BERŞENK DEVLETİYARÎ

Navenda Nûçeyan- Meha Bahmanê (navbera 20’ê Çileyê û 19’ê Sibatê ye) bi gelemperî heyamek amadekariyê ye ji bo firotana herî zêde ya di meha Esfendê (li gor salnameya Miladî, dawiya salê ye û navbera 20’ê Sibatê û 20’ê Adarê ye) de. Lê belê, di sala 2023’yan de, atmosfera giştî ya civakê ji hêla şîn, bêaramiya siyasî û fikarên li ser pêşeroja aborî ve hate teşekirin. Lêkolînên aboriya behremendiyê nîşan didin ku di şert û mercên nezelaliya bilind de, malbat lêçûnên ne esasî paşve dixin û berê xwe didin xerckirina bi hişyarî. Ev şêwaz di Bahmana 2024’an de bi zelalî hate dîtin.

Du xetereyên li pêşiya jinan: firotana bilind û deynê bilind

Li gorî raporên nefermî yên komeleyên bazirganiyê, firotana gelek cil û berg û kelûpelên xemilandinê li gorî sala borî bi du hejmar kêm bû. Kêmbûna nirxê riyal û guherînên di rêjeya danûstandinê de bihayê kelûpelên hawirdekirî û tewar navxweyî jî zêde kir. Di bin van şert û mercan de, firoşkarên kolanan ên jin ku bi piranî kelûpelên xwe bi krediyê an jî bi sermayeya deynkirî peyda dikin, bi du xetereyên hevdem re rû bi rû man: firotana kêm û deynê bilind.

Ji perspektîfa aboriya siyasî ve, ev rewş şokên makroaborî yên wekî cezayan, kêmasiyên budçeyê û şokên rêjeya danûstandinê nîşan dide. Ew nîşan dide ka çawa aborî bi mekanîzmayên bihayê û kêmkirina daxwazê bi awayekî neasîmetrîk li ser beşên xwe yên nefermî û zayendî bargiran e. Jinên serbixwe ne gihîştina wan bi kirêya petrolê û ne jî bi torên elektrîkê heye ku dê bihêle ew krediya îmtiyazî bistînin. Ew di binê belavkirina rîskê de ne û barê giran ê lêçûna krîzê hildigrin.

Hevdembûna Remezanê û hilweşîna çerxa hêviya salane

Di mîkroaboriya Îranê de, Esfend mehek îstîsnaî ye. Ji bo gelek karsaziyên biçûk, beşek girîng ji qezenca wan a salane di vê mehê de tê çêkirin. Ji bo firoşkarên gerok ên ku cil û berg û kelûpelên xerîdar difroşin, ev meh derfetek e ku kêmasiyên dawiya salê veşêrin û lêçûnên Farvardin bicîh bînin. Lê belê, di sala 2024’an de, Esfend bi destpêka hevdem a Remezanê re hevdem bû. Mehek ku bi kevneşopî şêwazên xerckirinê diguhezîne û li hin deveran sekinîn çêdike. Restorant û sektora têkildarî xwarinê bi gelemperî van rojên krîtîk bi bandor winda dikin; tewar bişev jî, ne mimkûn e ku bighîjin hejmarên firotanê yên salên berê. Şert û mercên dijwar ên sê mehên borî berxwedana gelek karsaziyan westandiye û gotegot zêde dibin ku gelek karsaziyên biçûk, nemaze li bajarên mezin û Tehranê, dê bigirin. Ji ber vê yekê, bazirganên ku ji ber zexta xwepêşandanan, qutbûna înternetê, bêçalakbûna aborî û dema şînê bargiran bûne, bi destpêkirina Remezanê re ketine rewşek nû ya xirab. Ev hemû li hember paşxaneya nezelaliya aborî ya ku ji ber şer di bin siya wê de ye, wêneyek tarî diafirîne.

Îhtîmala derketina bi zorê ji bazara kar an ketina nav xizaniya teqez zêde dibe

Di şert û mercên normal de, hevahengiya Remezanê bi esfend re dibe ku tenê şêwazên firotanê biguherîne. Lê belê, di atmosferek stagflasyon û şîna civakî de, ev tê wateya du qat kêmkirina daxwazê. Malbatên ku hêza wan a kirînê pir kêm bûye, kirîna Newrozê û xerckirina rasterast a ber bi kelûpelên bingehîn ve sînordar dikin. Di encamê de, beşek mezin ji firotanên ku ji hêla karsaziyên biçûk ve têne hêvîkirin, pêk nayên. Ji hêla avahîsaziyê ve, dikare were gotin ku çerxa "hêviya Esfend" a salane ku rolek girîng a psîkolojîk û aborî di domdariya van debara jiyanê de dilîze, di sala 2024’an de hilweşiya. Ev hilweşîn ne tenê darayî ye, di heman demê de derbeyek li perspektîfên pêşerojê yên jinan jî dixe. Dema ku lûtkeya firotanê jî têk diçe, perspektîfa sala pêş de bêtir tarî dibe. Îhtîmala derketina bi zorê ji bazara kar an ketina nav xizaniya teqez zêde dibe.

Bi gelemperî, sê mehên di navbera mehên 10 û 12’emîn ên sala 2024’an de dikarin wekî mînakek komkirî ya ka krîza avahîsaziyê di aboriya Îranê de çawa dixebite werin hesibandin. Krîza ku di asta makro de dest pê kir, di asta mîkro û zayendî de hatiye xurtkirin. Stagflasyona kronîk, xwepêşandan û girtina bazarê, qutbûna înternetê, atmosfereke civakî ya şînê û hevdembûna Remezanê bi Esfend re, bandor li hemûyan kiriye, li şûna ku bi serê xwe tevbigerin, hevdu xurt kirine.

Encam: Zêdebûna lawaziya debara jiyanê û kûrbûna xizaniya jinan a di demeke kin de

Di nav vê sînerjiyê de, firoşkarên kolanan ên jin û sermayedarên jin xwe di navbera gelek lawaziyan de dîtin. Girêdayîbûna bi daxwaza demsalî, nebûna teserûfên darayî, nebûna sîgorteyê û parastina civakî, cudakariya di gihîştina bazara fermî de û barê zêde yê berpirsyariya malbatê. Encam, zêdebûna lawaziya debara jiyanê û kûrbûna xizaniya jinan di demek kurt de ye.

Ev heyama sê mehan ne tenê dahata heyî ya jinan kêm kir, di heman demê de sermayeya wan a sembolîk û psîkolojîk ji bo domandina çalakiya aborî jî hilweşand. Krîza li vir ne tenê kêmbûna firotanê ye, şikestinek di çerxa hilberandina civakî ya malbatên ku ji hêla jinan ve têne rêvebirin e jî. Heta ku avahiya belavkirina rîskê di aboriya Îranê de neguhere û piştgiriya armanckirî ji bo sektora nefermî - bi taybetî jinan - neyê bicîhkirin, her şokek siyasî an çandî ya wekhev dikare şêwaza zextê ya ku li astên herî nizm kom dibe ji nû ve hilberîne.