MEMÎHAN HILBÎN ZEYDAN

Wan – Pêvajoya ku Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan bi banga xwe ya ji bo Aştî û Civaka Demokratîk di 27’ê Sibata 2025’an de dabû destpêkirin, zêdetirî salekê li dû xwe hişt. Piştî gavên girîng ên ku ji aliyê Kurd ve ji bo lezandina pêvajoyê hatine avêtin, “Pêşnûmeya yasaya li ser xurtkirina hevgirtina neteweyî û yekparebûna civakî” di 5’ê Tebaxê de bi fermî hate ragihandin û pêşkêşî Serokê Parlementoya Tirkiyeyê hate kirin.

Pêşnûmeya ku bi 12 maddeyan baweriya bi pêvajoyê nû kir, di heman demê de gelek nîqaş jî derxist holê. Sedema sereke ya nîqaşan ew e ku yasa têra xwe berfireh nîne ku pirsgirêka Kurd çareser bike. Derxistina Abdullah Ocalan a ji çarçoveya wê jî, bûye sedema rexneyan.

Ji bo pêşnûmeya yasayê, di 10’ê Tebaxê de bi beşdariya 562 parlamenteran dengdan pêk hat. Pêşnûme bi 467 dengên "erê", 87 dengên "na" û 7 dengên bêalî hate pejirandin. Piştî ku yasa di parlamentoyê re derbas bû, lez dan pêvajoyê û derbasî qonaxeke nû bû. Pêşnûmeya ku ji aliyê Kurdan ve wekî "Yasayek destpêkê" tê hesibandin, wekî rê li ber gavên din vedike tê dîtin. Endama Şaxa Wanê ya Komeleya Hiqûqnasên ji bo Azadiyê Mehtap Işık, diyar kir ku yasa ji aliyê hiqûqnasan ve bi awayekî erênî hatiye nirxandin, di heman demê de li ser xalên rexneyan jî şîrove kir.

‘Yasaya çarçove gavê pêşîn ê pirsgirêkek sedsalî ye’

Mehtap Işık diyar kir ku wekî pisporên hiqûqê, ew yasaya çarçove wekî gavê yekem ê çareserkirina pirsgirêkek sedsalî dibînin û wiha pê de çû: “Wekî pisporên hiqûqê, em yasaya çarçove girîng dibînin. Ji ber ku ew rewşek temsîl dike ku dê rewatiyê bi dest bixe. Hebûna Kurdan bi sedsalan e hatiye înkarkirin, lê êdî nayê înkarkirin. Bi qebûlkirina vê pirsgirêkê wekî pirsgirêk, em di xalekê de ne ku bingehek rewatir ji bo nîqaşê, ji bo çareserkirina vê pirsgirêkê tê pêşkêşkirin. Yasaya çarçove dikare piştî civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî (MGK) bikeve meriyetê.”

‘Em dibînin ku yasaya çarçove ne pir adil e û dê bi awayekî dadperwerane neyê sepandin’

Mehtap Işık destnîşan kir ku yasa xwedî aliyên erênî û neyînî ye û got: “Ew ê bibe çarçoveyek ku tê de nîqaş li ser bingehek rewa û yasayî têne kirin û hewl tê dayîn ku maf bêtir bên garantîkirin. Yasaya çarçove di cihekî de ye ku pevçûn bi dawî bûye, qada siyasî ketiye pêş û ji bo nîqaşa yasayî û siyasî ya pirsgirêka Kurd cîh hatiye afirandin. Mixabin, ew kesên ku berî sala 2005’an cezayê hepsa hetahetayê an jî hepsa hetahetayê ya girankirî lê hatiye birîn û ew kesên ku bi 'kuştin û hewldana kuştinê' hatine cezakirin, dê ji yasayê sûd wernegirin. Di vê nuqteyê de, em dibînin ku yasaya çarçove ne pir adil e û dê bi awayekî dadperwerane neyê sepandin.

‘Yasayek e ku divê bi tevahî bê nirxandin û sepandin’

Di vê pêvajoyê de, em dibînin ku hem ji hêla rêxistinê ve û hem ji hêla dewletê ve gavên beramberî tên avêtin. Dema ku ev gav tên avêtin, em dibînin ku pevçûnek bi dawî bûye û pêvajoyek çareseriyê dest pê kiriye. Di xala ku pêvajoyek çareseriyê dest pê kiriye û lihevkirinek bi rêxistinekê re hatiye kirin de, divê hemû endamên ku di dozên lêpirsîn û dozgeriyê yên ku li gorî yasayê hatine vekirin de têne darizandin, di nav wan de bûna. Ev mijara rexneyê ye. Tê gotin ku dosyayên kesên ku li gorî Yasaya Hejmar 3713 têne darizandin, piştî piştrastkirin û verastkirinê dê bên sekinandin. Bi rastî, ew yasayek e ku divê bi tevahî bê  nirxandin û sepandin.”

Mehtap Işık da zanîn ku rakirina astengiyên li pêşiya bikaranîna zimanê dayîkê, meseleya rêveberên tayînkirî û bendên derbarê hemwelatîbûna wekhev de di yasayê de cih nagirin û wiha domand: “Em yasaya çarçove wekî gavek dibînin ku dê rê li ber demokratîkbûnê veke. Dibe ku ev di yasayê de cih negirin, lê ew bendên yasayî ne ku dikarin di atmosfera ku dê paşê bipêş bikeve de bên şopandin. Ji bo qonaxa yekem, tê payîn ku lêpirsîn, dozgerî û dosyayên darizandin û rewşên derbarê desthilata dadwerî de, bên temamkirin. Piştre, em dikarin derbasî qonaxên duyemîn û sêyemîn bibin, ku em dikarin derbarê mafên kolektîf de wan wekî qonaxan bi nav bikin.”

Polîtîkayên ewlehiyê û pirsgirêka nebaweriyê

Mehtap Işık anî ziman ku rastiya ku yasaya çarçove piştî civîna MKG’ê ji bo Binkomîteya Çavdêrî û Tesbîtkirinê hatiye hiştin eşkere dike ku pêvajo bi "polîtîkayên ewlehiyê-navendî" tê meşandin. Mehtap Işik wiha domand: “Ew niheqî û kêmasiyeke cidî ye ku pirsgirêka Kurd a sedsalî bi polîtîkayên ewlehiyê-navendî ve bê sînorkirin. Meseleya Kurd û meseleya zimanê dayîkê bi polîtîkayên ewlehî-navendî nayên çareserkirin. Hiştina erêkirina Jêrkomîteya Çavdêrîkirin û Tesbîtkirinê ji bo Konseya Ewlekariya Neteweyî (MKG) û erêkirin û rola Rêxistina Îstîxbarata Neteweyî (MİT) pêvajoyê tarî dike. Em ne bawer in ku piştrastkirin û verastkirin dê çawa werin kirin. Ne diyar e ka saziyên din dê pêvajoyê bişopînin, an dê adil be. Yasa bi xwe di vê mijarê de ne zelal e. Belê, tê gotin ku ew ê di demek kurt de were kirin. Lê gelo ew dikare ewqas zû were kirin, an heke bi tevahî li gorî biryara Lijneya Ewlekariya Neteweyî were hiştin, gelo ev rewş dê demek dirêj bidome û pêvajoyê dirêj bike? Ev rewşên ku di qadeke gewr de têne hiştin in. Dema ku di qadeke gewr de têne hiştin, di navbera mirovan de hem di derbarê pêvajoyê de û hem jî di derbarê civakîbûnê de pirsgirêkek baweriyê derdikeve holê.”

‘Tenê komîsyonek ji wezîran pêk tê heye’

Mehtap Işık diyar kir ku nezelaliya di derbarê karê komîteyên binî yên ku dê di yasaya çarçoveyî de bên damezrandin de baweriya bi yasayê lawaz kiriye û got: “Sererastkirina yasayan berî ku yasaya çarçoveyî bikeve meriyetê, zelalkirina deverên gewr, parvekirina wan a bi raya giştî re û paşêjî bi vî rengî derxistina wê dê bingehek yasayî ya çêtir biafirîne û nêzîkatiyek çêtir pêşkêş bike. Derbarê ka civîna Konseya Ewlekariya Neteweyî dê çawa were lidarxistin, dê çawa were piştrastkirin û biryardan û dê çawa mijara bêçekkirinê bi mekanîzmayekê were nirxandin de deverek gewr heye. Zelaliyek tune. Tenê komîsyonek ji wezîran pêk tê heye. Ew rastiya ku ev yasaya çarçove nayê bicîhanîn û ev qonax ji hêla vê komîsyonê ve tê pêşxistin, baweriyê têk dibe. Rêxistinên sivîl tune ne û kes di komîteya çavdêriyê de tune ye. Bê guman, beşek ji raya giştî jî divê di wê komîteya çavdêriyê de be. Ger kêmasiyek hebe, divê herî kêm ew destnîşan bikin û pêvajo bi vî rengî bi hev re were meşandin. Pêşveçûna yekalî ya pêvajoyê di nav mirovan de pirsan derdixe holê.”

‘Divê şert û mercên birêz Ocalan werin baştirkirin’

Mehtap Işık, anî ziman ku yek ji danûstandinkarên pêvajoyê Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan e, beşdarbûna wî di komîsyonan de dê pir girîng be û ev tişt gotin: “Ji bo ku nîqaş li ser bingehek hevpar bên  kirin, divê şert û mercên Birêz Ocalan werin baştirkirin. Em bawer nakin ku danûstandin li Girava Îmraliyê, ku îmkan pir kêm in, baş werin kirin. Pêwîst e ku di bin şert û mercên lîberaltir de bê meşandin. Ger ji bo piştrastkirin, nasname û bêçekkirinê hawîrdorek bê afirandin, wê demê divê şert û mercên Ocalan jî bên  baştirkirin. Pêwîst e ku derfeta wî hebe bi awayekî azadtir bi hevpeyivînên xwe re nîqaş bike da ku pêvajo bi awayekî saxlem bimeşe. Wekî din, pêvajoyek derdikeve holê ku tenê aliyek biryar dide û tenê biryarên aliyekî têne bicîhanîn. Ev dê zirarê bide pêvajoyê.”

‘Tu yasa, yasayek çarçove, an nirxandinek bi vî rengî nehatiye kirin’

Mehtap Işık girîngiya yasayê di bidawîkirina pêvajoyên pevçûnê û çareserkirina pirsgirêka Kurd a sedsalan bi rêyên aştiyane û mayînde bi gavên yasayî destnîşan kir. Mehtap got ku yasa dikare wekî xalek werçerxê were hesibandin û gotinên xwe wiha bidawî kir: “Berê jî pêvajoyên çareseriyê û danûstandin hebûn, lê ew negihîştin aliyên yasayî. Tu yasa, yasayek çarçove, an nirxandinek bi vî rengî nehatiye kirin. Dema ku ev neyên peydakirin, ewlehiya tevahî di pêvajoyê de nayê mîsogerkirin. Hebûna yasayek çarçove, bingeha wê ya yasayî û derxistina wê nîşan dide ku pêvajo bi ewlehiya yasayî ya hinekî bêtir pêşve diçe. Lê belê, naskirina gelê Kurd, zimanê wan û nasnameya wan hewceyê naskirinek yasayî ya berfirehtir e.”