Navenda Nûçeyan- Di mehên dawî de, li gel xwepêşandan, şer û pêvajoya agirbestê ya şikestî, li Îranê li gelek bajaran tundiya dijî jinan, xwekuştin, darvekirin, tundiya navmalê, zewaca zarokan û kuştinên malbatî didome. Navenda me ya nûçeyan her wiha ji ber qutbûna înternetê ya berdewam û pirsgirêkên gihîştinê yên berfireh, ji xwepêşandanên meha Çileya 2026’an vir ve di gihîştina çavkaniyên nûçeyan de rastî gelek astengiyan hatiye.

Tundî bi pirsgirêkên nav malê tên veşartin

Ev sînorkirinên ragihandinê bi girîngî rê li ber komkirin, belgekirin û piştrastkirina agahî û îstatîstîkan girt. Di encamê de gelek binpêkirinên mafên mirovan, kuştinên jinan, darvekirin û dozên tundiya ku xwe dispêre zayendî an ji ber derengmayînê, di hêla dîtina ji aliyê raya giştî ve an jî di dema ku ew qewimîn de nikaribûn bi awayekî serbixwe bên piştrastkirin.

Beşek girîng a van bûyeran ji ber pergala civakî ya baviksalar, zextên olî û kevneperestî, cudakariya qanûnî û mekanîzmayên piştgiriya civakî û qanûnî yên nebaş ên jinan ve girêdayî ne. Lê belê, qutbûna înternetê û sînordarkirina herikîna agahdariyê rêjeya rast a van krîzan tarîtir dike.

Her çend hikûmeta Îranê piraniya kapasîteya xwe ya ewlehiyê ber bi kontrolkirina kolanan, tepeserkirina xwepêşandanan û sînordarkirina azadiyên takekesî ve araste kiriye jî, ji bo gelek jinan mal bûye cihê herî xeternak. Tundî pir caran li pişt deriyên girtî diqewime û bi hevokên nezelal ên wek ‘nakokiya navmalê’ nayê dîtin.

Jinên ku hatine kuştin

Di yek ji bûyerên herî sosret de, li Tahranê piştî jinek extiyar hate kuştin, hem cenazeyê wê û hem jî xaniyê ku tê de dijiya hat şewitandin. Polîs diyar kir ku sedema kuştinê dizîna zêrên wê bûye.

Di bûyerek din de li navçeya Afsariye ya Tehranê, şewata bi guman ku di xaniyekî de derket, hat hînbûn ku jinek extiyar hatiye kuştin. Hate gotin ku sûcdaran ji bo delîlan ji holê rakin xanî şewitandine.

Li bajarê Nehavend, zilamek bi çekê çar endamên malbata xwe kir hedef. Di êrîşê de, sê jin jî di nav de bûn, xwişk û apê wî can dan, dayîk û dapîra wî jî bi giranî birîndar bûn û ew rakirin nexweşxaneyê.

Li Îranşarê, xortekî Belûc berî ku xwe bikuje, dayîk û xwişka xwe bi çekê kuşt. Çavkaniyên herêmî ragihandin ku deriyên malê berî êrîşê girtî bûne, ev yek careke din asta tundiyê di nav deverên girtî yên malbatê de nîşan dide.

Li Tebrîz, Kerman, Demavend, Marand, Şehriyar, Yasuc û Meşhedê, gelek jin ji aliyê hevjîn, hevjînên berê, kur, an xizmên xwe yên din ve hatine kuştin. Di piraniya van rewşan de, medyaya dewletê bûyeran tenê wek ‘nakokiyên navmalê’ radighînin. Parêzvanên mafên jinan dibêjin ku ev hevok bi salane wek perdeyek ji bo tundiya sîstematîk a li dijî jinan neyê dîtin xizmet kiriye.

Kuştinên jinan: Gotina jinekê ya ‘na’ dibe sedema mirina wê

Li Yasucê kuştina  Zeynep Hatemî  bû mînakek berbiçav a kuştina jinan ku jin li ser bingeha feraseta xwedîderketin û serdestiya mêran hedef tên girtin. Zeynep Hatemî ji aliyê pismamê xwe ve li ber çavên zarokê xwe hate kuştin. Li gorî kesên nêzîkî wê, sedema kuştinê ew bû ku wê daxwaza zewacê ya sûcdar red kiribû.

Malbat û hevalên nêz ên Zeynebê dibêjin ku ew berê bûye şahid ku bersûc ji ber nakokiyeke mîrasê birayê xwe kuştiye û xwe amade dikir ku li dadgehê derbarê wê dozê de îfade bide. Ji ber vê yekê, gelek kes bawer dikin ku bûyer ne tenê ‘nakokiyeke şexsî’ ye, di heman demê de armanc dike ku şahidekî potansiyel bêdeng bike.

Di bûyerek din de, xwendekara beşa diranan a li Zanîngeha Zanistên Bijîşkî ya Qazvînê Semîra Sakî, li kampusa zanîngehê ji aliyê hevjinê xwe ve bi çekê hate kuştin. Hate diyarkirin ku sedema kuştinê daxwaza hevberdanê bûye.

Kuştina xwendekarek jin ji aliyê hevjînê xwe ve li kampusa Zanîngeha Qezvînê, nîşan dide ku heta saziyên perwerdeyê jî dikarin ji bo jinan ne cihên ewle bin. Medyaya herêmî her wiha ragihand ku sê jin ji aliyê hevjînên xwe ve li Akkale (Aq Qala), Lahican û Tehranê hatine kuştin. Di yek ji wan bûyeran de, gumanbar li xwe mikur hat ku hevjîna xwe kuştiye û got ku wî cenaze li nêzîkî navçeya Astane Eşrefiye hiştiye.

Jinek 29 salî ku li gundê Perîabad ê Meşhedê dijî ji aliyê hevjînê xwe ve hat kuştin. Di dema lêpirsînê de, gumanbar îdia kir ku wî guman dikir ku ‘têkiliyeke ne guncaw’ a hevjîna wî bi mêrekî din re heye û ji ber vê sedemê hevjîna xwe kuştiye.

Li Maroudeştê ya girêdayî parêzgeha Farsê, jinek 18 salî ji aliyê destgirtiyê xwe ve bi çekê hate kuştin. Medyaya dewletê dîsa sedem wek ‘nakokiya navmalî’ nîşan da.

Li gundê Daramerud Veledvend ê navçeya Hersîn a Kirmaşanê, mêrek çûye mala dê û bavê hevjîna xwe û sê endamên malbata wê bi çekê kuştiye. Li gorî agahiyan, yek ji jinên ku hatine kuştin Mehtab Mustafaei ye.

Li Yezdê, mêrekê hevjîna xwe ya 20 salî kuşt. Medyaya herêmî di vê bûyerê de wek her demê ‘nakokiyên navmalî’ wek sedem nîşan da.

Li Tehranê, mêrek hevjîna xwe ya 38 salî kuşt. Sûcdar îdia kir ku ji ber têkiliya hevjîna wî bi kesek din re hebû ew kuştiye.

Di mehên dawî de dozên kuştina jinan ji ber daxwaza hevberdanê, redkirina pêşniyarên zewacê, an jî xwestina kontrolkirina jiyana xwe bi xwe, gelek caran bûne rojev. Ev bûyer wek nîşaneya ku, di beşek girîng a civakê de, jin hîn jî ne wekî kesên serbixwe, wek ‘milkê’ ku malbat an mêr li ser wan ferz dikin, têne dîtin.

Zewaca zarokan, zewaca bi zorê û jiyanên ku li ber sêdarê bi dawî dibin

Turan Ahmedpur jinek ciwan a ji Pîranşarî ye, piştî ku hevjînê wê bê dilê wê cara duyemîn zewicî, vegeriya mala bavê xwe û hat angaştin ku paşê xwe daliqandiye. Tê gotin ku Turan Ahmedpur hê di zarokatiya xwe de hatiye zewicandin.

Di bûyerek din de, Sarîna Muhammedî ya ji gundê Daymab ê navçeya Nakade ku zewicandî bû û dayîka zarokek bû, hat angaştin ku xwe dalqandiye û miriye.

Parêzvanên mafên jinan destnîşan dikin ku gelek ji wan jinên ku xwe kuştine an hatine kuştin, berê bûne mexdûrên zewaca zarokan, zewaca bi darê zorê, an jî zextên kevneperestiyê. Gelek ji van jinan ji mafên xwe yên biryardana li ser jiyana xwe, dîtina perwerdê, bidestxistina serxwebûna aborî û diyarkirina pêşeroja xwe bêpar mane.

Li Tebrîzê, Henîfe Avandî ya 24 salî bi cezayê darvekirinê hate darvekirin. Henîfe Avandî, yek ji jinên ku di temenê biçûk de zewicî bû, ji ber kuştina hevjînê xwe cezayê darvekirinê lê hatibû birîn. Parêzvanên mafên mirovan tekez dikin ku gelek jinên ku ji ber kuştina hevjînên xwe hatine darvekirin, bi salan rastî tundiya navmalê hatine û ev rewş di darizandinan de qasî pêwîst li berçav nehatine girtin.

Jinên hatine darvekirin: Ji nûve cezakirina kesên ku berê rastî zilmê hatine

Di van mehên dawî de gelek jin li girtîgehên Îranê hatine darvekirin. Di nav wan de:

Elnaz Ezîzî (Meşhed), Mîna Hosênzade û Sedîqe Gurbanî (Urmiye), Raziye Abbasî (Girtîgeha Gazelhesar), Mehdiya Keyhanî (Hemedan) û Ekrem Rizayî (Reşt) cih digrin.

Her çiqas tê gotin ku piraniya van jinan bi tohmetên ne-siyasî hatine darizandin jî, rêxistinên mafên mirovan bi salan e balê dikişînin ser xalek girîng: rêjeyek girîng ji jinên ku hatine darvekirin rastî zilma tundiya navmalê, zewaca bi darê zorê, zewaca zarokan û pratîkên cudakar ên qanûna malbatê hatine.

Mînak, di doza Mîna Huseynzade de, hat ragihandin ku bavê zaroka kuştî wê efû kiriye. Lê belê, dîsa jî cezayê darvekirinê li ser daxwaza diya zarok hate bicîhanîn.

Rêxistinên mafên mirovan her wiha diyar dikin ku di gelek rewşan de, jin nikarin bi wekî ku tê xwestin  parêzerên serbixwe bibînin, ji piştgiriya psîkolojîk bêpar in û derfeta wan tune ku parastinek bi bandor bikin. Darvekirina jinên ku bi sûcê kuştinê hatine mehkûmkirin, bi taybetî yên ku di nav tundiya navmalê de hatine kirin, demek dirêj e ku bûye yek ji sernavên herî zêde rexnekirî yên nîqaşên mafên mirovan ên li Îranê.

Xweşewitandin, xwekuştin û hilweşîna derûnî ya jinan

Li gelek herêmên Rojhilatê Kurdistanê heta Belûcistanê, raporên li ser xwekuştinên jinan berdewam têne weşandin.

Komeleya Mafê Mirovan a Kurdistanê ragihand ku di mehên dawî de tenê di nav du hefteyan de heşt kesan xwe kuştine. Di nav wan de jinên ciwan ên wekî Hestî Menehuyî, Zehra Mirzayî, Mehsîtî Aşayirî û Amene Ezîmî jî hene.

Mehsa Brahui ya li Seravan dijiya, rastî tundiya fizîkî ya hevjînê xwe hat, dû re benzîn lê rijand û ew şewitandin, du roj şûnda li nexweşxaneyê can da.

Dîsa jinek din a Belûc, bi navê ‘Perî’, jineke ducanî û nêzî 21 salî bû, li gundê Kurti yê navçeya Jask a parêzgeha Hûrmûzganê xwe şewitand.

Zanayên civakî û pispor destnîşan dikin ku faktorên li jêr li Îranê di zêdebûna xwekuştina jinan de rolek girîng dilîzin: Zextên aborî yên giran bûne,

Kontrola civakî ya tund a li ser jinan,

Nebûna mekanîzmayên piştgiriya psîkolojîk,

Cûdakariya li ser bingeha zayendî,

Pergalên malbatê yên girtî û zextê.

Jinên Belûc: Du caran rastî zilma tundî, xizanî û niheqiyê tên

Li Belûcistanê, jin ne tenê bi tundiya navmalê, di heman demê de bi xizanî, bêewlehî û cudakariya sîstemîk re jî têdikoşin.

Jina Belûcî ya 31 salî Efsane Bamerî li Bampûrê ji aliyê çekdaran ve bi guleyan can da.

Zahede Balûc a jî li Çabaharê ji ber tundiya fîzîkî ya giran a ku ji aliyê hevjînê wê ve lê hatibû kirin, can da.

Mehsa Brahuyî li Serawanê bi saxî hat şewitandin.

Bûyereke din ku li herêmê rastî bertekan hatî, kuştina Fatima Zehra Husênber a 9 salî ya Belûc bû. Zaroka hatî revandin paşê îşkence lê hat kirin, bedenê wê hat perçekirin û şewitandin. Cenazeyê wê di nav çopê de hat dîtin.

Parêzvanên mafên mirovan ên Belûc dibêjin ku jinên li herêmê di heman demê de li yek ji herêmên herî xizan ên Îranê ne: Rastî, zilam, xizanî,

Pergalên baviksalar,

Nebûna mekanîzmayên piştgiriyê,

Tundiya rêxistinkirî tên.

Êrîşên asîdê, tecawiz û tundiya nedîtî

Li gorî daneyên Komeleya Aktivîstên Mafên Mirovan a Îranê, tenê di sala 2025’an de, li welat herî kêm:

8 êrîşên asîdê, 179 dozên tundiya navmalê, 115 kuştinên jinan, 63 bûyerên tecawiz an jî destdirêjiyê hatine tomarkirin.

Li Şahrekordê, jinek ciwan ji aliyê şofêrê taksiyê ve ku li ser înternetê dixebitî hate revandin. Li gorî agahiyan, piştî ku li hember hewldana tecawizê li ber xwe da, hate kuştin.

Li Tehranê, Ranaya ku jineke ciwan bû ku berê winda bûbû, piştî îşkenceyên giran lê hatibû kirin û şewitandin, li nexweşxaneyê mir.

Ev bûyer nîşan didin ku tundiya li dijî jinan ne tenê bi kuştinên berbiçav ve sînordar e; hîn jî pirsgirêkek mafên mirovan a piralî ye ku êrîşa cinsî, îşkence, îstismara psîkolojîk û cudakariya sîstemîk digre nava xwe ye.

Dema malbat dibe qada gefê

Li Îranê, beşek girîng ji tundiya li dijî jinan ne li kolanan, di hundirê malê de çêdibe. Gelek jin neçar in ku di bin zexta malbatê, normên kevneperest, şîroveyên olî yên hişk û kontrola serdest a mêran de bijîn. Li gelek bajaran, jinên ku dixwazin ji hev veqetin, bi serbixwe bijîn, an jî perwerdeya xwe bidomînin, bi gef, tundiya fîzîkî û heta bi xetereya mirinê re rû bi rû dimînin.

Civaknas dibêjin ku pergala yasayî ya li Îranê, dibe sedema ji nû ve çêbûna vê tundiyê. Li gorî wan, sazûmaniyê yasayî yên ku mêran wek biryarder û parêzvanên sereke yên malbatê bi cih dikin, di heman demê de jinan di rewşek newekhevtir de dihêlin, nehevsengiya desthilatdariya li ser bingeha zayendî xurt dikin.

‘Jinek tenê jî kêm nabe’

Bi zêdebûna kuştinên jinan li Îranê re, tevgerên jinan ên cîhanî yên li dijî tundiya mêran dîsa dibin rojev.

Tevgera ‘Ni Una Menos’ (Ne Yek Kêm / Ne Jinek Zêdetir), ku li Arjantînê wek berteka li dijî kuştina keç û jinên ciwan derket holê, di dawiyê de veguherî yek ji mezintirîn tevgerên femînîst ên li Emrîkaya Latîn.

Aktivîstên mafên jinan ên Îranî bawer dikin ku kuştina jinan, xwekuştina keçên ciwan, darvekirina jinên ku mexdurên tundiya navmalê ne û rastiya ku ev hemû bûyer di bin navê ‘nakokiyên navmalê’ de têne biçûkxistin, civakê ber bi xalek xeternak ve dibe.

Aktivîst tekez dikin ku heta ku tundiya dijî jinan wekî bûyerên takekesî û tenê bê dîtin, pirsgirêk çareser nabe. Li gorî wan, heta ku ev diyarde wek krîzek pergalî û civakî neyê çareserkirin, hejmara kuştina jinan û şêweyên din ên tundiyê dê zêde bibe.