Navenda Nûçeyan – Li Efganistanê, ji ber hişkesaliyên dirêj, guherîna avhewayê û binesaziya dabînkirina avê ya nebaş krîza avê kûrtir dibe. Weqfa Aga Xan texmîn dike ku nêzîkî 21 milyon kes li welêt ji bo vexwarin, çêkirina xwarinê û paqijiya kesane nikarin bi awayekî pêbawer ava têr bistînin.

Di raporekê de ku di Çileya 2026’an de hat weşandin, Weqfa Aga Xan diyar kir ku krîza avê li Efganistanê bi taybetî li herêmên çiyayî û dûr giran e. Li gorî weqfê, zexta nifûsê, binesaziya qels û guherîna avhewayê gihîştina çavkaniyên avê yên domdar ji bo bi mîlyonan kesan dijwar dike.

Bandora kêmbûna avê li ser çandinî û jiyana gund

Kêmbûna çavkaniyên avê li deverên gundan ne tenê bandorek neyînî li ser dabînkirina ava vexwarinê dike, lê di heman demê de bandorek neyînî li ser çandinî û xwedîkirina ajalan jî dike. Li hin herêmên çiyayî, mirov neçar in ku ji bo gihîştina avê rêwîtiyên dûr bikin; di rewşên din de, ew xwe dispêrin çavkaniyên ku kalîteya avê ne pêbawer e.

UNICEF krîza av û paqijiyê li Efganistanê wekî "krîtîk" bi nav dike. Li gorî rapora salane ya rêxistinê, nêzîkî ji sedî 30’ê nifûsa Efganistanê, di nav de 6.8 milyon zarok, bêpar in ji xizmetên bingehîn ên ava vexwarinê. UNICEF hişkesaliyê, lehiyê, vegera hejmareke mezin ê kesên bê cih û war û veberhênana nebaş di sektorên av û paqijiyê de wekî faktorên sereke yên ku rewşê xirabtir dikin destnîşan dike.

Agahiyên UNICEF’ê her wiha nîşan didin ku di sala 2025’an de, çaryeka malbatên li Efganistanê dê çavkaniyên avê yên nehatine başkirin bikar bînin. Ji sedî 46’ê malbatan gihîştina ava vexwarinê ya ewle wekî yek ji fikarên xwe yên sereke destnîşan kirin; ev rêje di sala 2024’an de dora ji sedî 31 bû.

Xetereyên avhewayê û astengiyên xwezayî

Krîza avê bi ziwabûnê ve sînordar nîne. Lehî û karesatên din ên xwezayî zirarê didin torên dabînkirina avê jî, gihîştina mirovan bi ava ewle asteng dikin. Wekî din, guherîna avhewayê Efganistanê bi rêzek xetereyên xwezayî re rû bi rû dihêle. UNICEF diyar kiriye ku zêdetirî 8.8 mîlyon zarok li welêt di heman demê de ji hêla herî kêm sê xetereyên têkildarî avhewayê ve di bin gefê de ne.

Bandorên vê krîzê li ser jin û zarokan girantir in. Li gelek herêman, berpirsiyariya dabînkirina avê ji bo malbatê dikeve ser milê jin û keçan. Guhertina çavkaniyên avê tê wê wateyê ku bêtir dem ji bo hilgirtina avê tê xerckirin, di encamê de kêmtir dem ji bo perwerde, kar û çalakiyên civakî heye. UNICEF her wiha destnîşan dike ku jin û keç herî zêde ji encamên krîza av û paqijiyê bandor dibin.

Nebûna ava ewle metirsiya nexweşiyên têkildarî av û paqijiyê zêde dike û dikare bandorek neyînî li ser xwarin û tenduristiya zarokan bike. UNICEF di Bernameya Alîkariya Mirovî ya 2026’an de, kêmasiya veberhênanê ya kronîk di sektorên av, paqijî û paqijiyê de û her wiha şokên têkildarî avhewayê, wekî sedemên sereke yên zêdebûna pêdiviyên mirovî li Efganistanê destnîşan kir.

Pêdiviyên mirovî û xebatên alîkariyê

Lêbelê, pîvana giştî ya krîza mirovî li Efganistanê jî pir berfireh e. UNICEF texmîn dike ku heta sala 2026'an, nêzîkî 21.9 milyon kes, di nav de 11.6 milyon zarok, dê hewceyê alîkariya mirovî bin.

UNICEF armanc dike ku heta sala 2026’an 2.9 milyon kes li deverên ku pêdiviyên mirovî hene, bigihîjin xizmetên ava vexwarinê yên têrker. Rêxistinê her wiha ragihand ku di mehên pêşîn ên salê de, zêdetirî 147 hezar kes bi rêya avakirin û ji nû ve aktîvkirina pergalên dabînkirina avê yên domdar gihîştine ava vexwarinê ya ewle.

Krîza avê li Efganistanê êdî ne tenê meseleya çavkaniyên xwezayî yên nebaş e. Gihîştina avê rasterast bi tenduristiya giştî, ewlehiya xwarinê, çandinî, debara jiyanê, perwerdehiya zarokan, şert û mercên jiyanê yên jin û malbatên kêmdahat ve girêdayî ye. Berdewamiya hişkesaliyê û guherîna avhewayê, digel binesaziya nebaş, dikare di salên pêş de zextê li ser civakên xeternak zêde bike.