EZÎZA HISÊN 

Vekirina qehwexaneyeke taybet ji bo jinan li bajarê Ecdabiya yê Lîbyayê, di demeke kurt de ji projeyeke aborî veguherî mijareke civakî û exlaqî ya ku li ser torên civakî nîqaşên berfireh derxist. Nîqaş êdî ne li ser xizmetên qehwexaneyê, derfetên serkeftina wê an jî rola wê di çalakiya aborî de bû, lê zû gihîşt asta rexnekirina hebûna cihê ku jin bi dilê xwe lê dicivin, wek ku kombûna wan li cihêkî giştî hewceyê rewakirina civakî û exlaqî be. 

Di yek ji rûpelên torên civakî de, peyameke ji bo jinên ku diçin qehwexaneyê hate weşandin: "Jinên qehwexaneyê... bîr bînin ku mirina ji nişka ve çiqas nêz e". Ev gotin aliyekî ji gotûbêja ku jin pê re rûbirû dimînin nîşan dide, ji ber ku nerazîbûn tenê li ser cûdahiya nêrînan a derbarê projeyeke bazirganî de namîne, lê bi tirsandina olî û bîrxistina mirin û ceza, li hember çalakiyeke asayî ya civakî tê bikaranîn. 

Ya balkêş ev e ku jinek ku pereyên xwe veberhênan dike û projeyekê vedike da ku çavkaniyeke dahatê peyda bike, ne ji aliyê şiyana rêvebirinê an qanûnîbûna çalakiya xwe ve, lê ji aliyê qebûlkirina civakê ya hebûna cihekî taybet ji bo jinan ve tê dadbarîkirin. Ji vir ve mijar ji sînorê qehwexaneyekê li bajarekî Lîbyayê derbas dibe û vediguhere pirsek mezintir: Civak çiqas cihê dide jinê û çi sînorên li pêşiya serxwebûna wê ya aborî û civakî datîne? 

Serxwebûna aborî li hember darazên exlaqî 

Mijar ji aliyê aborî ve jî girîng e. Lîbya ku bi bilindbûna lêçûnên jiyanê, kêmbûna hêza kirînê û sînordarbûna derfetên karê re rûbirû ye, hewceyê firehkirina projeyên biçûk e, ne tengkirina însiyatîfên ku dikarin çavkaniyên dahatê û derfetên nû yên karê peyda bikin. 

Ji bo gelek jinan, xebata serbixwe êdî ne tenê vebijarkeke zêde ye, lê bûye rêyek ji bo derbaskirina zehmetiyên jiyanê, dabînkirina hewcedariyên bingehîn, alîkariya debara malbatê û bidestxistina serxwebûneke aborî. Lê xwediyên projeyan bi astengiyên wek kêmbûna fînansekirinê, bilindbûna kirê û lêçûnên kar, zehmetiya kirrûbirrê û her wiha qedexeyên civakî re rûbirû dimînin. 

Di welatekî ku bihabûna jiyanê malbatan westandiye, xizmetên tenduristî û perwerdeyê lawaz bûne û pirsgirêkên gendelî, monopolî û rêvebirina xirab a çavkaniyan zêde dibin, qehwexaneyeke jinan dibe mijareke ku gotûbêja exlaqî radike, lê îstîsmara welatiyan, kêmbûna dahata wan û binpêkirina mafên wan ên aborî heman bala xwe nakişîne. 

Armanc ne kêmkirina girîngiya nirxên civakî an jî rakirina mafê mirovên ku nêrînên cuda hene ye; lê pirsîn e ka çima nerazîbûn bi awayekî hilbijartî tê nîşandan. Çima projeyeke bazirganî ya ku jinek rêve dibe dibe mijareke giştî, lê krîzên ku bandorê li jiyana hezaran malbatan dikin, heman asta lêpirsîn û zextê nabînin? 

Kar kirin û bidestxistina dahateke domdar maf in û divê ev maf bi razîbûna civakê ve girêdayî nebin. Mafê jinê heye ku projeya xwe hilbijêre, kîjan komê dixwaze xizmetê pêşkêşî bike û wê li gorî qanûnê birêve bibe, wek mêr. Ne maqûl e ku her destpêşxeriya jinan veguhere ceribandineke exlaqî, an jî vekirina cihekî taybet ji bo jinan wek mijareke gumanbar were dîtin ku hewceyê parastin û rewakirinê be. 

Kî mafê hilbijartinê yê jinan diparêze? 

Mijara qehwexaneya jinan li Ecdabiya pirsgirêkeke ku ji nîqaşa li ser cihekî bazirganî wêdetir e, eşkere dike. Ew pevçûneke li ser mafê jinan ê biryardana aborî û civakî û desthilata ku dixwaze vebijarkên wan diyar bike, nîşan dide. 

Civakek ku dixwaze endamên xwe biparêze, vê yekê bi tehdîd û tirsandina jinan nake. Dewleteke ku rêzê ji welatiyên xwe re digire, mafên wan nahêle di bin bandora darazên civakî de bimînin, lê çarçoveyeke qanûnî ava dike ku hemû kesan diparêze û cudakariyê asteng dike. 

Ne pêwîst e ku her kes piştgirî bide qehwexaneyên jinan an jî serdana wan bike, lê divê mafê jinan ê vekirina wan, xebatkirin tê de û sûdwergirtina ji xizmetên wan were rêzgirtin, heya ku çalakiyên wan li gorî qanûnê bin û mafên kesên din binpê nekin. 

Pirsgirêk ne qehwexaneyeke ku jinek biryar daye deriyên wê ji bo jinan veke ye, lê di civakekê de ye ku hin kes hê jî serxwebûna jinê wek mijareke ku hewceyê çavdêrî û destûrê ye dibînin. Divê civak li şûna şopandina însiyatîfên jinan û tengkirina çavkaniyên debara wan, mafên mirovan biparêze û li dijî gendelî, monopolî û îstîsmarê raweste.