Navenda Nûçeyan – Nirxandina bazara kar a Îranê tenê bi rêjeya bêkariyê, tabloyek kêm pêşkêş dike. Ji ber pirsgirêka bingehîn ne tenê ‘bêkarî’ ye, di heman demê de kêmbûna beşdarbûnê, zêdebûna nifûsa bêçalak, paşketina mûçeyan û hilweşîna sektorên hilberîner di bin zexta şer, qutbûna înternetê, dorpêç û nezelaliyê de ye. Li gorî daneyên yên herî dawî, heta 20’ê Adara 2025’an rêjeya bêkariya salane ya Îranê ji sedî 7.6 bû, di heman heyamê de 24 milyon û 788 kes dixebitin û 38 milyon û 66 kesên di temenê xebatê de di aliyê aborî de neçalak bûn. Ev jî nîşan dide ku pirsgirêk ne tenê bêkariya aşkera ye, her wiha  dûrxistina hejmarek zêde ji derfetên kar e jî.

Rêjeya bêkariya jinan gelek zêde ye

Li gorî texmînên Banka Cîhanî/ ILO  sala 2025’an, rêjeya bêkariyê ya giştî wekî ji sedî 8.3, bêkariya jinan ji sedî 15.6 û bêkariya ciwanan ji sedî 21.9 hatiye ragihandin. Her wiha, rêjeya beşdariya aborî ya jinan tenê ji sedî 14 bû, rêjeya mêran ji sedî 67.2 ye. Ger ev dane bi hev re were nirxandin, bazara kar a Îranê heta berî şer jî lewaz, newekhev û hilweşîner bû.

Ev lewaziya pergalî, di daneyên civakî û bazirganî de jî xwe dide der. Analîzek ku xwe dispêre bazara kar a Îranê, nîşan dide ku beşdariya jinan di aboriya cîhanê de di sala 2016’an de ji sedî19, di sala 2024’an de daket ji sedî 13.4’an. Bêkariya jinan ji ya mêran du qat zêdetir bû. Di nirxandina Foruma Aborî ya Cîhanê ya 2025’an de, Îran di Endeksa Beşdarbûn û Derfetên Aborî yên Jinan di nava 148 welatan de de di rêza 146’emîn de cih digre. Ev lewaziya berê heye, dibe sedemê darbeyek li dijî bazarê.

Mûçeyên asgarî têra pêwîstiyan nake

Dema di aliyê mûçeyan de lê were mêzekirin, biryara fermî ya dawî ya li ser mûçeya asgerî li Îranê hatî ragihandin tabloyek dualî nîşan dide: ji aliyekî ve, hikûmet û Konseya Bilind a Kar mûçeya asgarî ya mehane ji 103,909,680 rîalan ji bo 166,255,500 rîalan zêde kirin, ku ev zêdebûnek nêzîkî 60 ji sedî ye û ji 20’ê Adara 2026’an pê ve dest pê kir. Li aliyê din, heman berpirsên kar lêçûna mehane ya malbatekê di navbera 13 û 19 milyon tûmenan de texmîn kirin. Ev tê vê wateyê ku mûçeya asgarî ku dighîje nêzîkî 16.6 milyon tûmenan, tenê di nîvê vê rêzê de ye û têra xerciya malbatan nake. Ji ber vê zêdebûna mûçeyan, her çend ji aliyê  hejmarî ve zêde be jî, ji aliyê hêza kirînê ve ne hewce ye ku ‘sererastker’ be û ji sererastkirinek awarte bêtir, ji sererastkirina mûçeya rastîn, dişibe sererastkirinek awarte.

Berî şer, xwepêşandanên karkeran bi xwe nîşana lewaziya bazara kar bûn. Navenda Mafên Mirovan a Îranê ragihand ku tenê di çar mehên destpêka sala 2025’an de, herî kêm 44 grev û xwepêşandanên karkeran li 26 bajaran hatine tomarkirin. Lîsteya van xwepêşandanan, ji hêla erdnîgarî û pîşesaziyê ve, pir diyarker e: Karkerên Petrokîmyayî yên Abadan li Abadan, Karkerên kargeha Choka li Rezvanshahr, Karkerên peymankarên Fajr Jam li Buşehr, Karkerên Petrokîmyayî yên Aghavan Gostar li Tehranê, Hêzên operasyonê yên Şirketa Petrolê ya Deryayî li Lavan, Karkerên madena hesinê Chadormalou li Yezd, Karkerên Şirketa Poplin Iran li Reşt û Karkerên xeta metroya Tehranê di nav wan kesan de bûn ku ji bo mûçeyên nehatine dayîn, ewlehiya kar, dabeşkirina kar û şert û mercên jiyanê xwepêşandan lidar xistin. Ev ne xwepêşandanên ne belave ne û nexşeyek hilweşîna kronîk di qada pîşesazî, enerjî, veguhestin û karûbarê giştî de bûn.

Ji ber şertên kar xwepêşandan hatin darxistin

Di vê nexşeyê de, çend xal, bi tayetî derdikevin pêş. Li Rezvanşehr û Gîlanê, karkerên kargeha Çuka û Kargeha Pola ya Hazar ji ber nedana mûçe û bêewlehiya kar xwepêşandan li dar xistin. Li Mahşehrê, karmendên Bandar Imam Petrochemical Holding şert û mercên jiyan û xebata xwe kirin rojev. Li Reştê, karkerên Şîrketa Iran Poplin daxwaza mûçeyên nehatine dayîn kirin. Li Ahvazê, karkerên torên avdan û kanalîzasyonê yên Karun û her weha teqawîbûyên ji Xuzistanê, li ber Rêxistina Ewlehiya Civakî kom bûn. Li Esfahanê, xwepêşandana ajokarên otobusên dibistanê yên jin nîşan dide ku krîza karkeran ne tenê bi kargehên giran û petrol û gazê ve sînordar e, di heman demê de belavî karên xizmetguzarî, malbatî û nefermî jî bûye.

Jin ji bazara kar qut bûn

Divê rewşa jinên karker cuda were lêkolînkirin, ji ber ku ji ber qelsiya wan, jin zêdetir ji krîzan bandor dibin. Li gorî daneyên Banka Cîhanî, rêjeya beşdariya aborî ya jinan di sala 2025’an de tenê ji sedî 14 bû, ev tê vê wateyê ku ji her sed jinên di temenê xebatê de tenê 14 di bazara kar de çalak bûn; berovajî vê, rêjeya beşdariya mêran wekî ji sedî 67.2 hate ragihandin. Di heman daneyan de, bêkariya jinan wekî ji sedî 15.6 hate tomarkirin ku bi awayek eşkere ji rêjeya bêkariya giştî ya ji sedî 8.3 bilindtir e. Ev valahî ne tenê îstatîstîkî ye, di jiyana rojane de jî xuya dike. Raportên medyayê yên li ser qutbûna înternetê ya demdirêj li Îranê nîşan dide ku karsaziyên biçûk felç kiriye û bi taybetî hilberînerên malê, ku gelek ji wan jin in, ku ji bo firotina kelûpelên xwe xwe dispêrin medyaya dijîtal, zehmet kiriye. Dema ku înternet qut dibe, ev jin ne tenê bazarê, di heman demê de kanala firotinê, têkiliyên bi bikiran re jî winda dikin.

Krîz bandorê li jinan dike

Bandora krîzê li ser jinan ne tenê bi aboriya dîjîtal an jî karê li malê ve sînordar e. Li gorî nûçeyek, hejmara xebatkarinên di atolyeyên nexş û dirûtinê de ji sedî 37’an bûye ji sedî 5. Di heman raporê de, hate diyarkirin ku firotina onlîne bi qasî ji sedî 80’yî kêm bûye û rayedarên odeya bazirganiyê herî kêm 35 milyon dolar di rojê de, ji ber qutbûna înternetê zirar dîtine. Li gorî hinek texmînan ev hejmar heta 80 milyon dolarî çûye. Ji bo jinên ku li malê dixebitin ev şok hê zêdetir hilweşîner e. Ji ber vê, krîza kedê ya Îranê bêyî ronîkirina jinan ne gengaz e. Jin di vê krîzê de ne tenê tên paşguhkirin, yek ji xalên sereke yên zirarê ne.

Şerê dawî ev aboriya ku jixwe lawaz bû, gihandiye astek nû. Li gorî nûçeya Reuters a 8’ê Nîsana 2026’an, piştî hefteyan êrîşên DYE û Îsraîlê, gelek Îranî karên xwe winda kirine, biha pir zêde bûne û kargeh, santralên ceyranê, rêyahesin, balafirgeh pir zirar dîtine. Her wiha zêdetirî 40 milkên sereke yên enerjiyê zirar dîtine, ev yek bûye sedema astengiyên bêhempa di zincîra dabînkirinê de.

Gelek cihan zirarên cidî dîtine

Di nav cihên zirar dîtine de Grava Xerq, hin beşên zeviya gazê ya Parsa Başûr, navenda hilberandina Esaluyeh, depoyên sotemeniyê li seranserê Îranê, di nav de Tehran û cihên santrala nukleerî ya Bûşehrê jî hene. Ev ne tenê ‘armancên leşkerî’ bûn; ew girêkên girîng ên kar, hilberîn, hinardekirin, veguhestin û mûçeyan a di aboriya Îranê de bûn û têkçûna wan bandorek rasterast li ser debara karkeran û karê wan dike.

Petrokimyayî bûye yek ji deverên herî hesas ên krîza kar. Li gorî nûçeya Reutersê ya 16’ê Nîsana 2026’a, Îranê hemû dervefiroşiya petrokimyayî heta agahdariyeke din rawestandiye da ku kêmasiya madeyên xam kêm bike û bazara navxweyî biparêze. Rawestandina dervefiroşiyê di aboriyekê de ku salane nêzîkî 29 milyon ton berhemên petrokimyayî yên bi qasî 13 milyar dolarî dide derve, tê wateya zexteke zêdetir li ser kargeh, embar, veguhastin û karkeran. Li navendên pîşesaziyê yên wekî Qezvîn û Marvdeşt, karker ji kar hatine derxistin; li Esfehan û Qezvînê, peymanên wan nayên nûkirin. Ev tam ew forma sererastkirina veşartî ye ku di krîzên kûr de gelemperî dibe: ji kar derxistinên fermî kêmtir in, lê derketina hêdî hêdî ji kar zêde dibe.

Bandora şer tenê bi hilweşîna fîzîkî re ne sînordar e, astengiyên înternet û bazirganiyê kûr kiriye. Zêdetirî hezar demjimêran qutbûna înternetê qada dîjîtal a aboriyê, ku bi qasî 5-6 ji sedî ji GDP pêk tîne, qels kiriye û bûye sedema rojane windahiyên herî kêm 35 milyon dolar. Êdî pirsgirêk ne tenê bêkarî ye, enflasyon, bê ewlehî, xisara bînesaziyê û dibin sermayeya civakî de pergalek a derfên kar ku dûr dikeve ye.