەرهەڵدانی دەوڵەتەکان کە پەیوەندی مێژوویییان بە شێوازە ناوخۆییەکانی سەربەخۆییەوە نییە، بە وتەی بینێدکت ئەندەرسۆن، گەل لە ڕێگەی خوێندنگە و میدیاوە بونیاد نراوە، بەڵام لە بەشێکی زۆری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، چەمکی ناسیۆنالیستی نەیتوانی ناسنامەی خێڵەکی یان ئایینی ئاوارە بکات، لە ئەنجامدا دەوڵەت ناچار بوو پشت بە ناوەندە ناوخۆییەکان ببەستێت، شێخەکانی خێڵ و کەسایەتییە ئایینییەکان و تۆڕەکانی خزمایەتی، بۆ بەکارهێنانی دەسەڵات، بەم شێوەیە سنوورە سەردەمیەکان پێکهاتە کۆنەکانیان هەڵنەوەشاندەوە، بەڵکو مەبەستیان دووبارە کردەوە.

 

”دەسەڵاتی تێکەڵاو: دەوڵەتی سەردەمی بە میکانیزمی نەریتی”

ڕژێمە پاوانخوازەکان ئەم دۆخەیان خراپتر کردووە، لە ژێر ڕۆشنایی شیکارییەکانی فۆکۆ بۆ دەسەڵات، دەتوانرێت بڵێین دەوڵەتە ئەمنییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا "دەسەڵاتی تێکەڵاو" پراکتیزە دەکەن، ئامرازەکانی چاودێری سەردەمی لە لایەک و تۆڕە نەریتییەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە لە لایەکی دیکەوە، شێخی عەشیرەت دەبێتە بەشێک لە ئامێری دەسەڵات نەک ئاسەوارێکی ڕابردوو، دەوڵەت سوود لە دەسەڵاتەکەی وەردەگرێت بۆ کەمکردنەوەی تێچووی بونیادنانی دامەزراوە بێلایەنەکان.

 

بەڵام شیکاری دامەزراوەیی بە تەنها بەس نییە، مێژوویەکی دوورودرێژی شەڕ و کودەتا و سەرکوت بێمتمانەیی پێکهاتەیی بە دامەزراوە ئەبستراکتەکان دروست کردووە، لەم چوارچێوەیەدا تۆڕەکانی خزمایەتی وەک تۆڕێکی پارێزراو کۆمەڵایەتی جیگرەوە کاردەکەن، بە پشتبەستن بە شیکارییەکەی کارل پۆلانی دەکرێ بوترێت کۆمەڵگە دەگەڕێتەوە بۆ شێوازەکانی پێشووی کاتێک بازاڕ و دەوڵەت شکست دەهێنن لە دابینکردنی ئاسایش و دادپەروەری، خێڵەکی تامەزرۆیی ڕابردوو نییە، بەڵکو وەڵامێکی عەقڵانییە بۆ نائەمنی.

 

جگە لەوەش پێکهاتەی سیمبولی ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕێت. بە بڕوای بۆردیۆ، سەرمایەی سیمبولی، وەک ڕەچەڵەک، شەرەف و ناوی بنەماڵە، ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵات پێکدەهێنێت، لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هێشتا پێگەی کۆمەڵایەتی بە پەیوەندی خێڵەکی دیاری دەکرێت، ئەمەش ڕێگە بە پێکهاتە کۆنەکە دەدات لە ڕووی فیکری و کولتوورییەوە بەردەوام بێت، نەک تەنها لە ڕووی دامەزراوەییەوە.

پێکهاتەیەک کە لەگەڵ هەموو سەردەمێکدا دەگونجێت

کەواتە ئەوەی بەرگەی دەگرێت، "نەریت" نییە بە واتاکەی، بەڵکو سیستەمێکی گونجاوە بۆ سەربەخۆیی، خێڵەکە لە سەردەمی کۆچەریدا میکانیزمێکی مانەوە بوو، لە سەردەمی ئیمپراتۆریدا نێوەندگیری باجدەر بوو و ڕێڕەوێک بوو بۆ دابەشکردنی پێویستی لە دەوڵەتی کرێچیدا، ئەم توانایە بۆ دووبارە لێکدانەوەی خۆی بە زمانی دەسەڵاتی باو، هەر شیکارییەکی تەواو ڕەوشتی یان کولتووری بەس ناکات.

 

خۆڕاگریی پێکهاتە نەریتییەکان دەتوانرێت لە سێ ئاستی گرێدراودا کورت بکرێتەوە: یەکەم، ئاستی سیاسی و ئابووری، کە تێیدا داوای کرێ و خۆدزینەوە لە باج بە شێوەیەکی بەرفراوان هاوڵاتیبوونی ڕاستەقینە تێکدەدات، دووەم: ئاستی دامەزراوەیی، کە دەوڵەتە دەسەڵاتە نوێیەکان تۆڕە نەریتییەکان یەکدەخەن، سێیەم: ئاستی سیمبولی و دەروونی، کە بێمتمانەیی مێژوویی و سەرمایەی کۆمەڵایەتی پەیوەندی خزمایەتی بەرهەم دەهێننەوە، لەم چوارچێوەیەدا خێڵ شوێنەواری ڕابردوو نیە، بەڵکو ئامرازێکی چالاکن بۆ بەرهەمهێنانی ئاسایش و پێگە و دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکان.

 

”بەرەو پڕۆژەیەکی ڕزگاریخوازی کە لە قووڵایی کێشەکە تێبگات”

ئەگەر پڕۆژەی ڕزگاریخوازی تەنها سەرنجی لەسەر چاکسازی یاسایی بێت، ئەوا چینە قووڵەکانی بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵات کە لە ئاستی سەربەخۆیی و ئاسایشدا کاردەکەن، چاوپۆشی لێدەکات، ڕەقیی پێکهاتە کۆنەکان بەڵگەی "دواکەوتوویی کولتووری" نییە، بەڵکو بەڵگەی نەبوونی پچڕانێکی ڕاستەقینە لە سیستەمەکانی سەربەخۆییدایە، تا دەوڵەت نەتوانێت ئاسایش و دادپەروەری و متمانەی دامەزراوەیی دابین بکات، ئەم پێکهاتانە بەردەوام دەبن لە گونجاندن لەگەڵ هەر سیستەمێکی نوێدا، بەم پێیە کێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەردەمیکردنی ناتەواودا نییە، بەڵکو لە پێکەوەژیانی بەردەوامی لۆژیکی پێش سەردەمیە، سەردەمی لە چوارچێوەی یەک مەیدانی دەسەڵاتدایە، بوارێک کە تێیدا نەریتەکان زیندوو دەکرێنەوە نەک هەڵبوەشێنرێنەوە.

 

”بەربەستە فەلسەفییەکان لەبەردەم ڕزگاربوون لە سیستەمە کۆنەکان”

پچڕان لە سیستەمی خێڵەکی یان تۆڕەکانی خزمایەتی ناتوانرێت وەک گۆڕانکارییەکی دامەزراوەیی یان یاسایی تەنها تێبگەین، وەک ئەوەی تەنها ئامێرێکی کارگێڕی بە ئامێرێکی دیکە بگۆڕێت، پرسەکە زۆر قووڵترە؛ پەیوەندی بە ڕزگاربوون لە تەواوی سیستەمێکی بوون هەیە، سیستەمێک کە پەیوەندییەکانی دەسەڵات و نەخشەکانی ئارەزووی لە قاڵب داوە، واتای ئاسایشی پێناسە کردووە، هەستەکانی ڕێکخستووە و تەنانەت خودی ئەزموونی کاتیشی لە قاڵب داوە، لەم چوارچێوەیەدا خێڵ تەنها پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو تەکنیکێکی بایۆپۆلیتیکییە بۆ بەرهەمهێنانی بوونە پێشبینیکراو و پێشبینیکراوەکان.

 

یەکەم: زۆر گرنگە کە کێشەکە بچووک نەکەینەوە بۆ دووبەرەکییەکی سادەی "ناوخۆیی-دەرەکی". لە کاتێکدا ئەم دابەشبوونە ڕەنگە بۆ پێناسەکردن بەسوود بێت، بەڵام زۆرجار دەبێتە هۆی بناغەی کولتووری یان تیۆرییەکی پیلانگێڕی زیادەڕەوی، سیستەمە کۆنەکان نەک تەنها بەهۆی "دەسەڵاتی کولتووری" یان "دەستێوەردانی دەرەکی" بەردەوامن، بەڵکو بەهۆی ئەوەی لە یەکتربڕینی پێکهاتە نەریتییە ڕەگداکوتاوەکانی قووڵ و لۆژیکی کۆبووەوەی سەرمایە لە پەراوێزدا، سیستەمی ئاسایشی ناوچەیی و ئابووریی دەروونی نائەمنی مێژوویی بەرهەمدەهێنرێنەوە، بەم شێوەیە تێکچوون لەم سیستەمانە دەبێتە ئاڵۆزیەکی فرە چین، کە لەگەڵ توخمە هێمادار و ماددی و سۆزدارییەکان تێکەڵ بووە.

 

لەسەر ئاستی کولتووری، خێڵ تەنها وەک ڕێکخراوێکی خزمایەتی تێناگات، بەڵکو وەک "بوارێکی خووسازی" تێدەگات، واتە کۆبوونوەی مێژوویی لە نەخشەکانی تێگەیشتن و بڕیاردانیان و هەستکردن، چەمکەکانی وەک متمانە، دڵسۆزی، ئیرەیی و شەرەف تەنها بەها نین، بەڵکو میکانیزمن بۆ ڕێکخستنی ڕەفتار، ڕەگیان لە ئەزموونی بەکۆمەڵ و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان هەیە، تاک وەک "گرێیەک لە تۆڕێکی خزمایەتیدا" لەدایک دەبێت پێش ئەوەی ببێتە "کەسێکی یاسایی"، جێهێشتنی ئەم سیستەمە بە واتای پێناسەکردنەوەی خود لە دەرەوەی ئەو چوارچێوەیە کە واتا و پاراستن دابین دەکات، گواستنەوەیەکی پڕ لە مەترسی وجودی: ڕووبەڕووبوونەوەی جیهان بەبێ چەتری پەیوەندییە خوێنییەکان.

 

لە ئاستی دەرەکیدا کێشەکە بەهۆی تێکەڵبوونی نایەکسان بە ئابووری جیهانییەوە گەورەتر دەبێت، ڕووبەرە بەرفراوانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەبێ ئەوەی دامەزراوەی دیموکراتی و ژێرخانی گشتی بونیاد بنێن، چوونە ناو بازاڕی جیهانییەوە، بەم شێوەیە دەوڵەتان سەریان هەڵدا کە لە ڕووی ئابوورییەوە وابەستەی سەرچاوە دەرەکییەکانن بەڵام لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پشت بە پێکهاتەی خێڵەکی دەبەستن بۆ دەسەڵات، خێڵ دەبێتە کەناڵێک بۆ کرێداویستی، ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵایەتی و ناوەندێکی بناغەی بۆ دەسەت، بۆیە ئەگەر خواستێکی ناوخۆیی بۆ جیابوونەوەش سەرهەڵبدات، پێکهاتەی گشتیی ئابووریی سیاسی ڕژێمی کۆن بەرهەم دەهێنێتەوە.

 

لە ئاستێکی قووڵتردا کێشەکە لە ئۆنتۆلۆژیای ئازادیدایە، ئازادی سەردەمی پێشگریمانە دەکات کە قبوڵکردنی نادڵنیایی و کراوەیی بەرامبەر بە ئەگەرەکان، بەڵام لەو کۆمەڵگەیانەی کە لە مێژوودا نائەمنی تووشی کێشە بوون، نادڵنیایی وەک هەڕەشەیەک هەستی پێدەکرێت نەک ئاسۆیەک، سیستەمی خێڵەکی دڵنیاییەکی ڕوون پێشکەش دەکات: تۆ دەزانیت کێیت، کێ دەتپارێزێت و چیت لێ چاوەڕوان دەکرێت، لە بەرامبەردا ئازادی تاک، هەڵبژاردنی بێ مسۆگەری پێشکەش بە تاک دەکات، بۆیە بەرەنگاربوونەوەی پەککەوتن ناتوانرێت وەک نەزانی ڕوون بکرێتەوە، بەڵکو وەک "هەڵبژاردنێکی عەقڵانی ئاسایشی ئاشنا" لە بەرامبەر ئازادییەکی نادیاردا ڕوون بکرێتەوە.

 

بەڵام سیستەمە کۆنەکان جێگیر نین، گۆڕانکارییە دیمۆگرافییەکان، کۆچکردن، پەروەردە و میدیای نوێ، کەلێنی نێوان داب و نەریتی و ئەزموونە سەرەدەمیەکان فراوانتر دەکەن، بەڵام هۆشیاری بەتەنها بەس نییە، بەبێ پشتیوانی دامەزراوەیی و ئابووری، ئەم بۆشاییە دەتوانێت پەرە بسێنێت بۆ قەیرانی ناسنامە یان پاشەکشە، گۆڕانی ڕیشەیی پێویستی بە "گۆڕانکاری هاوکات"ی دامەزراوە سیاسییەکان و تەرخانکردنی سەرچاوە و پێکهاتە سۆزدارییەکان هەیە.

 

”هەڵەی کەمکردنەوەی گۆڕانکاری بۆ یەک ڕەهەند”

هەڵەیەکی باو و ئاساییە کە گۆڕانکاری وەک پڕۆژەیەکی تەنها کولتووری یان دامەزراوەیی سەیر دەکەین، چاکسازی کولتووری بەبێ گۆڕانکاری ماددی بێکاریگەری دەمێنێتەوە و گۆڕانی دامەزراوەیی بەبێ گۆڕانکاری لە هەست و خووەکاندا بە خێرایی لە لۆژیکی کۆندا هەڵدەمژرێت. کەواتە بەربەستی ڕاستەقینە تەنها ناوخۆیی یان دەرەکی نییە، بەڵکو تێکەڵبوونی پێکهاتەیی نێوانیاندایە.

 

پچڕان لەگەڵ سیستەمە کۆنەکان ڕووداوێکی سات سات نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی ئاڵۆزە کە تێیدا شێوازی کۆن و نوێ بۆ ماوەیەکی زۆر پێکەوە دەژین، خێڵ تەنها شتێکی ڕابردوو نییە، بەڵکو هێزێکی چالاکە لە ئێستادا، هەر پڕۆژەیەکی ڕزگاریخوازی کە جێگرەوەیەک پێشکەش نەکات بۆ ئەو ئەرکە پارێزەر و ناسنامە و ئابووریانەی کە لەلایەن خێڵەکەوە دابین دەکرێن، ڕووبەڕووی سەرهەڵدانەوەی دەبێتەوە. پرسیارەکە ئەوە نییە کە چۆن خێڵەکی نەهێڵین، بەڵکو پرسیارەکە ئەوەیە کە چۆن سیستەمێک بونیاد بنرێت کە ئاسایش و واتا و هاودەنگی لە ئاستێکی فراوانتردا دابین بکات.

 

لێرەدا ئەو پرسیارە سیاسییە هەیە: ئەم ململانێیە چۆن خۆی لە ڕاستیدا دەردەخات؟ پرۆژەیەکی ڕزگاریخوازی کە لە ناوچەیەکی بارگرانی شەڕ و نائەمنیدا سەرهەڵدەدات، چۆن مامەڵە لەگەڵ پێکهاتە قووڵەکانی پێگەی کۆمەڵایەتی دەکات؟ ئایا سیستەمێکی ئاسۆیی و یەکسانیخواز دەتوانێت لۆژیکی پەیوەندی خوێن و پلەبەندی تێپەڕێنێت بەبێ ئەوەی لە شێوازێکی نوێدا بەرهەمبهێنێتەوە؟

 

ئەم پرسیارانە بە تەنها لە ڕووی تیۆریەوە وەڵام نادرێتەوە، بەڵکو لە ڕێگەی ئەزموونێکی سیاسی بناغەیەوە وەک ئەوەی ڕۆژئاوای کوردستان کە بابەتی بەشی دووەمە.

 

بەشی دووەم: ڕۆژئاوای کوردستان و هۆزە عەرەبەکان: پارادۆکسی هەڵبژاردن و لۆژیکی ئاسایشی کۆمەڵایەتی