MUNA TOKA

Lîbya – Bi zêdebûna hebûna jinên Lîbyayî ya di pêvajoyên siyasî û navnetewî de, bi taybetî yên têkildarî aştî û lihevhatinê, pirsek bingehîn derbarê xwezaya vê hebûnê de derdikeve holê: Ma ew temsîliyeta rastîn a li ser bingeha jêhatîbûn û cihêrengiya erdnîgarî û civakî nîşan dide, an hê jî ji hêla ramanên teng ve tê rêvebirin ku heman elîtan ji nû ve hilberînin?

Her çend beşdariya jinan wek pêdivîyek ji bo zêdekirina şansên aramiyê tê dîtin jî, şahidiyên çalakvan û akademîsyenên ji paşxaneyên cûda, valahiyek eşkere di navbera hebûna fermî û bandora rastîn de nîşan didin. Pirsgirêkên avahîsaziyê yên ku hê jî nahêlin ku jin rola xwe ya tevahî di van pêvajoyan de bilîzin.

Hilbijartina jinan di navbera jêhatîbûn û nepotîzmê de

Ayşe Yûsif Ehmed diyar dike ku hilbijartina jinên Lîbyayî di qadên siyasî û navnetewî de pir caran ne li ser bingeha lîyakat an pisporiyê ye, li ser bingeha nepotîzmê, torên kesane û girêdanên eşîrî û civakî ye jî. Ayşe Ehmed bawer dike ku ev pêvajoya hilbijartinê dibe sedema dûrxistina gelek kesên jêhatî û wiha didomîne: “Bi taybetî li herêma başûr, ku jin li gorî hevpîşeyên xwe yên li rojhilat û rojava ji kêmbûna temsîliyetê ya eşkere dikişînin. Tevî ku ji bo beşdarbûna bi bandor a di diyaloga siyasî û biryardanê de xwedî şiyanên pêwîst in.”

Jin di hewlên lihevhatina herêmî de rolek girîng dilîzin

Di derbarê temsîlkirinê de Ayşe Ehmed destnîşan kir ku jin bi taybetî li başûr, di hewldanên lihevhatina herêmî de rolek girîng dilîzin û beşdarî çareserkirina nakokiyên eşîrî yên tevlihev û beşdarî aramiyê bûne. Lê ev rol di temsîliyeta fermî de di nav pêvajoyên siyasî de nayê xuyakirin, ku sînordar û bêbandor dimîne.

Mekanîzmayên hilbijartinên niheq jinan ji derfetan bêpar dihêlin

Ayşe Yûsif Ehmed bal kişand ser xalek cografîk a girîng û temsîliyeta pir kêm a jinan li Başûr li gorî herêmên Rojhilat û Rojava. Ayşe tekez kir ku ev qelsî ne ji ber kêmbûna jêhatîbûnê ye û wiha got: “Berovajî vê, li Başûr jinên pir jêhatî hene ku dikarin diyalogên siyasî temsîl bikin û beşdar bibin û xwediyê bernameyên ku dikarin ji jinan re sûdmend bin. Lê belê, ji ber mekanîzmayên hilbijartinê yên neheq, ew ji derfetan bêpar dimînin.”

Ev rol kapasîteya rastîn a jinan ji bo beşdarbûna di aramiyê de nîşan dide

Li gel rexneyên li ser van mekanîzmayên hilbijartinê, Ayşe Yûsif Ehmed piştrast kir ku jinan taybetî li Başûr, di hewldanên lihevhatina herêmî de, di pevçûnên eşîrî de rolên rastîn û bi bandor lîstine. Wê destnîşan kir ku jin bi awayekî çalak beşdarî avakirina aştiyê bûne û beşdarî lihevhatina di navbera eşîrên cûda de bûne, di nav de di nakokiyên tevlihev de jî hene. Li gorî Ayşe, ev rol kapasîteya rastîn a jinan ji bo beşdarbûna di aramiyê de nîşan dide, lê ew di pêvajoyên siyasî yên fermî de nayê xuyakirin, ku hebûna wan li wir qels dimîne.

Nûnertiya jinan a di navbera rastî û rûberî de

Zeyneb Mîsbah destnîşan kir ku hilbijartina jinan di pêvajoyên aştiyê yên navneteweyî de li ser bingeha tevliheviyek faktoran e û wiha got: “Lê belê, nirxandinên siyasî û torên bandorê, her wiha saziyên ku beşdar girêdayî wan in, faktorên serdest dimînin. Ev mekanîzma heman elîtên jin ji nû ve bikar tînin, bêyî ku derfetek ji bo rûyên nû yên ku beşên berfirehtir ên jinên Lîbyayê temsîl dikin, peyda bikin. Ev temsîlkirinên cûrbecûr sînordar dike û pêbaweriya wê qels dike.”

Dibe sedema nebûna nîşandana rastîn a pêşîniyên jinan

Zeyneb Misbah diyar kir ku hebûna jinan di danûstandinên aştiyê de li ser rûyê erdê erênî xuya dike, lê ew pir caran ji bingeha jinan a berfirehtir tê veqetandin. Zeyneb da zanîn ku tenê rêjeyek sînorkirî ya jinan ji herêmên cûda bi rastî beşdarî van diyalogan dibin. Zeyneb got ku ev dibe sedema nebûna nîşandana rastîn a pêşîniyên jinan a li ser erdê û sedema wê wiha vegot: “Ji ber kanalên ragihandinê yên qels ku di navbera beşdaran û civaka jinan de ne.”

Hilbijartina jinan li ser bingeha tevliheviyek faktoran e

Zeyneb Misbah analîzek hûrtir pêşkêş kir û tekez kir ku hilbijartina jinan li ser bingeha tevliheviyek faktoran e, lê faktorên herî girîng hê jî ramanên siyasî, torên têkiliyan û saziyên ku jin girêdayî wan in dimînin. Ev têkiliya di navbera siyaset û saziyan de dibe sedema ji nû ve hilberandina heman elîtên jinan, ku derfetên ji bo dengên nû an nûnertiya cihêrengtir sînordar dike.

Rêjeya jinên ji herêmên cûda yên ku beşdarî van diyalogan dibin ‘pir biçûk’ e

Zeyneb Misbah da zanîn ku hebûna jinan di danûstandinên aştiyê de ji hêla teşe ve ‘pir bandorker’ e, lê di rastiyê de ew ‘ji hêla bingehek sînorkirî ve tê serdestkirin.’ Zeyneb wiha got: “Ev tê vê wateyê ku beşdar ne hewce ye ku tevgera jinan a berfirehtir temsîl bikin. Rêjeya jinên ji herêmên cûda yên ku beşdarî van diyalogan dibin ‘pir biçûk’ e. Di encamê de nebûna nîşandana rastîn a pêşîniyên jinan li ser erdê ye.”

Hewlên jinan ji bo îsbatkirina hebûna xwe

Zeyneb Misbah destnîşan kir hin rewş hene ku ‘jin tenê ji bo rewatiyê hatine bikaranîn’, bêyî ku di danûstandinan de dengek rastîn hebe, ku xwezaya rûberî ya hin beşdarbûnê nîşan dide. Lê belê, ew her wiha tekez dike ku bi taybetî ji hêla jinên ciwan ve hewl tên dayîn, ku dest bi îspatkirina hebûna xwe ya bi rêya bername û ramanên zelal kirine.

Hilbijartina jinan di navbera nepotîzmê û girêdanan de

Salha El-Damarî bawer dike ku hilbijartinên ku di çarçoveya lihevkirinên netewî de hatine kirin pir caran bi ser neketine. Salha anî ziman ku ew ne li ser bingeha jêhatîbûnê bûne, li ser bingeha şiyana hin jinan bûne ku bala raya giştî û astengiyên civakî bişkînin. Salha ragihand ku ev pîvana hilbijartinê ya rûkal, bûye sedema dûrxistina jinên xwedî ezmûna rastîn û şiyana beşdarbûnê, lê ji ber nebûna pêşvebirin an piştgiriyê, li derveyî çemberên beşdarbûnê mane.

‘Di hin rewşan de jin wekî pêşengên tenê têne hilbijartin’

Salha El-Damarî tekez kir ku hebûna jinan di komîteyên lihevhatinê de nirxek sembolîk û mirovî ya girîng hildigre û wiha domand: “Ji ber ku jin di nav komên herî zêde ji pevçûnan bandor bûne de bûn. Lê ev hebûn her gav bi bandor nîne. Di hin rewşan de jin wekî pêşengên tenê têne hilbijartin. Bêyî ku amûrên bandorkirina bûyeran hebin, hinên din bi rastî karîne bi wate beşdarî serkeftina hin lihevkirinan bibin.”

Pirsgirêk wek ‘kî wan temsîl dike?’ dimîne

Salha El-Demarî dibêje ku “hebûna jinan di komîteyên lihevhatinê de ne tenê ji bo temsîlkirinê, di heman demê de ji ber ku jin beşek yekgirtî ya êşa ji ber pevçûnê bûn, ji vê perspektîfê, beşdarbûna wan di lihevhatinê de dikare bibe alîkar ku lihevkirinek çêbibe. Lê belê pirsgirêk wek ‘kî wan temsîl dike’ dimîne, ji ber ku jin carna ‘wek rûyek’ têne danîn, bêyî ku xwedî şiyana rastîn a bandorkirina bûyeran bin.”

Pirsgirêk ne beşdarbûna jinan e bi rola wan e

Salha El-Demarî bi bîr xist ku hebûna jinan ‘nîvê pirsgirêkê temam dike’, ango ew di bidestxistina lihevhatinê de hêmanek bingehîn in. Salha dubare kir ku lê ev hebûn divê li ser bingeha hilbijartina rast û hêzdarkirina rastîn be, ne tenê ‘dagirtina hejmaran’ û wiha pê de çû: “Pirsgirêk ne beşdarbûna jinan bi xwe ye. Her wiha baweriya bi rola wan û mekanîzmayên piştgiriya wan e jî.”

Di navbera rastiya herêmî û tecrîda siyasî de nûnertiya jinan

Meryem Meşmûr jî destnîşan kir ku her çend hilbijartina jinan di însiyatîfên navnetewî de carna li ser bingeha ezmûnê ye jî, ew pir caran ji hêla têkiliyên kesane û girêdanên bi derdorên bibandor ve tê bandorkirin. Meryem Meşmûr vê yekê wek kêmasiyek eşkere dibîne û tekez dike ku pêwîst e ku hilbijartin hemû herêmên Lîbyayê di nav xwe de bigre û li ser bingeha jêhatîbûn û şiyana bandorkirinê be, ne li ser nêzîkbûna biryardaran.

Nebûna jin û ciwanan di pêvajoya hilbijartinan de têkçûnê diyar dike

Meryem Meşmûr anî ziman ku nebûna jin û ciwanan ji pêvajoyên lihevhatinê pir caran dibe sedema têkçûna wan û behsa ezmûnên herêmî li başûrê Lîbyayê kir. Meryem ragihand ku tevlîkirina jinan aliyekî girîng ê mirovî û civakî û şansên diyaloga serketî zêde dike û wiha got: “Ji ber ku jin dikarin aloziyan kêm bikin û baweriyê ava bikin.”

Hewce ye ku hilbijartin ser asta navnetewî be

Meryem Meşmûr da zanîn ku her çend hilbijartin carna li ser bingeha ezmûnê be jî, ew pir caran ji hêla têkiliyên bi ‘kesên diyarkirî an karbidestan’ re, an jî ji hêla rêjeya têkiliyên di nav van derdoran de bandor dibe. Meryem Meşmûr bawer dike ku ev tevliheviya jêhatîbûn û têkiliyan dibe sedema encamên niheq û dibêje: “Pêwîst e ku hilbijartin li ser asta netewî be, ku hemû herêmên Lîbyayê bigre nav xwe, ne ku bi torên taybet ve sînordar be.”

Jin li aştî û aramiyê digerin

Meryem Meşmûr li ser vê xalê argumanek eşkeretir pêşkêş kir û anî ziman ku nebûna jin û ciwanan ji pêvajoyên lihevhatinê pir caran dibe sedema têkçûna wan. Meryem ezmûnên ji başûrê Lîbyayê wiha vegot: “Lihevhatinên ku jin tê de nebûn ji sedî sed neserkeftî bûn. Di heman demê de beşdariya jinan tevlî serkeftina çend dozan bû. Jin li aştî û aramiyê digerin.”

Şahidiya jinan wêneyê aloz ê beşdariya jinan aşkere dike

Ev her çar şahidî, wêneyek aloz ê beşdariya jinên Lîbyayî di pêvajoyên aştî û lihevhatinê de eşkere dikin. Wêneyekî ku nikare tenê bi serkeftin an têkçûnekê were sînordarkirin. Ji aliyekî ve, ew jinên ku dikarin guhertinek rastîn bikin, bi taybetî li ser asta herêmî, nîşan didin. Lê ji aliyê din ve, ew kêmasiyên kûr di mekanîzmayên hilbijartin û temsîlkirinê de eşkere dikin, ku pir caran vê hebûnê di bandorê de sînordar dike an jî tenê sembolîk dike.