RAHMA ŞENZUR 

Yemen- Di konên hilweşiyayî ku bi ti awayî ji germahiya havînê an sermaya zivistanê naparêzin de, bi milyonan Yemeniyên bêwar di şert û mercên jiyanê yên dijwar de dijîn. Li welêt pevçûn bi birçîbûn û nexweşiyê re têkildar e, fînansmana alîkariya mirovî pir kêm bûye û bersiva navneteweyî nikare bi hewcedariyên zêde re hevaheng be.

Şer aramiya wan têk biriye

Zêdetirî 10 salan şer Yemeniyan neçar kiriye ku mal, erd û debara xwe li dû xwe bihêlin. Di destpêka sala 2026’an de, krîza mirovî hîn xirabtir xuya dike. Neteweyên Yekbûyî Yemenê wekî krîza mirovî ya herî xirab a cîhanê bi nav dike. Fatîma Ehmed a 56 salî, yek ji bi milyonan jinên ku ji ber pevçûnê bêwar bûne ye. Fatîmaya ku li kampa El-Qadha dijî, dibêje ku şer ne tenê ji mal, di heman demê de ji erd, pez û debara wan jî bêpar hiştiye û wan bê aramî hiştiye. Ew destnîşan dike ku alîkariya mirovî ya ku dighîje kampê, têr nake û ji pêkanîna hewcedariyên herî bingehîn jî dûr e. Fatîma balê dikişîne ser kêmbûna xwarinên bingehîn ên wekî ard û rûn û her wiha betanî, nivîn û heta ava vexwarinê ya ji bo malbatên koçber pêwîst e.

Krîza tenduristiyê jiyanê tehdît dike

Trajedî bi birçîbûnê û nebûna stargehê bi dawî nabe. Dighîje hilweşîna sektora tenduristiyê ya li kampên koçberan jî. Lul Muhammed a 48 salî, jineke koçber e li kampa El-Qadha. Lul, rewşa jinên ducanî wiha vedibêje: “Li nêzî me dermanxane an tesîsên tenduristiyê tunene. Em du an sê saetan rêwîtiyê dikin da ku bighîjin tesîsên tenduristiyê. Jineke ducanî westiyayî tê û dibe ku berî ku bighîje wan, bimire. Êşa ku ji hêla mêr û jinan ve tê jiyîn ne tenê bi nebûna lênêrîna tenduristiyê ve sînordar e, di heman demê de dighîje krîzek avê ya giran ku malbatan neçar dike ku rêwîtiyên dûr, carinan heta sê saetan rêwîtî bikin da ku avê ji geliyên nêzîk bînin.

Sermaya kujer û konên bêparastin

Li kampên ji bo kesên bêwar li Yemenê hatine avakirin, konên xirabkirî ji sermaya zivistanê ya hovane bi tu awayî naparêzin û jiyanê dikin têkoşînek rojane. Lawaziya stargehan, nebûna betanî û germkirinê, malbatên bêwar ji nexweşiyan re xeternak dike. Di heman demê de gihîştina dermankirinê bi çavkaniyên darayî ve girêdayî ye. Ev jî lawaziya komên herî xeternak, wek zarok, jinên ducanî û nexweşan, bêtir giran dike.

‘Em tenê pêdiviyên xwe yên bingehîn û germbûnê dixwazin‘

Lul Elî jineke bêwar a li kampa Kadha ye, koçberiya xwe ya dubarekirî ya dema ku ji bombebaranê direviya, wiha vedibêje: “Em ji ber şer û mûşekan bêwar bûn. Em reviyan El-Barh û dûv re jî El-Bîreen. Me tiştek bi xwe re nebir.” Bi dengek ji westandinê lerzok, pêdiviyên bingehîn ên malbata xwe ku êdî bûne xewnek dûr, rêz dike. Lul wiha dibêje: “Ne rûn û ne jî şekirê me heye. Em tenê pêdiviyên xwe yên bingehîn û germkirinê dixwazin.” Lul Elî rave dike ku gihîştina dermankirinê li kampan bi çavkaniyên darayî ve girêdayî ye, ev tê vê wateyê ku malbatên bê pere ji lênêrîna tenduristiyê bêpar in. Di vê navberê de, mirovên koçber bi betaniyên kevin û kevnar ên ku germahiyek hindik peyda dikin, bi sermaya zivistanê re rû bi rû dimînin.

‘Bûka min ji sermayê nexweş ket û me nekarî wê derman bikin’

Dema ku balê dikişîne ser rewşa xirab a di stargehan de, Lul tekez dike ku konên ku tê de dijîn qetiyayî, xirab û bêkêr in. Ew ji bo kon, doşek û pêdiviyên awarte yên nû daxwaz dike. Ji ber ku malbata wê nikarîbû bûka xwe ya ku ji sermaya giran nexweş ket, derman bike. Lul wiha got: “Bûka min ji sermayê nexweş ket û me nekarî wê derman bikin. Kêmtirîn tiştê ku ew dikarin bidin me kon in. Yên me kevnar in.” Ev êş ji hêla gelek mêr û jinên koçber ve tê parvekirin ku bi salan di konên kevnar de dijîn, tevî derbasbûna demê û guherîna demsalan nehatine guhertin jî. Ev şahidî nîşan didin ku krîza li kampan ne tenê bi nebûna xwarin an stargehê ve sînordar e, têkçûnek mirovî ya tevahî temsîl dike ku parastina herî bingehîn ji malbatên koçber re peyda bike.

Kêmasiya çavkaniyan a zêde û pêdiviyên zêde

Li gorî raporek dawî ya Ofîsa Neteweyên Yekbûyî ya ji bo Koordînasyona Karûbarên Mirovî (OCHA), Plana Alîkariya Mirovî ya Yemenê ya sala 2025’an, tenê ji sedî 27.8 ji 2.48 milyar dolarê Amerîkî yê pêwîst di fînansmanê de wergirtiye. Ev yek rasterast bandor li ser şiyana rêxistinan kiriye ku xwarin, stargeh û lênêrîna tenduristiyê ji bo bi milyonan mirovên hewcedar peyda bikin. NY radighîne ku li seranserê Yemenê bi qasî 4.8 milyon mirovên bêwar hene, ku piraniya wan di stargehên demkî de dijîn ku parastinek hindik ji şert û mercên hewayê yên dijwar û gihîştina sînorkirî ya xizmetên bingehîn pêşkêş dikin.

Pêdiviyên mirovî yên zêde bûne

Di agahdarkirinek dawî de Serokê Ofîsa Koordînasyona Mirovî krîza mirovî ya xirabtir a  di destpêka 2026’an de ya li Yemenê ji bo Konseya Ewlekariyê piştrast kir. Serokê Ofîsê bal kişand ser pêdiviyên mirovî yên zêdebûyî û tengbûna gihîştina kesên hewcedar ji ber kêmbûna fînansmanê. Wî tekez kir ku bi milyonan mirov li Yemenê alîkariya ku ji bo jiyanê hewce ne nastînin.

Hejmarên bêwarbûnê berdewam û dikin zêde bibin

Raporteke dawî ya Rêxistina Navneteweyî ya Koçberiyê (IOM) belge kir ku di çaryeka dawî ya sala 2025’an de li Yemenê zêdetirî 13 hezar kes ji cih û warên xwe bûne. Ev kes ji 13 hezar û 572 malbatan pêk dihatin. Ev hejmar, li gorî çaryekên berê yên heman salê zêdebûnek girîng nîşan dide. IOM diyar kir ku pêla koçberiyê li parêzgehên Marib, Taiz, Hodeyda, Şebwa û Hadramewt kom bûye, ku ji sedî 85’ê koçberiyê ji ber pevçûnên çekdarî û yên mayî jî ji ber sedemên aborî ne.