Tûnis – Ji şoreşa 14'ê Çileya 2011'an û vir ve, medyaya Tûnisê rêyek ji bo xwe vekiriye ku wek yek ji destkeftiyên herî girîng ên veguhastina demokratîk bê naskirin, şoreşeke rastîn ne tenê li Bakurê Afrîkayê, li seranserê herêmê be. Her çend ev qad bi saya Biryarnameya 115'an ku azadiya çapemenî, çapkirin û weşanê birêve dibe û mafê gihîştina agahiyê û azadiya derbirînê dihewîne xurt bûbû jî, di salên dawî de rastî guhertinên kûr û paşveçûneke berçav hatiye. Qada medyayê hêdî hêdî ji qadeke vekirî ya ji bo nîqaşên giştî û berpirsyariyê, veguherî hawîrdoreke teng, xeternak û zindanekê ji bo rojnamevanan.

Derxistina Biryarnameya 54'an a sala 2022'an ku têkildarî têkoşîna li dijî tawanên girêdayî pergalên agahdarî û ragihandinê ye, di vê paşveçûnê de bû xaleke werçerxana girîng. Bi rêya xalên xwe yên ku bi awayekî nezelal hatine nivîsandin, bi taybetî Xala 24'an, ev biryarname ji tedbîreke ku bi awayekî zahirî ji bo qada dîjîtal hatibû armanckirin, veguherî "şûrê Damokles" û amûreke bihêz ji bo bêdengkirina dengên dijber û darizandina rojnamevanan.

Li şûna parastina azadiya raman û derbirînê, ev biryarname bû hinceteke yasayî ji bo armanckirina dengên serbixwe û kişandina wan a ber bi darizandinê ve. Vê yekê karê rojnamevaniyê asteng kir û atmosfereke tirs û xwesansurê çêkir. Di encamê de rojnamevan rûbirûyê rewşekê man ku Yekîtiya Neteweyî ya Rojnamevanên Tûnisê wê wek 'rewşa awarte' bi nav dike. Ji ber vê yekê rojnamevanên Tûnisî kampanyaya 'Dorpêçî û qeyran' dan destpêkirin.

Kampanyayên sorkirinê zêde dibin

Rojnamevan û Endama Sendîkaya Rojnamevanên Tûnisî Xewla Şebah diyar kir ku piştî ku rewşa awarte ya rojnamegeriyê ji aliyê seroka Sendîkayê ve di civîneke çapemeniyê de hat ragihandin, bi boneya Roja Neteweyî ya Hevgirtina bi Rojnamevanên Girtî re, gelek însiyatîfên bi pêşengiya rojnamevanan hatine destpêkirin. Xewla destnîşan kir ku 15'ê Îlonê rojnamevanan bi karanîna slogana yekgirtî 'Berpirsiyar Rojnamevanîbûn e' kampanyayek hevgirtinê ji bo hevkarên xwe yên girtî dane destpêkirin. Sendîka dixwaze însiyatîfê qebûl bike da ku ew li seranserê platformên medyaya civakî bandorek berfirehtir bi dest bixe.

Xewla Şebah însiyatîfên din ên pêşniyarkirî ku niha ji hêla komên xebatê ve têne nîqaşkirin, destnîşan kir û got: “Ev hewldan li hember paşxaneya rewşeke xirabtir a li Tûnisê pêk tên, ku wek xirab tê binavkirin û ji bo rojnamevanan rewşa awarte pêk tîne. Kampanyayên ku dijminatiyê li dijî rojnamevanan teşwîq dikin ji destpêka salê ve zêdetirî 20 kampanya hatine tomarkirin. Di heman demê de dozên dadwerî tenê îsal zêde bûne û dadweriya Tûnisê nêzî 11 cezayên girtinê li dijî rojnamevanan daye, di nav de biryarên di asta îstînafê de jî hene.”

'Sînordarkirina azadiya derbirînê dibe zextek psîkolojîk ava bike'

Xewla Şebah destnîşan kir ku zexta li ser medyayê çi bi rêya dozgeriya yasayî, teşwîqkirinê, an jî axaftina nefretê be, hawîrdorek ne ewle afirandiye û cureyek xwe-sansurê li ser naveroka weşandî ferz kiriye. Xewla hişyarî da ku sînorkirina azadiya ramanê û sînorkirina rojnamevanan bi riya dozgerî û kampanyayan bê guman dibe sedema zextek psîkolojîk a mezin.

Sînorkirin gef li gotûbêja giştî dikin

Xewla Şebah anî ziman ku ev rewş gefek mezin li ser domdariya karê rojnamegeriyê ya li Tûnisê çêdike. Xewla destnîşan kir ku ji destpêka rojnamegeriyê ya li welêt ve, rojnamevanan ji perspektîfên alîgirê hikûmetê bigire heya opozîsyonê, roleke girîng di ragihandina nêrînên cihêreng de lîstine. Bi vî rengî cihên ji bo gotûbêja giştî bipêş xistine.

Xewla Şebah tekez kir ku zextek wisa dê bê guman bandora gotûbêja giştî têk bibe û bibe sedema vegotinek yekalî ku ji bo analîzkirina gotûbêja siyasî û siyaseta giştî pîvana krîtîk a pêwîst tune ye. Her wiha cihên ku alternatîf dikarin bên pêşniyarkirin, bername bên ravekirin û pratîk bên rexnekirin ji holê radike. Ev rewş ji şêwazek retorîka înflamatuar derdikeve heta di nav hin rayedarên Tûnisê de jî ku dijminatî an berxwedanek li hember azadiya çapemeniyê çêkiriye.

Zext berdewamiyê sînordar dike

Xewla Şebah da zanîn ku ne hemû rojnamevan dikarin bi heman awayî li hember van zextan bisekinin, bi taybetî ji ber rewşa guherbar a pîşeyê ku bi bêewlehiya kar û zextên civakî yên ji malbat û civaka berfirehtir derdikevin, tê xuyangkirin. Xewla mijarek bingehîn derbarê amadebûna çavkaniyên agahdariyê de destnîşan kir û got: “Qad niha di rewşek girtinê de ye. Ev rewş ji hêla sînorkirinên îdarî û rêze giştînameyên fermî ve tê xurtkirin ku astengiyên neqanûnî diafirînin ku nahêlin  rojnamevan bighîjin agahdariyê.”

Xewla armanca van giştînameyan wiha vegot: “Armanc ew e ku saziyên navbeynkar ên wek çapemeniyê têk bibin da ku bandora wan di ajotina guhartinê de sînordar bikin. Hebûna pîşeyê ji ber gelek pratîkên ku rê li ber karê rojnamevanan digrin di bin zextê de ye. Her wiha hin rojnamevan ji ber zextên li ser wan hatine kirin hilbijartine ku ji qadê derkevin. Gelekên din dîtin ku nikarin li Tûnisê berdewam bikin û neçar man ku ji welêt derkevin da ku li cîhek din ê penaberiyê bigerin.”

Rojnamevan neçarî koçberiyê dibin

Xewla Şebah ev rewş mîna rewşeke zirar dide Tûnisê bi nav kir û wiha axivî: “Ji ber ku jîngeh ji bo karê rojnamevaniyê girtî û asteng bûye, yên din neçar dike ku ji welêt derkevin da ku naverokê bi azadiya mezintir hilberînin. Di salên berê de tevî teşwîq û qedexeyan çapemeniyê dikaribû xwe bi awayekî azad îfade bike, lê di demên dawî de ji bo rojnamevanan zehmet bûye ku vê pabendbûnê biparêzin.”

Xewla Şebah bi tekezkirina ku saziyên pîşeyî dikarin gavên pêwîst bavêjin da ku mudaxele bikin, zextê bikin û piştgiriyê bidin dozên rojnamevanan, di heman demê de ji rojnamevanan bawer dikin ku hem hevkarên xwe û hem jî xwe di rûbirûbûna van zextan de destek bikin.