ARJÎN DÎLEK ONCEL

Enqere – Ji bo Kurdên ku her cûre şer û pevçûnan jiyane û bangên wan ên ji bo aştiyê bi komkujiyan re rûbirû mane, di 27’ê Sibata 2025’an de bi banga ji bo Aştî û Civaka Demokratîk pêvajoyek nû dest pê kir.

Piştî Pêvajoya Aştiyê ya di navbera salên 2013 û 2015’an de, nêzîkatiya êrîşkar a hikûmeta AKP’ê, bû sedema komkujiyên nû ku di bîra raya giştî de hatine kolandin û di her aliyê jiyanê de bûne sedema qeyranan. Ji ber vê yekê, di sala 2024’an de piştî ku Serokê MHP’ê Devlet Bahçelî destê xwe dirêjî endamên Partiya DEM’ê kir û ji bo Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan behsa bikaranîna "mafê hêviyê" kir, hinekî zor bû ku rayagiştî bidin bawerkirin ku "aştî dê pêk bê " û di vê pêvajoyê de beşdar bin.

Lê belê, ev bêbaweriya li hember saziyên dewletê, nayê wê wateyê ku têkoşîna ji bo aştiyek bi rûmet bê terikandin. Her çend gel û avahiyên demokratîk bi "hişyarî" nêzî pêvajoyê bûn jî, wan biryardariya xwe ya ji bo berdewamiya têkoşîna ji bo aştiyê nîşan dan.

Her çend "Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk", ku bi qasî du salan berdewam dike, ji ber kêmasiyên xwe rexne lê tê kirin jî, kesên xwedî paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng û nêrînên cûda li dora banga aştiyê bûne yek. Wisa dixuye ku pêvajo li ser sînorê aştiyê dimeşe. Lê belê, ji bo civakîkirina aştiyê, gotarên aştiyê ji her qadê, ji çand û hunerê bigre heya siyasetê, ji qada akademiyê bigire heya rêxistinên jinan, ji rêxistinên ekolojîk bigire heya avahiyên ciwanan, dest bi dengekî bilindtir kirine.

Hunermend Îlkay Akkaya ku nêzîkî 40 salan e muzîkê çêdike û stranên xwe yên herî xweşik ji bo azadî û aştiyê dibêje, peyama aştiyê jî da.

'Ezmûnên berê yên derbarê têkiliyên dewlet-welatî de bi xweşî neqediyane'

Îlkay Akkaya li ser sedema nêzîkatiya hişyar a li hember pêvajoyên aştiyê axivî û got, "Sedema vê yekê bi têkiliya dewlet-welatî ve girêdayî ye. Ji ber ku ezmûnên me wekî welatiyan derbarê pirsgirêkên bi vî rengî de bi dewletê re bi awayekî xweş bi dawî nebûne. Ji ber vê yekê ev fikarên pir rewa ne."

Ilkay Akkaya diyar kir ku hemû beşên civakê tenê dema ku dor tê ser aştiyê dikarin werin ba hev û divê têkoşîn bi beşdarbûna çalak a pêvajoyê bê domandin, ne bi bendewariyê.

'Em têkiliyên xwe yên hemwelatî çawa dikarin bighînin astek bilindtir?'

Îlkay Akkaya diyar kir ku li Tirkiyê ji ber zexta hikûmetê dengên nerazî demek dirêj hatine tepeserkirin û wiha domand: "Berê, li welatê me komên zextê hebûn. Lê van koman di bin rejîma heyî de jî gelek êş kişandine. Dibe ku em van komên zextê bi rêya medyaya civakî vejînin. Van koman hemwelatîbûn û mafên me yên hemwelatîbûnê anîn bîra me."

Îlkay Akkaya tekez kir ku zanîn û parastina mafên hemwelatîbûnê ji bo civakbûnek rastîn gavê  yekem e û wiha pê de çû: "Em dixwazin li welatekî çawa bijîn? Diyarkirina vê yekê û îfadekirina vê ramanê mafekî bingehîn ê mirovan ê her hemwelatiyekî ye. Tenê wê demê em dikarin bibin civakek wisa. Em dikarin çi bi dest bixin? Em çawa dikarin bi têkiliyên xwe têkiliyên xwe yên hemwelatîbûnê bighînin astek bilindtir? Nîqaşkirina ka em çawa dikarin di jiyana mil bi mil de bi awayekî xwişk û biratî, wekhev û adil de biserkevin, pir hêja ye."

Ji ber gotina 'Aştî' ji karê xwe hat avêtin

Akademîsyen û fîlozof Zelîha Burcu Acar jî ji ber îmzekirina danezana "Em ê nebin hevkarê vî sûcî" ji karê xwe hatibû avêtin. Dema ku wekî Profesora Alîkar li Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha Van Yuzuncu Yilê dixebitî, di sala 2017’an de bi Biryarnameya Bi Hikmê Yasayê (KHK) ji kar hat avêtin, piştî dozek dadgehê vegeriya ser kar, lê paşê dîsa hat avêtin.

Burcu Acar diyar kir ku di civakîbûna aştiyê de her kes xwedî rolek e û divê ev berpirsyarî bê bicihanîn û got, "Ji ber ku em kirdeyên vê pêvajoyê ne."

'Tu hêzek emperyalîst ewqas hewl nade ku du gelan li hev bîne'

Burcu Acar diyar kir ku fikarên li ser pêvajoya "Aştî û Civaka Demokratîk" tên famkirin û got, "Dema ku mirov li rewşa giştî dinêre, fikar pir xwezayî ye."

Lê belê Burcu Acar, diyar kir ku mirov nikare li hember pêvajoyê bi perspektîfeke mêrane nêzîkatî nîşan bide û wiha domand: "Mamosteyên min jî hebûn ku ez bi wan pir bawer bûm û şîroveyên wan ên li ser pêvajoyê li ser xeta 'ev planeke hêzên emperyalîst e' an 'ev kes xwedî armancên din in, planên wan hene' bûn. Ev perspektîf pir nas e û ez dizanim çima ev perspektîf heye. Ew difikirin, 'Li Rojhilata Navîn her tim wisa bûye û dê wisa berdewam bike.' Lê li vir perspektîfeke mêranî heye û ew xeletî dikin. Tu hêzeke emperyalîst ewqas hewl nade ku du gelan li hev bîne. Ji ber vê yekê, her çend ew di derbarê kîjan mijarê de tevlihev bin jî, ez bawer dikim ku mijar em in."

'Me vexwendname negirt, lê me hewl da ku ji bo xwe li ser maseyê cihek çêkin'

Burcu Acar wiha berdewam kir: "Me ji bo pêvajoya aştiyê vexwendnameyek taybet negirt, lê em hewl didin ku ji bo xwe li ser maseyê cihek çêkin. Ev pêvajoyek e ku her beşek ji civakê dikare hebûna xwe nîşan bide.”

Burcu Acar destnîşan kir ku pêvajoyên aştiyê dirêj û dijwar in û got, "Em ji xetere û xetereyan haydar in, lê em dizanin ku aştî dê li herêmê û ji jiyana pratîkî bê damezrandin. Em hewl didin ku di wê deverê de çi ji destê me tê, bikin."

'Nêzîkatiya jinan a ji bo aştiyê bêtir berfireh e'

Burcu Acar behsa rola jinan a di pêvajoyên aştiyê de kir û wiha bidawî kir: "Di pêvajoyên aştiyê de, perspektîfek mêranî ya 'Ez ê bi van kesan re li ser maseyê rûnim, lê ne bi wan re' heye. Em bi jinan re kêmtir rastî dîwar û pêşdaraziyan tên. Aştî tiştek e ku dikare ji ezmûnên herêmî û qadên pratîkî bê avakirin. Ez bawer dikim ku jin dikarin teoriyê bi pratîkê re çêtir bikin yek. Jineolojî jî ji xala ku teorî û pratîk li hev dicivin hate damezrandin. Ji ber vê yekê, nêzîkatiya jinan bêtir berfireh e û ji astek kûrtir tê."