NEZÎHA BÛ SEÎDÎ

Tûnis – Li Tûnisê tevî qanûnên heyî û pejirandina zagon û peymanên navneteweyî, bi taybetî CEDAW’ê, bidestxistina wekheviyê û jiholêrakirina hemû cureyên cudakariya zayendî, ti bandorek erênî negirtiye. Berovajî vê, pirsgirêk hene ku bi sererastkirina hin qanûnên ku van destkeftiyan diparêzin, hewl didin ku paşve gav bavêjin. Di heman demê de sererastkirinên girîng, bi taybetî wekheviya di mîratê de, tên paşguhkirin.

‘Rêxistina Musawah ji bo parastina mafên jinan e’

Aktîvîsta civaka sivîl û endama rêxistina ‘Musawah’ yanê ‘Wekheviyê’ Duha Qalalî da zanîn ku her çend rêxistin baskê jinan ê Partiya Karkeran be jî, ew ji bo hemû jinan bêyî ku paşxaneya wan çi be, vekirî dimîne. ‘Musawah’ ku di sala 2012’an de hatiye damezrandin, çareserkirina hemû pirsgirêkên têkildarî jinan li Tûnis û cîhanê daye ber xwe. Duha Qalalî derbarê ‘Musawah’ de wiha got: “Rêxistin ji bo parastina mafên jinan dixebite û hewl dide ku rewşa wan baştir bike. Bi pêşniyarkirina çareseriyan ku alîkariya wan dike ku ji tiştê ew wek rastiyek dijwar û niheq ji bo jinên li Tûnisê dibîne derbas bibin.”

‘Rêxistina Musawah beşek ji tevgera jinan li Tûnisê ye’

Duha Qalalî ragihand ku rêxistina Musawah xwe wekî beşek ji tevgera jinan li Tûnisê dibîne û ev agahî dan: “Bi pêşxistina bernameyan û organîzekirina çalakiyan li bazarê, taxên gelêrî, bajar, gund û deverên gundewarî, bêtir balê dikşîne ser jinên ku di qadên pîşesazî û çandiniyê de dixebitin û ser jinên malê. Her wiha hewl dide ku çalakiyên hişyarkirinê ji bo berjewendiya wan lidar bixe û di rewşa grev, xwepêşandan an qezayekê de bi taybetî di nav jinên di qada çandiniyê de, bi wan re be.”

Komele û rêxistinên ji bo jinan dixebitin

Duha Qalalî derbarê hevkariyên bi komele û rêxistinên jinan re de jî anî ziman ku gelek çalakî bi hevkariya gelek rêxistin û tevgerên jinan li Tûnisê pêk anîn. Em di zêdetirî carekê de bi wan re rastî hev hatine. Dibe ku mînaka herî berbiçav di dîroka Tûnisê de ji şoreşê vir ve meşa 13’ê Tebaxa 2013’an be, ku beşdarî hilweşîna hikûmeta Troykayê ya wê demê bû. Ji ber ku ew ê jinan wek temamkerên mêran di destûrê de bicîh bikira. Meşên mezin hatin organîzekirin û Musawah bi hevkariya komeleyên din amade bû. Tevlî Koalîsyona Jinên Azad ên Tûnisê bû, li wir çalakiyên meydanî hatin lidarxistin û daxuyaniyên hevbeş hatin dayîn.

‘Jin herî zêde ji şeran bandor dibin’

Duha Qalalî zêde kir ku jin li her derê bi gelek awayên tundiyê yên tevlihev re rûbirû dimînin û gotinên xwe wiha domand: “Ji bilî tundiya fizîkî, psîkolojîk û aborî, jinên li deverên şer û deverên dagirkirî, tundiyek din jî dikişînin ku barê wan giran dike. Jin pirî caran ji encamên şeran herî zêde bandor dibin. Ji ber ku ew bi destdirêjî, tecawiz û girtinê re dimînin û wek xeleka herî qels têne dermankirin.”

‘Hevgirtina jinan ne vebijarkek e’

Duha Qalalî diyar kir ku tor û hevgirtina jinan êdî ne vebijarkek e, pêdiviyek lezgîn e, ji ber ku azadiya jinan li tu welatekî nikare bêyî cudahî ji tiştên ku jin pê re rûbirû dimînin pêk were. Duha Qalalî tekez kir ku baştirkirina rewşa jinên Tûnisî di heman demê de bi têgihîştin û çareserkirina tiştên ku jinên li herêmên din pê re rû bi rû dimînin ve girêdayî ye û wiha got: “Ji ber ku ew rastiyek hevpar a zilm, cudakarî, nebicîhanîna qanûnan û nerêzgirtina peymanên navneteweyî parve dikin.”

‘Sîstem talîmatê dide ka divê jin çi bikin’

Duha Qalalî wiha gotinên xwe dewam dikir: “Jin, çi di bin rejîmên paşverû an otorîter de bin, çi jî di bin dagirkeriya rasterast an nerasterast de bijîn, bi cûrbecûr şêwazên îstîsmar û tundiyê re rûbirû dimînin, bi taybetî li welatên ku wek "Cîhana Sêyemîn" têne dabeşkirin, ku ew ji mafê azadî û jiyanê bêpar in. Ev rejîm tiştên ku divê ew bikin li ser jinan ferz dikin. Di heman demê de bi rêya semîner, daxuyanî û wêneyên geş wêneyek xweşik li derveyî welêt pêşkêş dikin, li pişt xwe rastiyek dijwar vedişêre ku jin di civakên cûrbecûr de tê de dijîn.”

‘Pêkanîna wekheviyê tevî hebûna hin zagonan hê jî qels e’

Derbarê asta wekheviyê ya li Tûnisê de Duha Qalalî da zanîn ku hilbijartina navê "wekhevî" ne kêfî bûye, ne tenê behsa wekheviya zayendî dike, lê behsa wekheviya di navbera hemû welatiyên jin de dike. Lê ew bawer dike ku pêkanîna wekheviyê li ser erdê tevî hebûna hin qanûnan jî qels dimîne, ji ber ku cudakarî di gelek waran de di nav de mûçe jî, berdewam dike. Li gor Duha Qalalî, her wiha bêkariya jinan gelek zêde ye ji sedî 22 derbas dibe. Li gorî amarên fermî yên Enstîtuya Neteweyî ya Îstatîstîkê, jinên xwedî bawernameyên bilind li Tunisê ji sedî 70’yê hemû xwediyên bawernameyên akademîk pêk tînin û rêjeya bêkariya wan ji sedî 30’î derbas dibe.

‘Feraseta bavsalar pêkanîna wekheviyê asteng dike’

Duha Qalalî rave kir ku nebicîhanîna qanûnên li ser erdê, wek qanûna parastina cotkarên jin û qanûna li dijî tundiya li dijî jinan, serdestiya hişmendiya baviksalar û mêr-serdest û nêrîna biçûkxistinê ya li ser jinan zêde dike. Duha Qalalî wiha axivî: “Hin mêr ji dayîna mafên tevahî yên jinan ditirsin û xwe ji perspektîfa wekheviya rastîn di bin gefê de hîs dikin. Di heman demê de jin tenê mafên xwe wekî mirovan dixwazin. Koka pirsgirêkê bi giranî di perwerdehiyê de ye. Ji ber ku em malbatên xwe bi hişmendiya baviksalar û kompleksên civakî yên ku em paşê hewce ne ku ji bo derbaskirina wan têbikoşin, bargiran dihêlin.”

‘Cudakariya zayendî ji malbatê dest pê dike’

Duha Qalalî balkişand ser pêşxistina cudakariyê û wiha pê de çû: “Cudakariya zayendî di nava malbatê de bipêş dikeve. Dema ku zarokê xort bifikirê ku karê malê li ser milê zarokên keç e û ew tenê, berpisyarê karê derve ye. Civakîbûn li ser bingeha şîroveyên olî û civakî yên ku jinan wek kêmtir rasyonel û bêtir hestyar nîşan didin, fikra serdestiya wan a fîzîkî û rewşenbîrî li ser jinan di mêran de xurt dike.” Duha Qalalî destnîşan dike ku ev têgihîştin vediguherin “qehremaniyên mêran" ên ku ne girêdayî jêhatîbûnê ne û ji nifşekî derbasî nifşên nû dibin. 

Di zagon û mevzûatê de wekhevî

Duha Qalalî eşkare kir ku nîqaşên di nav parlemento û dezgehên siyasî de pirî caran li ser sererastkirina qanûnan disekinin, ev sererastkirin her gav nabin sedema pêşketinê. Duha da zanîn ku di rastiyê de, ew dikarin ji bo paşvexistina destkeftiyên jinan werin bikaranîn û wiha got: “Rêxistina Musawah beriya destûra bingehîn a 2014’an kampanya vekir da ku qanûndanînê bi prensîba wekheviyê re li hev bike. Lê pirsgirêk îro jî berdewam dike û hin pêşniyarên heyî jî rewşa heyî paşve dixin. Zagona Rewşa Kesane ku ji bo jinên Tûnisî di rêxistinkirin û parastina zagonî ya malbatê de wek destkeftiya herî girîng tê hesibandin.”

‘Bidestxistina wekheviyê pêdivî bi nirxandinek berfireh heye’

Aktîvîsta civaka sivîl Duha Qalalî gotinên xwe bi tekezkirina vê yekê bi dawî kir ku bidestxistina wekheviyê pêdivî bi nirxandinek berfireh a pergala perwerdehiyê, çand û awayên hizirkirinê heye. Pejirandina ramana erênî ku şêweya civakê ber bi baştir ve diguherîne, li şûna vegera bo şêweyên reaksiyoner ên ku xizmeta tu komek di civakê de nakin.”