ÇAVKÊN ŞEWAT

Kabîl – Muzeya Neteweyî ya Efganistanê, di sala 1296’an de di dema serdestiya Şah Emanullah Xan de hatiye damezrandin. Di destpêkê de berhemên dîrokî li Qesra Bagh-e-Bala dihewîne, lê paşê diçe avahiya xwe ya niha li navçeya Dar-ul-Aman a Kabîlê ye. Bi fermî wekî Muzeya Neteweyî ya Efganistanê tê zanîn. Ew yek ji saziyên çandî û dîrokî yên herî girîng ên welêt e ku roleke sereke di parastina nasnameya dîrokî û şaristanî ya Efganistanê de dilîze. Muze xezîneyeke berhemên kevnar e ku dîroka hezar salî ya van axan nîşan dide.

Armanca muzeyê berhevkirin, parastin û pêşvebirina berhemên kevnar ên ku li seranserê Efganistanê hatine keşifkirin bû. Berhemên ku şaristaniyên Rojavayî, Kuşan, Yewnanî ya Rojavayî, Sasaniyan, Budîst û Îslamî temsîl dikin, di muzeyê de cih digirin. Ji sala 1941’an heta 1971’an, Muzeya Efganistanê bû yek ji muzeyên herî bi prestîj ên herêmê. Arkeologên Efganî û biyanî kolandinên berfireh kirin ku di encamê de berhemên hêja yên wekî peyker, pere, seramîk, zêr û destnivîs hatin bidestxistin. Di nav berhemên herî navdar ên Muzeyê de berhemên Tala Tepe hene. Ev berhem, di dîroka cîhana kevnar de cihekî taybetî digirin. Peykerên Budîst, pereyên Yewnanî yên Rojava û dîtinên Ay Hanum di muzeyê de hene.

Muze hat talankirin û berhem hatin dizîn

Bi destpêkirina şerê sala 1991’an re, rewşa Muzeya Efganistanê pir krîtîk bû. Muze, ew ket yek ji serdemên herî tarî yên dîroka hebûna çandî. Di salên desthilatdariya cîhadîstan de Kabîl bû qada şer û Muzeya Neteweyî ya Efganistanê ji encamên van pevçûnan êş kişand. Avahiya wê bi berdewamî ji hêla roket û topan ve hat hedefgirtin. Di encama sûcên ku ji ber şer çêbûn û nebûna hikûmetek bihêz de pêk hatin de, Muzeya Efganistanê bi berfirehî hate talankirin. Bi hezaran berhemên dîrokî an hatin dizîn an jî li bazarên qaçaxçîtiyê yên navneteweyî hatin firotin. Hin komên çekdar, bêyî ku nirxa çandî ya berhemên dîrokî fam bikin, vitrînên Muzeyê şikandin û tiştên dîrokî wekî çavkaniya dahata şer bikar anîn. Ev yek zirarên bêveger da mîrateya çandî ya Efganistanê. Beşên avahiya Muzeyê di şer de bi tevahî wêran bûn, gelek berhemên dîrokî di bin kavilan de hatin veşartin an jî hatin wêrankirin û belge, katalog û arşîvên zanistî jî hatin wêrankirin.

 Talîbanê fermana wêrankirina muzeyê da

Piştî ku Talîbanê di sala 1996’an de kontrol bi dest xist, hêvî dihat kirin ku herî kêm wêrankirinên din werin astengkirin. Lê serdema yekem a desthilatdariya Talîbanê ji bo Muzeya Efganistanê jî karesatbar bû. Bi şîrovekirineke hişk û tundrew a olê, Talîbanê gelek berhemên hunerî û dîrokî wekî "pût" û "heram" dihesibandin. Parastina wan wekî dijberên baweriyên xwe didîtin. Di navbera salên 1990 û 2001’an de Talîbanê fermanek da wêrankirina mezin a peyker û berhemên dîrokî yên ne-îslamî û gelek peykerên kevnar ên di Muzeyê de. Ev berhem, bi zanebûn hatin şikandin û wêrankirin. Karmendên muzeyê an ji kar hatin avêtin an jî bi gefên cidî re rû bi rû man. Gelek pispor neçar man ku welêt biterikînin, ev yek jî bû sedema rawestandina tevahî ya çalakiyên zanistî yên muzeyê. Bi wêrankirina peykerên Bûda yên li Bamyanê re, Muzeya Neteweyî ya Efganistanê jî bû qurbanê heman sûcê Talîbanê û beşek ji bîra dîrokî ya welêt, bi zanebûn winda bû. Bi hilweşîna rejîma yekem a Talîbanê di sala 2001’an de, hewldanên ji bo vejandina Muzeya Efganistanê dest pê kirin. Hikûmeta nû bi rêxistinên navneteweyî re xebitî da ku avahiyê ji nû ve ava bike û berhemên dîrokî vegerîne.

Daketina jinên Efgan qedexe ye

Hin ji berhemên dîrokî yên talankirî, bi hevkariya UNESCO û welatên biyanî vegeriyan Efganistanê. Lê beşek mezin ji xezîneyên muzeyê her û her winda bûn. Îro, Muzeya Neteweyî ya Efganistanê sembola êş, berxwedan û hêviyê ye. Saziyek ku tevî wêrankirina berfireh, berdewam dike ku dîrok û şaristaniya vê axê vebêje. Dîroka Muzeya Efganistanê nîşan dide ku şer û tundrewî ne tenê jiyana mirovan, di heman demê de bîra dîrokî û çandî ya neteweyan jî wêran dike û parastina vê Muzeyê di bingeh de parastina nasnameya neteweyî û dîrokî ya gelê Efganistanê ye. Nasnameyek ku tevî dizî, wêrankirin û talankirinê sax maye û hewceyî piştgiriya hişmend a nifşên niha û pêşerojê ye. Me bi taybetî hewl da ku destûr bistînin da ku em bikevin Muzeyê. Mixabin, mîna hemû deverên dîrokî, muze jî ji bo jinan girtî ye. Lê belê, ji bo jinên ne-Efganî destûr tê dayîn ku wekî geştyar bikevin hundir.