PERŞENG DEWLETYARÎ

Navenda Nûçeyan – Polîtîkayên asîmîlasyonê nikarin tenê wekî projeyek çandî yan zimanî bên dîtin. Ev polîtîka torek tevlihev a mekanîzmayên hêzê pêk tînin ku di astên ziman, beden, bîra kolektîf, rewşa civakî û aboriya siyasî de dixebitin. Di çarçoveya avakirina netewe-dewleta nûjen de li Îranê, bi taybetî di sedsala dawî de, projeyên entegrasyona zimanî û çandî bi tundiyek cûda li herêmên derdorî yên wekî Rojhilatê Kurdistanê hatine bicîhanîn. Di vê pêvajoyê de, jin ne tenê hedefa van polîtîkayan bûne, di heman demê de yek ji qadên sereke yên ku ew lê têne bicîhanîn û hilberandinê ne.

Jin di pêvajoya asîmîlasyonê de xwedî cihekî dualî û diyalektîk in. Ji aliyekî ve, ew dibin mijarên ku polîtîkayên asîmîlasyonê di hundirê xwe de digirin û ji nû ve hilberînin, lê ji aliyê din ve, ew wek aktorên sereke yên berxwedan û têkbirina van polîtîkayan derdikevin holê. Divê ev tevlihevî bi nêzîkatiyek piralî bê çareserkirin. Bala vê gotarê Rojhilatê Kurdistanê ye û bi taybetî bajarê Kirmaşanê ye. Kirmaşan wek bajarekî derdikeve pêş ku tê de tebeqeyên dîrokî yên polîtîkayên Şîîkirinê, navendîbûn û modernîzasyona otorîter bi hev ve girêdayî ne.

Polîtîkayên avakirina neteweyî û navendîkirinê

Li Îranê di pêvajoya avakirina dewleta nûjen de, bi taybet di serdema Riza Şah Pehlewî de, polîtîkayên navendîkirinê bi armanca afirandina ‘yek netewe’ hatin bicîhanîn. Ev proje ne tenê bi zextên siyasî, di heman demê de bi amûrên çandî û perwerdeyî jî hat meşandin. Qedexekirina perwerdehiya bi zimanê dayîkê, guhertina navên cihan, standardkirina cil û bergan û qelskirina avahiyên eşîrî û herêmî, hêmanên sereke yên van mekanîzmayan bûn.

Di dema serweriya Mihemed Riza Şah de, ev polîtîka di çarçoveya nêzîkatiyek modernîzasyona pêşketinî de hatin meşandin û bi berfirehkirina perwerdehiya fermî û burokrasiya navendî bêtir kûr bûn. Piştî damezrandina Komara Îslamî ya Îranê, her çend gotara fermî ji neteweperestiya sekuler ber bi teolojiya siyasî ya Şîe ve çû jî, pergala yekzimanî û navendîbûna çandî berdewam kir. Di vê çarçoveyê de, zimanê fermî ne tenê bû amûrek ragihandina îdarî, di heman demê de bû şertê bingehîn ji bo gihîştina çavkaniyên aborî, bidestxistina statuya civakî û beşdarbûna di avahiya desthilatdariyê de.

Têkiliya di navbera ziman û rewşa civakî de

Di belavbûneke newekhev a çavkaniyan de, lihevhatina bi ziman û çanda fermî bû çeşîdek sermayeya civakî. Gihîştina xwendina bilind, karê di xizmeta sivîl de, koçberiya ber bi navendê ve û heta zewacên ku statuya civakî peyda dikirin, pirî caran bi jêhatîbûna zimanê fermî ve girêdayî bûn.

Jinan ev zext ji mêran dijwartir dîtine ji ber rewşa wan a dîrokî di nav strukturên desthilatdariyê de û pêdiviya wan bi ewlehiya civakî. Ji ber vê yekê, hilbijartina bi zanebûn a axaftina bi Farisî li malê, dûrxistina zarokan ji Kurdî, an piştgirîkirina zewacên nav-etnîkî nikare tenê wekî nîşaneyên dûrketina çandî were dîtin. Ev hilbijartin pir caran wekî stratejiyên jiyanê di nav têkiliyên newekhev ên desthilatdariyê de hatine şekilkirin.

Asîmîlasyon di vê astê de ne bi rêya zorê ya eşkere, bi rêya sozên statû û pêşketinê pêk tê; ew xwe di nav gotara pêşketin û modernîzasyonê de pêşkêş dike.

Windabûna ziman û ji nû ve avakirina kirde

Ziman ne tenê amûrek ragihandinê ye, di heman demê de rêbazek ji bo rêxistinkirina têgihîştin û ezmûnê ye jî. Di gelek civakan de, veguhestina zimanê dayîkê bi piranî bi rêya dayîkan pêk tê. Ev encama dabeşkirina dîrokî ya kedê ya zayendî ye.

Di demekê ku dibistan û medyayê zimanê fermî ferz dikin de, malbat qada wê ya ji bo hilberandina rojane ye. Dema ku dayîkek bi zanebûn ji bo pêşveçûna civakî ya zarokê xwe zimanê Farisî li şûna Kurdî bikar tîne, ew bi rastî beşdarî navxweyîkirina avahiya desthilatdariyê dibe. Di vê nuqteyê de, jin hem dibe mijarek stratejîk û hem jî avakarek serdestiya zimanî.

Guhertina zimanî di nav malê de ne tenê guhertina peyvan e; ew di heman demê de guhertina pergala nirxan, ezmûnên hestyarî û awayên têgihîştina cîhanê ye jî. Ji ber vê yekê, asîmîlasyona zimanî, di astek kûrtir de, ji nû ve avakirina mijarê ye.

Beden, nasname û ziman

Dema ku zimanê dayîkê di gotûbêjên fermî de bi têgehên wekî paşverûtî an jî periferîkbûnê ve tê girêdan, bedenê axaftvan jî vê damxeyê di hundirê xwe de digire. Gelek jinên Kurd li Kirmaşanê ji ber zaravayê xwe şerm, di rewşên fermî de fikar û cudabûna di navbera zimanê malê û zimanê giştî de dîtine.

Ev rewş mijarek dabeşkirî diafirîne: mal dibe qada aydiyetê û zimanê dayîkê, lê qada giştî dibe qada desthilatdariyê û zimanê fermî. Bedena jinê di navbera van her du cîhanan de dihejîne. Ev dabeşkirin carna dibe sedema krîzên nasnameyê û carna jî dibe çavkaniya hişmendiya rexneyî.

Bi taybetî ji salên 2010’an vir ve, nifşên perwerdekirî yên jinan dest bi ji nû ve pênasekirina vegera hişmendî ya ji bo ziman û nasnameya Kurdî wekî kiryarek siyasî kirine.

Şîîtî û veguherîna çandî

Li Kirmaşanê, ji dawiya serdema Qacaran û pê ve, xurtkirina nasnameya Şîe wekî rêyek ji bo zêdekirina dilsoziya bi navenda olî û siyasî derket holê. Di serdemên paşîn de, ev pêvajo bi neteweperweriyê û dû re jî teolojiya siyasî re bû yek û di xeyala fermî de hevgirtinek xurt di navbera Şîebûn, Îranîbûn û axaftina bi Farisî de çêkir.

Jin ji ber rolên xwe di veguhestina rêûresmên navmalî û kevneşopiyên olî de, di vê pêvajoyê de roleke navendî lîstin. Guhertinên di lorikan, gotinên pêşiyan û rêûresmên navmalî de yek ji bandorên nedîtî lê kûr ên asîmîlasyona çandî bûn.

Gelek malbat bi zanebûn bi zarokên xwe re tenê bi Farisî diaxivin

Dema nifşek zimanê fermî di malê de ji bo pêşketina civakî saz dike, nifşa din wê wekî xwezayî û normal qebûl dike. Di vê xalê de, asîmîlasyon ji polîtîkayeke dewletê derdikeve û dibe normek civakî.

Li Kirmaşana îroyîn, gelek malbatên beş navîn ên bajarî bi zanebûn zarokên xwe mezin dikin ku tenê bi Farisî biaxivin, di heman demê de Kurdî her ku diçe dibe zimanê nifşê kevintir. Di qadek wisa de, ne hewce ye ku zexta rasterast a dewletê hebe; civak bi xwe dibe hilberînerê asîmîlasyonê.

Jin û derfeta berxwedanê

Li gel vê jî heman rewşa ku jinan dixe navenda veguhestina zimanê fermî, wan dike aktorên sereke di vejandina zimanê dayîkê de.

Zêdebûna qursên nefermî yên zimanê Kurdî di salên dawî de, zêdebûna hilberîna naveroka Kurdî li ser medyaya dijîtal û meyla ber bi sembolên çandî ve hemû rola çalak a jinan di ji nû ve avakirina nasnameyê de nîşan didin.

Ezmûnên jiyana rast nîşan didin ku asîmîlasyona temam ewlehiyeke mayînde peyda nake; berevajî vê, ew hestek bêkokbûn û fikareke domdar li ser statuyê diafirîne. Di vî warî de, jin qurbaniyên pasîf nînin; ew di navbera têkiliyên hêzê û îmkanên berxwedanê de ne.

Çarxereyek ji bo pêşerojê

Asîmîlasyon li Rojhilat û Kirmaşanê toreke desthilatdariyê ye ku ji dibistanê heta malê dirêj dibe, di heman demê de bandorê li ziman, rewşa civakî û bedenê dike. Jin di navenda vê torê de ne û ji ber vê yekê, dikarin hem hilberînerên rêzika serdest û hem jî hilgirên hişmendiya rexnegir û berxwedanê bin.

Analîzek adil a vê diyardeyê lêkolînek berfireh a zextên avahîsaziyê yên dewletê, mantiqa statuyê ya hilbijartinên takekesî û aliyên psîkolojîk ên parçebûna nasnameyê hewce dike.

Îro, Kirmaşan di qonaxek krîtîk de ye ku nikare wekî berdewamiya xwezayî ya rabirdûyê were dîtin. Ji aliyekî ve, belavbûna xwendina bilind û bandora medyaya dijîtal dibe sedem ku nifşên nû ji pêvajoyên dîrokî yên dûrxistinê bêtir haydar bibin, ji aliyê din ve, xwesteka pêşketina civakî gelek malbatan ber bi mezinkirina zarokên xwe di hawîrdorek yekzimanî de dibe.

Ev rewş bi taybetî ji bo aktorên civaka sivîl, tevgerên siyasî, saziyên çandî, hunermend û rewşenbîran berpirsyariyek girîng diafirîne. Ger hêza sembolîk a huner, wêje, muzîk û hilberîna naveroka dîjîtal ji bo parastina ziman û bîra kolektîf neyê bikaranîn, mekanîzmayên bazar û statuya fermî dikarin bi hêsanî van waran bigirin nava xwe.

Asîmîlasyon ne tenê têkoşînek sembolîk an jî vegotinî ye

Ezmûnên li çar aliyê cîhanê nîşan didin ku astengiyên bêveger di kêmbûna zimanên kêmneteweyan de pir caran dema ku veguhestina zimanên di nava nifşan de tê qutkirin çêdibin. Ji ber vê, asîmîlasyon ne tenê têkoşînek sembolîk an jî vegotinî ye; pêvajoyek dîrokî û berhevkirî ye ku di gelek waran de, ji perwerde û malbatê bigire heta polîtîkayên bajarî û hilberîna çandî, dixebite.

Îro, dema ku nifşên ciwan li Kirmaşanê nasnameya xwe ya Kurd bi baweriyeke mezintir ji nû ve şîrove dikin, derfetek derketiye holê ku pêvajoyek dusedsalî ya xisarê were pirskirin. Lê belê, ev derfet tenê dikare bibe rastiyek ger civaka sivîl, aktorên çandî û siyasî û malbat berpirsyariyên xwe yên dîrokî bigirin ser xwe. Ji ber ku dîrok nîşan dide ku bêdengmayîna li hember ziman û bîra kolektîf jî celebek hevkariya vê pêvajoyê ye.