Navenda Nûçeyan – Bajarê ku di huner, mîmarî û peykersaziyê de, nemaze di serdema Romayê de, pêşketinek mezin nîşan da, îro bi saya avahiyên xwe yên baş hatine parastin xwedî girîngiyek mezin e. Ketina wê di Lîsteya Mîrateya Cîhanê ya UNESCO’yê de di sala 2017an de nirxa gerdûnî ya Afrodisias piştrast kir.

Cihê erdnîgarî û jîngeha xwezayî

Aphrodisias li ser platoyeke berhemdar a bi qasî 600 metreyî li jor asta deryayê ye. Di demên kevnar de, bajar li deşteke berhemdar bû ku ji hêla Çemê Morsynus (îro Dandalaz) ve dihat avdan. Ev cihê erdnîgarî hem hilberîna çandiniyê, hem jî domdariya wargehê piştgirî dikir. Wekî din, depoyên mermerê yên dewlemend ên li derdora wê roleke diyarker di pêşketina aborî û hunerî ya bajêr de lîstin.

Pêşveçûna dîrokî

Dîroka niştecihbûna Aphrodisiasê digihije heya 5 hezar salan a berî zayînê. Lê belê bajar ji sedsala 2’yemîn a berî zayînê û pê ve pêşveçûna xwe ya sereke nîşan da. Aphrodisiasê ku di serdema Împeratoriya Romayê de geşbûnek mezin jiya, bi taybetî ji hêla Împerator Augustus ve hat piştgirîkirin û gelek îmtiyaz girt. Di vê serdemê de, bajar bû navendeke girîng a huner û perwerdeyê û her wiha navendek kultê.

Avahiyên mîmarî û plana bajar

Afrodîsyas yek ji baştirîn mînakên plansaziya bajarî ya kevnar pêşkêş dike. Avahiyên li bajêr hem ji hêla estetîkî ve hem jî ji hêla fonksiyonel ve berbiçav in.

Perestgeha Afrodîtê, avahiya herî girîng a olî ya bajêr, li navenda Afrodîsiyasê ye. Perestgeh piştî ku di serdemên paşîn de veguherî dêrê, bikaranîna xwe domand.

Stadyûma Afrodîsiyasê yek ji stadyûmên herî baş parastî yên cîhana kevnar e. Bi kapasîteya nêzîkî 30,000 kesan, ew mazûvaniya bûyerên werzîşê yên girîng ên wê demê kir.

Şanoya bajêr, bi taybetî di serdema Romayê de, hat berfireh kirin û bû navenda bûyerên civakî.

Agora, navenda jiyana bazirganî û civakî, bi avahiya xwe ya fireh a bi stûn tê zanîn.

Sebasteyon ku ji bo kulta împaratoriya Romayê hatiye veqetandin, bi relyef û xemlên xwe yên mîmarî yek ji mînakên herî girîng ên hunera Aphrodisias e.

Her wiha li bajêr serşok, deriyên mezin, rê û avahiyên giştî yên baş hatine parastin hene. Ev avahî beşdarî têgihîştineke berfireh a jiyana bajarê Romayê dibin.

Huner û peykersazî

Aphrodisias di cîhana kevnar de, bi taybetî di warê peykersazîyê de, navdar bû. Dibistana peykersaziyê ya li bajêr wekî yek ji navendên hunerî yên herî girîng ên serdema xwe dihat hesibandin. Kevirên bi kalîte yên ku ji kanên mermerê yên nêzîk dihatin derxistin ji hêla hunermendên Aphrodisias ve dihatin hilberandin û ji bo herêmên cuda yên Împeratoriya Romayê dihatin şandin. Peykersaziya Aphrodisias bi jêhatîbûna xwe ya teknîkî û hûrguliyên xwe yên estetîkî derdikeve pêş. Îro, beşek girîng ji van berheman li Muzexaneya Aphrodisias têne pêşandan.

Girîngiya olî û çandî

Aphrodisias ne tenê wargehek bû lê di heman demê de navendeke olî ya girîng jî bû. Jiyana olî ya li dora kulta Afrodîtê hatibû avakirin, rasterast bandorê li ser avahiya civakî û çandî ya bajêr kir. Bi zêdekirina kulta împaratorî di serdema Romayê de, bajêr avahiyek olî ya çendqatî bi dest xist.

Bajarê kevnar ê Aphrodisias, bi kûrahiya xwe ya dîrokî, dewlemendiya xwe ya mîmarî û mîrateya xwe ya hunerî, yek ji mînakên herî girîng ên mîrateya çandî ya cîhanê ye. Avahiyên wê yên baş hatine parastin û kevneşopiya wê ya peykersaziyê taybetmendiyên sereke ne ku Aphrodisias ji bajarên din ên kevnar cuda dikin. Îro, ev bajarê kevnar ku hem ji bo xebatên akademîk hem jî ji bo geştiyariyê xwedî girîngiyek mezin e, muzexaneyek bêhempa ya li derve ye ku şopên rabirdûyê digihîjîne roja îro.