ŞÎLAN SAQIZÎ

Navenda Nûçeyan- Beşa yekem a vê raporê projeya jenosîda Enfalê lêkolîn kir, rola kuştina sîstematîk, windabûn, veşartina dûrî malê û gorên komî ya di tunekirina fîzîkî û sembolîk a gelê Kurd de dinirxîne. Ji siyaseta veguhestina cenazeyan bo başûrê Iraqê bigre, heya bêbandoriya zanista dadwerî, bêdengiya qanûnî û rêveberiya siyasî ya bîranînê li Iraqa piştî Baasê. Vê beşê nîşan da ku çawa edalet, rastî û bîr di heman demê de di erdê de, di laboratûarê de û di avahiya desthilatdariyê de hatine veşartin. Beşa duyemîn, li ser vê çarçoveyê ava dibe, li ser yek ji aliyên herî paşguhkirî yên Enfalê disekine. Gorên komî yên jinan, tundiya li ser bingeha zayendî û dûrxistina wan a bi zanebûn ji pêvajoyên dîrokî û edaletê yên fermî, îstîsnayek ku ne tenê fîzîkî ye, di heman demê de çîrokî û qanûnî ye jî.

Gorên komî yên jinan di Enfalê de û nebûna dadê di dîroka fermî de

Pirsa navendî ya vê raporê ev e: rêje û delîlên gorên komî yên jinan di projeya Enfalê de çi ne û ew ji hêla edaleta dîrokî û qanûnî ve çi wateyê didin? Di operasyona Enfalê ya dawiya salên 1980’yî de, jin rastî tundiya taybetî ya zayendî û sîstematîk hatin. Hem wek endamên malbata hedefgirtî û hem jî mîna sembolên bîr û berdewamiya civaka Kurd man. Bi hezaran jin di nav zêdetirî 182 hezar qurbaniyên Enfalê de di gorên bê nîşan de hatin veşartin, pir caran bêyî belgeyek fermî, sertîfîkayên mirinê, an nasnameyê. Raport û daneyên dadwerî hebûna îskeletên ku bi zelalî wekî yên jinan têne naskirin (temenê zarokanînê, şopên hestî yên bi taybetî û cil û berg), di nav de vedîtinên herî dawî li Tell al-Şêxiya (Kanûna 2024’an) destnîşan dikin. Rêxistinên wekî HRW, EAAF û ICMP bi berdewamî li ser tawanên li dijî mirovahiyê hişyarî dane, di nav de delîlên bombebarankirin û veşartina zindî û her weha şîdeta cinsî ya berî kuştinê, veqetandina sîstematîk a jin û zarokan ji mêran û revandina armanckirî ya keçên ciwan heye.

Nebûna vegotinê, dûrxistin û niheqiyê didomîne

Lê belê, aliyê zayendî yê Enfalê di pêvajoya edaletê de, di şîrovekirina dîrokî de û tewar di vegotinên giştî de bi awayekî xemgîn belav e. Piraniya gorên hatine keşifkirin tenê ji perspektîfek îstatîstîkî ve hatine lêkolînkirin, ne ji perspektîfa nasname, zayend û ezmûnên taybet yên qurbaniyên jin. Ev nebûna vegotinê, dûrxistin û niheqiyê didomîne. Di çarçoveyek wisa de, destnîşankirina gorên jinan û belgekirina ezmûnên wan ne tenê kiryarek mafên mirovan e, di heman demê de rêyek e ku dengek ji bêdengkiriyên ku qurbaniyên înkara dîrokî ne, tewar piştî mirinê jî, were dayîn. Bêyî vê celeba lêpirsîn û şopandina qanûnî ya baldar, edalet netemam dimîne û dîrok dê careke din ji hêla kesên desthilatdar ve were nivîsandin. Vê carê ne bi çekan, bi jêbirina vegotinê.

Edaleta nîv dil: Enfal, gorên bê nîşan û bêdengiya qanûna navneteweyî

Zêdetirî sî sal piştî wehşeta Enfalê, hîn jî rêyek zelal, berfireh û girêdayî ji bo edalet, hesabpirsîn û tazmînatê ya ji bo malbatên qurbaniyan tuneye. Tevî hewldanên saziyên navneteweyî yên wekî Komîsyona Navneteweyî ya Kesên Winda (ICMP), Çavdêriya Mafên Mirovan (HRW) û Navenda Tiba Edlî ya Bexdayê (MLD), rastî ev e ku edaleta navneteweyî ji bo Enfalê bi lihevkirinên siyasî, kêmasiyên avahîsaziyê û nebûna îradeyê ji aliyê hikûmetên navendî û herêmî yên Iraqê ve asê maye. Dadgehên li dijî hin fermandarên berê yên Baasê, di nav de yên li Dadgeha Bilind a Iraqê, di salên 2000’î de bûne amûrek hesabpirsîna siyasî ne ku pêvajoyek edaletê ya berfireh û gelek berpirsên asta navîn û herêmî yên ku di pêkanîna Enfalê de roleke sereke lîstine, qet nehatine darizandin. Li Herêma Kurdistanê tevî erkên ehlaqî, astengiyên siyasî, cûdahiyên partîzanî, û zextên derveyî, edalet nebûye beşek ji bîra fermî û sazûmanî.

Gelek malbat hîn jî li benda nûçeyên hezkiriyên xwe ne

Heta pêvajoya naskirina cenazeyan û vegerandina nasnameyên qurbaniyan ji ber kêmbûna çavkaniyan, pisporiya teknîkî ya sînorkirî û astengiyên dadwerî asteng dibe, di heman demê de gelek malbat hîn jî li benda nûçeyên hezkiriyên xwe ne. Bi heman awayî, qanûna navneteweyî, tevî hemû biryar û peymanan, di pratîkê de nekariye hikûmeta Iraqê neçar bike ku edaletek berfireh ji bo Enfalê bicîh bîne. Wekî din, nebûna dadgeheke navneteweyî ya pispor ji bo şopandina qirkirinên li Rojhilata Navîn, bûye sedema ku Enfal, di hemû berfirehî û belgekirina xwe de, li ser sînorên dîroka mafên mirovan a fermî bimîne. Di çarçoveyek wisa de, edalet ne tenê dereng e, di heman demê de bijartî û netemam e. Qurbaniyên Enfalê ne tenê di goran de, di heman demê de di bîra navneteweyî de jî têne veşartin; heya ku îradeyek siyasî li derveyî sînorên dewleta neteweyî wan vegerîne asta vegotin û parêzvaniyê.

Enfala di bin siya siyaseta medyayê de

Di çarçoveya pevçûnên li Iraq û Sûriyeyê de, bîra kolektîf a Enfalê ne li ser bingeha rastiya azad, li ser bingeha avakirina vegotina kontrolkirî, lihevkirina siyasî û berjewendiyên jeopolîtîk hatiye teşekirin. Hem medyaya herêmî û hem jî ya navneteweyî di vê pêvajoyê de roleke diyarker dilîzin; carinan wekî hilgirên bîranînê, carinan wekî amûrên jibîrkirina plansazkirî. Raportên nûçeyan ên vê dawiyê (di nav de yên ji AFP, Kurdistan2 û Der Spiegel jî hene) derbarê vedîtina gorên komî yên jin û zarokên Kurd de valahiyên di vegotinan de ronî dikin. Her çend hin dezgehên medyayê yên navneteweyî xwe bi temsîlên bi hestyarî barkirî û dramatîkî ve sînordar dikin jî, medyaya herêmî carinan vegotin veguherandiye amûrek ji bo rewakirina siyasî an partîzanî. Di encamê de, qurbanî ne wekî mijarek edaletê, wekî amûrek ji bo avakirina "nasnameya siyasî ya îroyîn" tê temsîlkirin.

Medya bîranînê vediguherîne ‘klîşeyên ku têne xerckirin’

Wekî din, dema ku em cûdahiyên di navbera vegotinên Başûr, hikûmeta navendî ya Iraqê û civaka navneteweyî de lêkolîn dikin, tengezariya di navbera vegotinan de kûrtir dibe. Kîjan vegotin fermî ye? Mafê kê heye ku çîrokê vebêje? Û kîjan deng bi zanebûn têne derxistin? Vegotinên ku li ser jinên qurbaniyên şîdeta cinsî disekinin, pirî caran têne sansûrkirin an jî têne têkbirin ji ber ku avahiyên medyayê yên baviksalar naxwazin bi rastiyek radîkaltir re rû bi rû bimînin. Li şûna tomarkirina rastiya tevlihev, medya carinan bîranînê vediguherîne "klîşeyên ku têne xerckirin": jina xemgîn, zaroka bêmal, qehreman, an zilamê sûcdar; ne tora dîrokî ya tevlihev a şîdeta avahîsaziyê. Encam, avakirina bîranînek netemam û siyasî ye ku xizmetê ji edaletê re nake, lê belê xizmetê ji bo manîpulekirina raya giştî û parastina rewşa heyî dike. Di encamê de, di nebûna serxwebûna medyayê de, bîranîna Enfalê an di arşîvên partîzan de tê veşartin an jî di raporên navneteweyî yên kurt û bê bingeh de tê hiştin. Ev dê berdewam bike heya ku projeyek kolektîf, radîkal û bê tawîz vegotinê ji lepên siyasîkirinê rizgar bike.

Edaleta bêdeng; Enfal, gorên bênav û nehatine vegotin

40 sal piştî Operasyona Enfalê, birînên vekirî yên jenosîdê hîn nehatine başkirin û yên sax mane hîn jî di navbera bêdengiya siyasî, sozên vala û bîranînên çewt de asê mane. Tiştê ku pêwîst e, ne tenê darizandina sûcdaran e, bernameyeke berfireh a dadweriya dîrokî, dadwerî û sererastkirinê ye jî. Ev yek kolandina gorên komî yên serbixwe û zelal, naskirina fermî ya qurbaniyan, eşkerekirina encamên DNA’yê ji bo raya giştî û qeydkirina saxmayiyan ji bo başbûna qanûnî û psîkolojîk hewce dike. Ji ber ku pêvajoya lêgerîna edaletê li Iraq û Beşar Esed niha di rewşek bêçare de ye û hewldanên dadwerî û qanûnî yên parçekirî ne bes in, bêyî serxwebûn û zelaliya tevahî, mafên qurbaniyan û malbatên saxmayî dê werin jibîrkirin. Ji ber vê yekê, girîng e ku lêpirsînên dadwerî di bin çavdêriya serbixwe de û li gorî standardên navneteweyî werin kirin da ku delîlên bihêz û pêbawer ji bo lêpirsîna dadwerî werin parastin.

Paşguhkirin dê bibe sedema înkara fermî û bêdengiya dîrokî jî

Wekî din, divê lîsteyek bêkêmasî ya nasnameyên qurbaniyan ji bo raya giştî peyda û gihîştî be da ku saxmayî bikaribin mafên xwe bişopînin. Divê polîtîkayên piştgiriyê yên berfireh ji bo saxmayiyan, nemaze jin û zarokên ku herî xeternak in, werin pêşxistin û bicîhkirin. Di dawiyê de, bernameyên dadweriya sererastkirinê ku hem aliyên psîkolojîk û hem jî yên civakî dihewîne, dikarin roleke girîng di ji nû ve avakirina bîra kolektîf û pêkanîna mafên dîrokî de bilîzin. Paşguhkirina van pirsgirêkan ne tenê dê çerxa tepeserkirinê bidomîne, di heman demê de dê bibe sedema înkara fermî û bêdengiya dîrokî jî. Bêyî van gavên bingehîn, edalet dê tenê sloganek bimîne û kesên ku sax mane dê bi tundiya avahîsazî û jibîrkirina duqat re rû bi rû bihêle.

Nebûna belgekirinê nîşan dide ku înkara avahîsaziyê ya berdewam a şîdeta li dijî jinan heye

Bi gotineke din, her çend bi sedan gorên komî ji başûrê Iraqê heta çiyayên Kurdistanê hatine destnîşankirin jî, di belgekirinê de kêmasiyên cidî hene û hejmartinên qurbaniyan ên li ser bingeha zayendî pirî caran ji raporan tên derxistin. Mînak, îstatîstîkên berhevkirî yên pêbawer ên wekî "Jinên Y û zarokên Z di gora X de hatine veşartin" nehatine weşandin. Ev kêmasî nekarîn an nexwestina avahiyên qanûnî nîşan dide ku aliyên zayendî yên jenosîdê nas bikin. Ango, delîlên şîdeta cinsî di Enfalê de, tevî şahidiyan û daneyên kalîteyî (mînak, di xebata Choman Haredi de), hîn bi fermî nehatine tomarkirin an jî bi awayekî îstatîstîkî nehatine analîzkirin. Ev nebûna belgekirinê nîşan dide ku înkara avahîsaziyê ya berdewam a şîdeta li dijî jinan heye.

‘Avakirina komîsyoneke serbixwe ya navneteweyî ya lêgerîna rastiyan pir girîng e
Lêkolînên di derbarê veşartina laşan û veguhestina qurbaniyan bo başûrê Iraqê de jî tevlihev û perçe perçe ne. Motîvasyonên rejîma Baasê ji bo veşartina qurbaniyan li deverên dûr hîn bi awayekî sîstematîk nehatine analîzkirin û bi piranî spekulatîf û raveker dimînin. Lîsteyên nasnameyê yên qurbaniyan û encamên testa DNA’yê, di gelek rewşan de an nehatine weşandin an jî tenê carna ji malbatan re hatine peydakirin. Vê yekê jî pêvajoya hesabdayîna giştî û şefafiyetê asteng kiriye. Heta ku ev kêmasî bi awayekî avahîsazî û bi îradeyeke siyasî neyên çareserkirin, ne edalet dê pêk were û ne jî bîra kolektîf dê azad bibe. Ev bêdengiya li ser belgekirinê berdewamiya heman siyaseta înkarkirinê ye ku di salên 1980’yî de bi gaza rondikrêj û guleyan dest pê kir. Ji bo ku bi rastî bi mezinahiya Enfalê re rû bi rû bimînin û bi dehsalan înkar, jibîrkirin û tahrîfkirina dîrokî bi dawî bibin, tenê îfadekirina hevxemiyê têr nake. Divê avahiyên siyasî û qanûnî jî berpirsyar bên girtin. Di vê çarçoveyê de, avakirina komîsyoneke serbixwe ya navneteweyî ya lêgerîna rastiyan, bi beşdariya saziyên wekî Komîsyona Navneteweyî ya Kesên Winda (ICMP), navendên dadwerî yên serbixwe û çavdêrên mafên mirovan ên bêalî, pir girîng e.

Dîtina rastiyê û bidestxistina edaletê karê îro ye, ne soza pêşerojê ye

Divê komîsyon xwedî hêzên dadwerî û meydanî yên tevahî be, nemaze ji bo lêkolîn, belgekirin û rapor dayîna li ser gorên komî yên jin û zarokan. Pêwîstiyeke din jî, avakirina databaseke nasnameyê ya giştî ye ku agahiyên wekî navên qurbaniyan, zayend, temen, cihê veşartinê û sedema mirinê tomar dike û ji bo rizgarbûyan peyda dike. Ev dane ne tenê ji bo naskirina qurbaniyan, di heman demê de ji bo ji nû ve avakirina rastiya dîrokî ya jenosîdê û ji bo darizandinên pêşerojê jî girîng in. Divê girîngiyeke taybet li ser pêkanîna bernameyên edaletê yên sererastkirinê, bi balkişandina ser jinan, were danîn. Di heman demê de, divê nivîsandina dîrokî ya ku qurbanî-navendî ye bi beşdariya zanîngehan, medyayê û rêxistinên civaka sivîl were sazûmankirin, da ku vegotina fermî nebe amûrek înkar û tahrîfkirinê. Heta ku tu navek bê kevirê gorê nemîne. Dîtina rastiyê û bidestxistina edaletê karê îro ye, ne soza pêşerojê ye.

Xeyala rabirdûyê, li niha û pêşerojê dinhêre

Qetlîam an jî qirkirina Kurdan li herêmê ne bûyerek tenê an tesadufî ye û gelek caran hatiye dubarekirin. Hikûmet ji dubarebûna wê natirsin. Pirsgirêka bingehîn a rûbirûbûna vê diyardeyê îhtîmala dubarebûna wê ye. Çima Kurd rastî qirkirinê tên? Qirkirin an jî qetlîam ji nişka ve çênabe. Divê mirov an netewe pêşî di pergalek gotûbêjî de ji mirovan bên bêparkirin û ev bêmirovkirin di pêvajoyek li ser bingeha nijad an olê de heta xala bêmirovkirina tevahî pêşve diçe. Di vê qonaxê de, mirovên dewleta netewe ya serdest amade ne ku pasîf bimînin û yên din ên bêmirovkirî, ango Kurdan qebûl bikin. Ev pirsgirêk di hikûmetên herêmê de gelek caran hatiye dubarekirin. Nijadperestî û navê Îslamê du faktorên sereke bûne ku rê li ber qirkirina Kurdan vekirine. Mînak, nijadperestiya Tirkan ewqas di nêzîkatiyên nijadperest de cih girtiye ku Kurd di vê nêzîkatiyê de bi qîmet nînin û dikarin bi hêsanî werin kuştin. Ji aliyekî din ve, tevî ku Kurd di pejirandin, belavkirin û navxweyîkirina Îslamê de pêşeng in, di çavê hemû şîroveyên Îslamî û piraniya welatên Misilman de, Kurd di bingeh de ji Îslamê cuda, murted, kafir, cin û nepak têne hesibandin û jiholêrakirina wan pêwîst tê hesibandin. Gelek ji jenosîdên Kurdan, di nav de jenosîda Kurdên Êzîdî jî, li ser bingeha Îslamê ya olî bû û heta niha jî, yên ku di hikûmet û komên terorîst de ne bi navê Îslamê dijminên Kurdan in û Kurdan dikujin.

Kurd di qonaxên cûda de bi awayên cûrbecûr hatine kirîn û firotin

Niha, Sûriye di bin serokatiya Colanî de ji 6‘ê Çileya 2026’an vir ve êrîşên jenosîdê li dijî Rojava pêk tîne û Komara Îslamî ya Îranê baweriya îdeolojîk dîtiye ku dest bi kuştina Kurdan bi navê ol û nijadê bike. Ji bilî vê bingeha îdeolojîk, qelsiya dîrokî û nebûna rêxistinê sedemên din ên dubarekirina jenosîda Kurdan heta roja îro ne. Bo nimûne, hem di dema derketina holê ya DAIŞ’ê de û hem jî di dema bilindbûna rejîma terorîst a Golanî û êrîşên nû yên li ser Rojava de, dûrketin û bêxemiya hêzên hegemonîk ên cîhanî yên wekî DYA, Qiraliyeta Yekbûyî, Almanya û Fransayê ya li hember Kurdan. Di şûna piştgiriya Kurdan de, hikûmetên damezrandî, heta terorîstan, li ser aktorên ne-dewletî yên di her qonaxa dîroka wan de û rastiya ku Kurd di qonaxên cûda de bi awayên cûrbecûr hatine kirîn û firotin, ne wekî kartên lîstikê, wekî aktorên ku hebûna wan dikare were danûstandin, hemû mînakên vê yekê ne. Di vê dîroka nîv-sedsalî ya têkoşîna azadiya Kurdan de, gelek partiyan ev pêvajo hêdî kirine û neteweya Kurd parastine, gelek hevkêşe guherîne û divê hemî partî, tevger û civakên li Kurdistanê bi bingehîn vê mijarê, ango xetera dubarekirina qirkirinê, ji nû ve binirxînin û astek hişmendî û xwe-hişmendiyê ya  ji berê cûda, pêşve bibin.
Dawî