ROJBÎN DENÎZ

Navenda Nûçeyan – Erdnîgariya Îranê herêmek bû ku çanda Aryen berî Îslamê bandorker bû û gelek baweriyên kevnar rolek navendî dilîstin. Bi taybetî Rojhilatê Kurdistanê wekî erdnîgariyek girîng derdikeve pêş ku şaristaniya Mezopotamyayê xwedî kiriye; ku felsefe û bawerî lê çêbûne û bipêş ketine. Baweriyên wekî Zerdeştî, Mazdeîzm, Mîtraîzm, Yezdanîzm, Qermatî, Budîzm û Manî li van axan derketine holê an jî derfet dîtine ku bipêş bikevin. Gelek ji van baweriyan di serdemên li pey hev de ramana civakî û têgihîştina jiyanê hilberandin; wan beşdariyên girîng di pêşveçûna civakî û felsefî ya mirovahiyê de kirin.

 Bi belavbûna olên yekxwedayî re, herêm ket qonaxek nû

Zerdeştî, ku li herêma ji Çiyayên Zagros heta Hemedanê bipêş ket, wekî çavkaniyek ji bo pêşxistina olên yekxwedayî û kevneşopiyên rewşenbîrî li herêmê xizmet kir. Di dema Împaratoriya Med de, di nav pirsgirêk û nakokiyên siyasî de ku Împaratoriya Asûrî tevahiya herêmê kişand nav wan, Rojhilata Navîn, di bin serokatiya Medan de, ji bo rêziknameyek nû li ser bingeha avahiyek konfederal a gel û eşîran têkoşiya. Kurdan di dîtina çareseriyekê de di vê pêvajoyê de rolek sereke lîstin. Îrade û wêrekiya yekkirina gel, eşîr, bawerî û çandên cûda herêm ber bi qonaxek nû ve bir. Bi belavbûna olên yekxwedayî re, herêm ket qonaxek nû. Lê belê, bandora baweriyên kevin demek dirêj di nav civakê de zindî ma û şopên şêwaza jiyana komunal berdewam kirin. Heta îro jî, şopên çandî û civakî yên van bandoran li hin herêman, nemaze li Rojhilatê Kurdistanê, têne dîtin.

Guhertina herî mezin di avahiya mezhebî ya Îranê de, di sedsala 16’an de çêbû

Erdnîgariya Îranê berî Îslamê, di bin desthilatdariya împaratoriyên Faris û Sasaniyan de bû û ji hêla bandora baweriyên cûrbecûr, di serî de Zerdeştî ve hate teşekirin. Bi dagirkirinên Ereban ên sedsala 7’an re, Îslam li Îranê dest bi belavbûnê kir û di serdemên destpêkê de, dibistanên ramanê yên Sunnî yên wekî dibistana Henefî li hin herêman bandorker bûn. Guhertina herî mezin di avahiya mezhebî ya Îranê de, di sedsala 16’an de çêbû. Dema ku Dewleta Sefewiyan Şîîtiya Duwanzdeh wekî mezheba fermî îlan kir û Îran piştî wê dîrokê bû yek ji navendên herî girîng ên Şîîtiyê. Di serdemên Muawiye û Emewiyan de, Îslam ji bo berjewendiyên siyasî û bazirganî dest pê kir. Di vê pêvajoyê de, gelek gel û civakên bi baweriyên cûda rastî hewldanên îslamîzekirinê hatin. Paşê, tevgerên Wehabî jî li ser bingeha olî mirovan qir kirin. Wan sembolên olî yên mîna kevir û goran wekî guneh dihesibandin. Ev nêzîkatî derbeyek li dijî baweriyên kevin ên li Îranê dijîn bû.
Yek ji civakên ku ji vê pêvajoyê herî zêde zirar dîtin, Kurd bûn. Kurdan pêşî pêvajoya veqetandina ji baweriyên xwe li Rojhilatê Kurdistanê ceribandin. Fermana yekem a li dijî Êzîdiyan di pirtûka Murat Xetarî de hatiye belgekirin, ku fermanên li dijî Êzidiyan bi delîlên piştrast re lêkolîn dike. Tê zanîn ku ev fermanên li dijî Kurdan, bi navê Îslamê hatine bicîhanîn.
Qanûna Rejîma Îranê
Welatiya Feqîh li Îranê saziyek e ku bi Şirîetê çavdêriya lihevhatina qanûnan  dike. Lê belê, ev çavdêrî ne tenê bi qanûn û rêziknameyan ve sînordar e. Wekî ku di hilbijartinên dawî de hate dîtin, sazî dikare nasnameya olî û heta baweriya Misilman a namzedan jî dema ku pêwîst be bipirse. Ji ber vê yekê, Welayeta Feqîh bi bandor wekî desthilatdariya dawîn û yekane ya biryardanê xuya dike. Ev sîstema ji hêla Ruhullah Xumeynî ve hate damezrandin û paşê di serdema Elî Xamaneyî de hate sazkirin, bû îdeolojiya rejîmê. Li gorî sîstemê, heya vegera Mehdî bo ser erdê, ev meqam wekî nûnerê wî tê hesibandin û saziyên dewletê li ser vê têgihîştinê têne avakirin.
Welayeta Feqîh
Li Îranê, li gorî baweriya bi Dûwanzdeh Îmaman, Welayeta Feqîh ku wekî nûnerê wan tê hesibandin, desthilatdariya olî ya herî bilind e û di pêvajoyên rêveberî û qanûndanînê de gotina dawîn heye. Ji bo ku qanûnên ku di parlementoyê de têne pejirandin bikevin meriyetê, divê ew ji mekanîzmayek çavdêriyê ya ku ji hêla hiqûqnasan ve hatî çêkirin derbas bibin û di dawiyê de erêkirina Welayeta Feqîh bistînin. Serokkomar tenê bi erêkirina Wîlayeta Feqîh dikare dest bi wezîfeya xwe bike. Têgeha "rêberê giyanî" jî ji vê helwestê derdikeve.
Kuştina Elî Xamaneyî di 28ê Sibatê de, roja yekem a êrîşên li ser Îranê, ji bo desthilatdariya 37 salan a Xamaneyî û rejîma 47 salan a Komara Îslamî xalek girîng a werçerxê temsîl dike. Pêşketinek wiha, Îran aniye ber serdemeke nû ya siyasî û îdeolojîk.
Parvekirina maf û edaletê
Li Îranê şaxên yasadanîn, rêveberî û dadwerî di nav vê avahiya sêalî de dixebitin. Parlamento herêm û komên civakî yên cuda yên welêt temsîl dike. Parlamentoya Îranê bi tevahî ji 290 endamên parlamentoyê pêk tê. Di sîstema îdarî ya Îranê de, "Kurdistan" wekî herêmek yekane nayê dîtin. Endamên parlamentoyê ji parêzgeh û bajarên cuda yên wekî Kirmaşan, Urmiye, Sine û Hemedan têne hilbijartin. Hejmara giştî ya kursiyên ku ji hêla endamên parlementoyê yên ku nûnertiya deverên ku nifûsa wan zêde ye ji Kurdan pêk tên, bi qasî 47 e. Sîstema hilbijartinê hemwelatîbûna Îranê ku nasnameyeke hevpar e, li ser nasnameyên etnîkî an olî dide pêş. Lê belê, endamên parlementoyê yên ku ji van herêman têne hilbijartin bi fiîlî wekî nûnerên nifûsa Kurd têne dîtin.
Herêma Belûcistanê jî di parlementoyê de xwedî temsîl e, bi qasî 8 kursiyan jê re hatine veqetandin. Wekî din, mafên temsîliyeta taybetî ji hin kêmneteweyên olî yên li Îranê re têne dayîn. Zerdeştî, Cihû û Xiristiyan bi yek endamî di parlementoyê de têne temsîlkirin.
Du madeyên Destûra Bingehîn a Îranê rewşa kêmneteweyên etnîkî û çandî çareser dikin. Li gorî vê yekê, mafên ku di madeyên 15 û 19 yên destûrê de ji kêmneteweyan re hatine dayîn wiha têne formulekirin:
*Ziman û alfabeya fermî ya Îranê Farisî ye, zimanê hevpar ê gel e. Belgeyên fermî, name û nivîs û her wiha pirtûkên dersê, bi vî ziman û alfabeyê têne amadekirin. Lê belê ji bilî Farisî, ji bo bikaranîna zimanên herêmî û eşîrî di çapemenî û medyaya girseyî de û li dibistanan hînkirina wêjeyên van zimanan, destûr tê dayîn.

*Hemû gelên Îranî bêyî ku li koma etnîkî an eşîra xwe binhêrin, xwedî mafên wekhev in; cûdahiyên di reng, nijad, ziman û yên wekî wan de wekî sedemek ji bo ti îmtiyaz an serdestiyê nayên hesibandin.

Ola fermî ya Îranê Şîîtî ye, ku li ser baweriya bi Dwanzdeh Îmaman e. Misilmanên Sunnî jî li welêt dijîn. Cihû, Xiristiyan û Zerdeştî jî di nav civakên din ên olî yên li Îranê de ne. Ev kom bi fermî wekî kêmneteweyên olî têne pênasekirin. Lê belê, ev mafên qismî yên ku di destûr û parlementoyê de hatine diyarkirin pir caran li ser kaxezê mane û sepandina wan a pratîkî pir sînordar e. Ji ber vê yekê, rexne hene ku mafên kêmnetewan bi têra xwe nayên naskirin û pratîkên dûrxistin û marjînalîzekirinê çêdibin. Kurd, Belûc û hin civakên olî di nav komên ku di vê çarçoveyê de herî zêde ji binpêkirinên mafên mirovan bandor dibin de ne.

Belavbûna nifûsê

Nifûsa Îranê bi qasî 92 milyon e. Ev hejmar li gorî daneyên serjimêriya dawî ye. Dema ku li belavbûna etnîkî tê nihêrtin, koma herî mezin a nifûsê Faris in, ku bi qasî ji sedî 50’yê tevahiya nifûsê ji eslê xwe Faris in. Piştî Farisan, li gorî mezinahiya nifûsê, Azerî, Kurd, Ereb û Belûc hene. Wekî din, li welêt komên din ên etnîkî hene, wek Tirkmen û Qeşqaî. Her wiha tê gotin ku beşek girîng ji Loran bi eslê xwe Kurd in.

Di derbarê nifûsa komên etnîkî yên li Îranê de texmînên cûda hene. Tê gotin ku nifûsa Azerî bi qasî 15 milyon e. Nifûsa Belûc bi qasî 2 milyon û nifûsa Ereb jî bi qasî 3 milyon tê payîn. Hejmara Kurdan di navbera 12 û 15 milyon de tê payîn.

Navenda Mafên Mirovan a Zagros, rêxistineke mafên mirovan a li Swîsreyê ye û xwediyê statuya şêwirmendiyê ye ligel Konseya Aborî û Civakî ya Neteweyên Yekbûyî (ECOSOC). Navendê, di raporeke nivîskî ku di 57’emîn civîna Konseya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî (UNHRC) de derbarê rewşa Kurdan li Îranê de pêşkêşî Sekreterê Giştî yê NY kiriye de, nirxandina jêrîn jî dihewîne:

"Li Îranê, Kurd bi qasî ji sedî 16 heta 17’ê nifûsê pêk tînin. Ev bi qasî 14 heta 15 milyon kesan re têkildar e."

Gelê Kurd bi giranî li parêzgehên Azerbaycana Rojava, Kurdistan, Kirmaşan, Îlam, Loristan û Hemedanê dijîn. Her wiha li parêzgeha Xorasanê ku bi dîrokî bi wargehên xwe yên Kurdan tê nasîn, nifûseke girîng a Kurdan jî heye.

Parêzgeh û Erdnîgariya Kurdî

Îran ji aliyê îdarî ve ji 31 parêzgeh (ostan) pêk tê. Hin ji van parêzgehan herêmên wekî Kurdistan, Kirmaşan, Îlam, Gulistan, Azerbaycana Rojhilat, Azerbaycana Rojava, Erdebîl, Îsfehan, Elborz, Bûşehr, Tehran, Çehermehal û Bextiyarî, Xorasana Başûr, Xorasana Bakur û Xorasana Rezewî dihewîne. Her parêzgehek xwedî navendeke îdarî û avahiya xwe ya hikûmeta herêmî ye.

Li gorî pergala îdarî ya Îranê, bajarên wekî Muhabad, Bokan, Serdeşt û Pîranşar ne beşek ji parêzgeha Kirmaşanê ne. Ev herêm di nav sînorên îdarî yên parêzgehên cuda de ne. Di dabeşkirina îdarî ya fermî ya Îranê de, ev bajar rasterast wekî "herêmên Kurdî" nayên pênasekirin; lê belê, avahiyek îdarî ya li ser bingeha parêzgehê tê sepandin. Wekî din, li Îranê Parêzgeheke Kurdistanê heye û paytexta wê bajarê Sine ye. Di dîrokê de, Xanedaniya Erdelan a Kurdan li vê herêmê bi bandor bû. Ji ber vê yekê, dibe ku hin civakên ku li Sine û herêmeke fireh a li dora wê dijîn jî xwe bi nasnameya Erdalanî nas bikin.

Ji aliyekî din ve, gelên cûda li herêma ku wekî herêma Mukriyan tê zanîn dijîn. Her çend li vê herêmê Azerî, Ermenî û Asûrî hebin jî, piraniya nifûsê Kurd in. Navê Mukriyan ji eşîra Mukri tê, ku di dîrokê de li herêmê bi hêz bû. Ev eşîr bi eslê xwe Kurd e û di avahiya dîrokî û civakî ya herêmê de cihekî girîng digre.

Şikakî konfederasyoneke eşîrên Kurd in ku li Rojhilatê Kurdistanê, li herêmên Urmiye, Salmas û Xoyê dijîn; û her wiha li Bakurê Kurdistanê ku heta Wan, Colemêrg û Cîzîrê dirêj dibe. Ev konfederasyon wekî Şikakî tê zanîn û serokatiya wê pêşî ji hêla Cafer Axa û paşê jî ji hêla Simko Şikakî ve hate kirin. Simko Şikakî di serhildanên Kurdan de cihekî girîng digre. Armanca wî, avakirina Kurdistaneke serbixwe bû. Simko îdia kir ku divê hem aliyên leşkerî û hem jî yên siyasî yên têkoşînê werin pêşxistin. Ew her wiha bi girîngiya ku dida ziman û perwerdehiya Kurdî derket pêş. Wî li herêmên ku lê dijiya dibistanên Kurdî vekirin û hewl da ku hevpeymanan çêke da ku tevger û rêxistinên Kurdî yek bikin. Di destpêka sedsala 20’an de, wî li dijî rejîma Îranê serhildanek da destpêkirin. Lê belê, di civînek ku ew li ser vexwendina rayedarên Îranî beşdar bû de, li Uşnuyê ji hêla hêzên Îranî ve hate kuştin. Piştî vê bûyerê, li herêmên parêzgeha Azerbaycana Başûr a Rojhilatê Kurdistanê wargehên wekî eşîra Şiqakî derketin holê.  Ji bilî vana, eşîrên navdar ên li Rojhilatê Kurdistanê eşîrên Celalî, Herkî, Milanî, Begzade û Seyid in.

Parêzgeha Kurdistanê û yên din

Bajarên sereke yên ku di nav Parêzgeha Kurdistanê de ne ev in: Sine, Bane, Bazirgan, Bicar, Dîwandere, Kamêran, Merîwan, Qurwe, Sahib, Seqiz, Şeqlawa û Dehgolan. Ev bajar ji hêla îdarî ve di nav sînorên Parêzgeha Kurdistanê de ne.

Li gorî nexşeya îdarî ya Îranê, Urmiye û navçeyên derdora wê dikevin parêzgeha Azerbaycana Rojava (Azerbaycan-i Xerbî). Di nav sînorên vê parêzgehê de bajarên Urmiye, Biradost, Bokan, Çaldiran, Deştab, Dilmeqan, Anzil, Kotol, Makû, Mahabad, Mêrgever, Mihemedyar, Miyandav, Nazlû, Nexede, Pîranşar, Poldeşt, Qereziyaedîn, Rebet, Salmas, Serdeşt, Şoqeb, Şino, Şehindîj Tirgever û Xoyê. Ev wargeh ji aliyê îdarî ve girêdayî parêzgeha Azerbaycana Rojava ne.

Her wiha parêzgeha Kirmaşanê weke herêmeke îdarî ya cuda tê hesibandin. Navçe û bajarokên serekî yên parêzgeha Kirmaşanê ji Kirmaşan, Bêstûn, Ciwanro, Gêlan, Hersîn, Himeyl, Kengawer, Kirin, Kûzeran, Mayeşt, Newsûd, Nodşe, Pawe, Qesirşîrîn, Riwanser, Sehne, Selas, Serpêlê Zehaw, Sunqur, Şabad, Tazelaho û navçeyên wiha hene.
Li Parêzgeha Îlamê bajarên Asmanawa, Awdenan, Bedre, Çerdawil, Çewar, Dêliran, Dirêşar, Eywan, Melikşay, Meyme, Mêran, Mûrmûrî, Serawbax, Şêrwan, Zerênabad û Zerne hene.
Tê payîn ku nêzîkî 1.5 milyon Kurd li parêzgehên Xorasanê dijîn. Her wiha tê gotin ku bi qasî ji sedî 60’ê nifûsê ji Kurdên ku li parêzgehên Çahermehal û Bextiyarî dijîn pêk tê. Wekî din, tê payîn ku nifûsa Kurd a li Tehranê nêzîkî 500 hezar e.

Di encamê de, parêzgehên ku nifûsa Kurd li Îranê lê dijîn ji hêla îdarî ve li herêmên cuda hatine dabeşkirin û ev herêm bi fermî wekî "herêmên Kurdî" nayên pênasekirin. Ev rewş di heman demê de bi nêzîkatiya îdarî û siyasî ya dewletê ve girêdayî ye. Sîstema îdarî ya Îranê li şûna nasnameya etnîkî, li ser avahiyek li ser bingeha parêzgeh û bajaran hatiye avakirin.

Baweriyên çêbûyî û windabûyî

Eşîrên Kurd ên wekî Lek, Lor, Caf, Kelhor, Sencabî û Zengene li herêma Kirmaşanê dijîn. Beşek girîng ji van civakan baweriya Yarsan (Ehl-e Heq) diparêzin.
Li gorî çavkaniyên dîrokî, tê gotin ku yek ji êrîşên mezin ên pêşîn ên li dijî Êzidiyan di sedsala 7’an de, bi qasî sala 640’an de, li dora Kirmaşanê dest pê kiriye. Tê zanîn ku di serdemên paşîn de jî gelek êrîş û ferman li dijî Kurdên Êzidî hatine dayîn. Piştî van zextan, tê gotin ku hin civakên Kurd ji Rojhilatê Kurdistanê koçî Bakurê Kurdistanê kirine.

Têgihîştina wekhevtir û komunal a ku di rojên destpêkê yên Îslamê de derket holê, bi demê re guherî û avahiyek olî û siyasî ya nû, bi taybetî li herêma erdnîgarî ya Îranê, li ser bingeha Şîîtî û Sunnîtiyê, çêbû. Di vê pêvajoyê de, Kurdên bi baweriyên cûda rastî zext û polîtîkayên îslamîzekirina bi zorê hatin. Di çarçoveya polîtîkayên dewletê de, Kurdên Feylî yên ku li Kirmaşanê û derdora wê dijîn wekî "Kurdên Şîa" hatin pênasekirin. Îro, Kurdên Feylî bi giranî li herêma Diyala û derdora Bexdayê li Iraqê û her wiha li parêzgehên Kirmaşan û Îlamê yên Îranê dijîn. Kurdên Feylî hem ji aliyê rejîma Baasê ya Iraqê û hem jî ji aliyê rejîmên cûda yên Îranê ve rastî gelek cureyên zext, sirgûn û binpêkirinên mafên mirovan hatine. Tê gotin ku beşek girîng ji Kurdên Feylî baweriya Yarsan diparêzin. L êbelê, bi bilindbûna siyaseta Îslamî re, zextên siyasî û olî, heta carna jî dibin sedema komkujiyan, Kurdên Feylî, mîna gelek baweriyên din ên Kurdî, ber bi pêvajoyên Îslamîbûna bi zorê ve birine.

Her çend pergala Îranê bi fermî baweriyên kêmneteweyan ên wekî Xiristiyan û Zerdeştî red nekiriye jî, di pratîkê de, muameleya bi van koman re pir caran neyînî bûye. Van civakan gelek caran bi zext, astengî û dûrxistinê re rû bi rû hiştiye; mafên wan hatine sînordarkirin û ew di nav civakê de hatine marjînalîzekirin. Di warê perwerdehiyê de jî sînordarkirinên girîng li ser kesên ku van baweriyan diparêzin hatine danîn. Ev rewş di hin xebatên fîlm û medyayê de bi zelalî xuya dike. Gotarên ku baweriyên kêmneteweyan marjînalîze dikin bi awayekî sîstematîk bi rêya medyayê û berhemên çandî hatine belavkirin. Ev naverokên ku hatine hilberandin nêzîkatiya dewletê ya li hember van baweriyan û mekanîzmayên tepeserkirinê yên ku ew bikar tîne eşkere dikin. Tê gotin ku dewlet carna meylê dike ku van baweriyan wekî neehlaqî bi nav bike; û ew siyasetek dimeşîne ku bi rêya huner û medyayê reaksiyon û pêşdaraziyên neyînî di civakê de biafirîne.

Partî û rêxistinên siyasî li Îranê

Li Îranê rêxistin û partiyên siyasî yên cûrbecûr kar dikin. Yek ji wan yên herî kevin Partiya Tudeh e ku di sala 1941’an de hatiye damezrandin. Wê demê, Tudeh wekî yek ji mezintirîn partiyên siyasî yên Îranê dihat hesibandin. Ev partî bi taybetî di nav tevgerên karker û derdorên rewşenbîrî de bi bandor bû û bi îdeolojiyek komunîst, Marksîst-Lenînîst ve girêdayî bû. Piştî darbeya li dijî Serokwezîr Mihemed Musadeq di sala 1953’an de, partî bi zextên giran re rû bi rû ma û çalakiyên wê bi piranî hatin sînordarkirin.

Di salên 1970’yî de, gelek rêxistinên çepgir li Îranê derketin holê. Yek ji vana Gerîlayên Fedayî yên Gelê Îranê (Fedayîn-i Xelq) bû. Ev tevgera ku di sala 1971’an de derket holê, wekî rêxistinek çepgir a li ser bingeha îdeolojiya Marksîst û hembêzkirina têkoşîna çekdarî tê zanîn.

Rêxistinek din a girîng ku di heman demê de derket holê, Mucahîdîn-i Xelq (MEK) bû. Ev rêxistin, ku di sala 1965’an de hatiye damezrandin, xwedî xeteke îdeolojîk e ku hewl dide Îslamê bi ramanên sosyalîst re bike yek û carinan xwe wekî tevgereke "sosyalîst a Îslamî" bi nav kiriye. Yek ji kesayetên pêşeng ên rêxistinê Mesûd Rajavî ye. Her çend ew bi salan e di raya giştî de xuya nebûye jî, navê wî di daxuyaniyên li ser navê rêxistinê de berdewam dike.
Li Îranê, bi taybetî di dema darvekirina girtiyên siyasî yên sala 1988’an de, endamên Mucahîdîn-e Xelq bi giranî hatin hedefgirtin û bi hezaran girtiyên siyasî hatin darvekirin. Ev bûyer wekî yek ji demên herî dijwar ên tepeserkirina siyasî û darvekirinan di dîroka Îranê de tê hesibandin.

Di salên paşîn de, hejmareke girîng ji endamên rêxistinê li kampên li Iraqê ku wekî Kampa Eşref û paşê Kampa Azadî têne zanîn, dijiyan. Ji ber pêşketinên siyasî û pirsgirêkên ewlehiyê li Iraqê, ev kamp hatin girtin. Beşek girîng ji endamên rêxistinê ji sala 2016’an pê ve koçî Arnavutlukê kirin.

Niha, serokatiya siyasî ya fiîlî ya rêxistinê ji hêla Meryem Rajavî ya hevjîna Mesûd Rajavî ve tê girtin. Meryem Rajavî di gelek daxuyaniyan de ji bo avakirina sîstemeke demokratîk li Îranê parêzvanî kiriye û di hin axaftinên xwe de, wê nêzîkatiyek erênî li hember mafên Kurdan û daxwazên wan ên ji bo rêveberiya herêmî nîşan daye.

SIBE: Serhildanên gel li Îranê û serhildana 'Jin, Jiyan, Azadî'