PARŞANG DAWLATYARÎ

Navenda Nûçeyan – Kirmanşan di dîroka siyasî ya Îranê de ne tenê bajarek e; berevajî vê, her dem wekî ‘pirsgirêkek’ bûye. Ev pirsgirêk ne ji rêveberiya bajaran tê, ji têkiliya di navbera dewlet û derdor, navend û sînor, serwerî û subjektîvîteyên nelihevhatî de çavkaniya xwe digre. Ji serdema pêş-modern heta avakirina dewleta neteweyî, Kirmanşan di rewşeke ku dewletên navendî neçar mane biryarek bingehîn bidin, an wê bihelînin an jî hilweşînin de bûye. Ev dualîte - bihelînin an tunekirin - ne hilbijartinek demkî bûye, mantiqa mayînde ya hevdîtina hêzê bi Kirmanşanê re ye.

Ji aliyê jeopolîtîk ve girîngiya Kirmanşanê

Girîngiya Kirmanşanê ne tene ji ber faktorek e, ji hevgirêdana têkiliyên hêzê yên piralî derdikeve holê. Wekî deriyekî jeopolîtîk di navbera platoya navendî û Mezopotamyayê de, bajar her gav beşek ji toreke riyên transîtê bûye. Tevgera hêzên leşkerî, riyên bazirganiyê, gerandina sermayeyê û tevgerên nifûsê. Cihê wê li quntarên Çiyayên Zagrosê, nêzîkbûna wê ya bi çavkaniyên avê û erdên berhemdar re û li navenda zeviyên petrolê yên Rojavayê Îranê ye. Vê yekê Kirmanşanê veguherandiye xaleke ku aboriya siyasî, jeopolîtîk û ewlehiya neteweyî tê de bi hev ve girêdayî ne. Lê belê, tiştê ku vî bajarî ji herêmên din ên rojavayî cuda dike ew e ku bajarê herî mezin ê Kurdan li herêma erdnîgarî ya Îranê ye; ev yek wê ji "herêmeke sînor" vediguherîne navendeke potansiyel a siyasî.

Weke derdorek xeternak tê dîtin

Ji ber vê yekê, Kirmanşan ji bo dewletên navendî qet "derdoreke dûr" nebûye, lê belê her dem wekî "derdoreke xeternak" hatiye dîtin. Derdoreke ku ger bi rêkûpêk neyê entegrekirin, dikare bibe navenda krîzê; ne tenê krîzeke ewlehiyê, di heman demê de krîzeke di asta rewatî, nasname û vegotina dewletê de jî. Di vê çarçoveyê de, mantiqa bingehîn a nêzikatiya dewletan a li hemberî Kirmanşanê dikare wekî "dagirkirin-mijûlkirin" were pênasekirin.

Cihê kontrolkirinê

Di vê çarçoveyê de, Kirmanşan diviyabû hem wekî "Îranî" hem jî wekî "ne-Kurdî" bihata hesibandin; diviyabû hem dilsoz bûya hem jî ji kapasîteya bûyîna subjekteke serbixwe bêpar bûya. Ev nakokî di dilê projeya avakirina dewletê li Rojavayê Îranê de ye. Dewlet dixwaze fezayê tevlî bike lê ji naskirina cudahiyê wekî çavkaniyeke siyasetê ditirse. Ji ber vê yekê, Kirmanşan gelek caran bûye subjekteke kontrole ne ya pêşketinê.

Ji rejîma Pehlewî ya yekem (merkezîkirina bi zorê, leşkerîkirin û homojenkirina zimanî) heta rejîma Pehlewî ya duyem (entegrasyona elîtên herêmî û endezyariya dîskursîv a nermtir) û Komara Îslamî (ewlehîkirin û şîîtîkirina îdeolojîk a berdewam), Kirmanşan her dem wekî "pirsgirêkek" maye. Cudahî ne di mantiqa bingehîn de ye, di teknîkên ku tên bikaranîn de ye. Tiştê ku wek xwe dimîne fikara dewleta navendî ye li ser Kirmanşanê ku dibe siyaseta rizgarîxwaz a Kurdistanê bi nerazîbûna çînî, olî û bajarî re bike yek.

Ji ber vê yekê, pirsa bingehîn ne ew e ku çima Kirmanşan girîng e - ev eşkere ye - lê çima her projeya hêzê di tevahiya dîroka Îranê ya nûjen de neçar ma wê bi awayekî leşkerî, aborî û bi taybetî jî bi awayekî zeftkirin "feth bike." Bersiva vê pirsê me ji vegotinên fermî yên dewleta neteweyî, dîroknasiya navendî û analîzên ewlehiyê yên kêm dibînin, wêdetir dibe û dihêle ku em Kirmanşanê ne tenê wekî objeyeke siyasetê, wekî cihek ku mantiqa siyaseta Îranê ya hemdem eşkere dike bibînin.

Ji Serdema Qacaran heta Komara Îslamî: Şîîtî û bê Kurdkirin

Ji bo têgihîştina têkiliya di navbera dewletên navendî û Kirmanşanê de di du sedsalên dawî de, têgehên wekî "cudakarî", "marjînalîzekirin", an "zilm" têrê nakin. Tiştê ku em li vir pê re rû bi rû ne kolonyalîzmek navxweyî ya pir-qatî ye. Ev kolonyalîzm ne bûyereke îstîsnaî ye, mantiqeke daîmî ya rêziknameya cih, nifûs û wateyê ye. Di vê çarçoveyê de, Kirmanşan ne tenê herêmeke bêpar e; ew di heman demê de herêmek e ku divê were bikaranîn, ji nû ve were organîzekirin û ji îhtîmala ku bibe mijareke siyasî ya serbixwe were paqijkirin.

Ev kolonyalîzma navxweyî qet yekalî nebûye. Ew tevlîheviyek ji îstîsmara aborî, endezyariya demografîk, serdestiya zeftkirin û wêrankirina gav bi gav a şêwaza jiyana Kurdan e. Tevî îdeolojiyên wan ên cuda, hemû dewletên navendî li ser xalekê li hev dikin: Divê Kirmanşan bi navendê ve were entegrekirin lê bêyî ku mafên wan hebe ku vê rêziknameyê ji nû ve pênase bikin.

Di serdema Qacaran de, Kirmanşan herêmeke "ne pêbawer" bû. Ne bi tevahî bi rêziknameya Şîî-Îranî ve hatibû entegrekirin û ne jî dikaribû bi tena serê xwe were hiştin. Pirrengiya olî, xurtbûna pergalên eşîrî û têkiliyên sînorî yên Kurdan desthilatdariya dewletê qels dikir. Bersiva Qacaran ne pêşketin bû, Şîîtîkirin hedefgirtî bû.

Marjînalîzekirina baweriyên herêmî yên Kurd

Di vê pêvajoyê de, Şîîtî ji sîstemeke baweriyê veguherî amûreke rêveberiyê. Tora navendî ya oldaran, sîstema weqfê û ji nû ve dabeşkirina îmtiyazên aborî bûn amûrên ji bo ji nû ve qeydkirina dilsoziya siyasî. Encam bû sedema marjînalîzekirina baweriyên herêmî yên Kurd, weke Yarsan û qelsbûna xweseriya civakî. Ev dikare wekî hewldana yekem a nûjen were dîtin ji bo veqetandina Kirmanşanê ji asoyên dîrokî, çandî yên Kurdistanê.

Ev mentiq di serdema Pehlewî de bi dawî nebû; berevajî vê, tevlihevtir bû. Pehlewiyê Yekem projeya dewleta neteweyî ya nûjen bi riya leşkerîkirin û navendîkirina bi zorê şopand. Di vê çarçovê de, Kirmanşan ji herêmeke pirqatî ya Kurdî vediguhere "bajarek sînorî yê dilsoz".

Di serdema duyemîn a Pehlewî de, tepeserkirina eşkere rê li ber yekbûna elîtên herêmî vekir; lê belê, ev yekbûn şert bû, jêbirina asoyên Kurdan li hemberî dilsoziyê.

Projeyeke berfireh a kirina Fars

Lê belê Komara Îslamî ne qutbûnek e, yekbûnek ji van projeyan e. Şîîtîzekirina Qacar ​​û Farskirina Pehlewî di çarçoveyek ewlehî-îdeolojîk de bûne yek. Li Kirmanşan û Îlamê, Şîîtî êdî ne tenê amûra asîmîlasyonê ye, nîşaneya dilsoziya ewlehiyê ye. Di heman demê de, her hilberandina nasnameya Kurd wekî gefek potansiyel tê dîtin."Farskirin" ne tenê polîtîkayeke zimanî bû; projeyeke berfireh a gotûbêjî bû ku her tiştî ji perwerde û navên cihan bigre heta nivîsandina dîrokî û pratîkên reşkirina çandî vedihewîne. Zimanê Kurdî bêqîmet bû, dîrok ji nû ve hat nivîsandin. Di heman demê de, pêşketina neyeksan û navendîkirina îdarî Kirmanşanê veguherand herêmeke xerîdar a girêdayî navendê.

Xizaniya pergalî, bêkariya kronîk, hilweşandina pîşesaziya herêmî û koçberiya bi darê zorê hemî beşek ji vê kolonyalîzma navxweyî ne. Ev ne tesaduf in; ew amûrên qelskirina rêxistina civakî ne. Rewşa ewlehiyê ya domdar û krîmînalîzekirina çalakiyên serbixwe yên Kurd Kirmanşanê hem kiriye "navenda hêzê" hem jî "ciheke xizan.”

Di Çileya 2026’an de, Kirmanşan ji bo demek kurt bû navenda sembolîk a pêşbirka di navbera hêzên li Îranê de. Ev ne tenê protestoyek bû, têkoşînek ji bo rewabûn û hilberîna vegotinê bû.

Muxalefeta alîgirê monarşiyê Kirmanşanê wekî sembola ji nû ve avakirina dewleta navendî ya pêşerojê didît û bi eşkereyî nasnameya Kurd red dikir. Retorîka tepeserkirina partiyên Kurdî nîşan da ku bajar wekî bingeheke siyasî bêyî Kurdan hatiye sêwirandin.

Komara Îslamî bi karanîna amûrên ewlehî-îdeolojîk ev heman mantiq domand. Bi vî rengî, her du hêzên dijber, her çendî bi hincetên cuda, di armanca xwe ya bê Kurdkirina Kirmanşanê de li hev kirin.
 

Mirin vediguhere amûreke siyasî

Desteserkirina kesên ku di xwepêşandanan de hatine kuştin ji hêla projeyên siyasî yên cuda ve wekî "desteserkirina mirinê" tê binavkirin. Di vê pêvajoyê de, mirin ji çarçoveya xwe ya civakî tê veqetandin û vediguhere amûreke rewatiya siyasî. Ev ne tenê hilberîna vegotinê ye, di heman demê de şêweyek duyemîn a tundiyê ye jî.

Çima Kirmanşan nayê desteserkirin?

Kirmanşan, Îlam û deverên derdora wê niha ketine qonaxeke nû. Xizanî, zilm, bîra dîrokî û pirrengiya çandî bi hev re bûne sedema hilberandina mijarek pirqatî ku dewlet nikare kontrol bike.

Tu projeyek dewletê nikare vê mijarê bi tevahî bigre. Bi rastî, hewldanên bi vî rengî tenê sînorên dewletê bêhtir eşkere dikin. Kirmanşan, bi ezmûna xwe ya dîrokî, nîşan dide ku berxwedan ne tenê li kolanan, di jiyan, bîr û nasnameyê de jî berdewam dike.

Di encamê de, Kirmanşan ne tenê bajarek e; ew laboratuwarek e ku sînorên siyaseta hemdem a Îranê eşkere dike. Mijara li vir derdikeve holê ne dikare bi tevahî were tepeserkirin ne jî bi tevahî were girtin. Ji ber vê yekê, Kirmanşan ji bo her projeya desthilatdariyê hem herêmek neçar û hem jî nefesgirtî ye.