PERŞENG DEVLETYARÎ

Navenda Nûçeyan – Li Tehranê îlanên kirêkirina xanî, konteyner û an jî jêrzmînên apartmanên bi ritubet, êdî ne tenê nûçeyên balkêş in; belgeya zindî ya bazara xaniyan a Îranê ji mantiqa dabînkirina qadên bicihbûnê dûr ketiye û gihîştiye qonaxek ku cihên herî xirab jî li gorî prensîbên spekulatîf bihayê wan tê  zêdekirin.

Îro li Tehranê, banê xanî, jêrzemîn, konteynir, xaniyên 20 metrekare û apartmanên hevbeş êdî ne li derdora bazarê ne, bazar bi xwe ne. Ev yek ji ber bihayên erdê yên zêde, zêdebûna lîkvîdîteyê, enflasyona kronîk, dabînkirina xanî ya nebaş û nebûna polîtîkayên sazûman bûne sedem ku jiyana asayî jî bibe amûreke xelayê.

Li gorî raporên dawî, kirê li Tehranê wisa zêde bûye ku gelek kirêdar neçar in hevalên odeyê bibînin, vegerin cem malbatên xwe, yan jî koçî deverên dûrtir bikin. Tê ragihandin ku di meha Nîsana 2026’an de, kirê li gorî sala borî ji sedî 31 zêde bûye.

Ev krîz ji nişkê ve derneketiye holê. Li Îranê, ji salên 1990’î pê ve, xanî ji pêdiviyek bingehîn a hilberînê dest pê kir û bo riyek ji bo berhevkirin û veberhênanê. Di şert û mercên enflasyonê, nezelaliya aborî û derfetên veberhênana hilberînê yên sînorkirî de, xanî ji bo sermayedar û dewlemendan û saziyên dewlet û nîv-dewletê bû stargehek ewle.

Tehran çima gihîşt xala şikestinê?

Tehran ne tenê bajarê ku herî zêde ji vê krîzê bi bandor bûye ye, di heman demê de yê ku herî zêde jî wê dijî ye.

Li gorî daneyên heyî, li Tehranê bi qasî ji sedî 59.9’ê mesrefa malbatek li xaniyan diçe. Li seranserê welat, ev rêje ji sedî 43 heta ji sedî 43.7 diguhere. Her wiha tê texmînkirin ku di navbera ji sedî 43 û ji sedî 51’ê malbatên li Tehranê kirêdar in.

Ev hejmar nîşan dide ku mesrefa xaniyan beşek mezin ji dahata malbatê dixwin, ev yek teserufkirin, xwedîkirina zarokan, guhertina kar û heta parastina aramiya psîkolojîk jî dijwar dike.

Mînak, kiriya mehane ya apartmaneke asayî ya 20 salî li rojavayê Tehranê ji 130 milyon riyalan heta 230 milyon riyalan zêde bûye, di heman demê de li gorî raporê mûçeyê herî kêm mehê li dora 90 dolarî ye. Ev rewş ne bazareke azad e, nîşaneya bazareke ku jiyana xwe winda kiriye.

Sedemên sereke yên krîzê ev in:

* Zêdebûna bihayên erdê

* Enflasyona kronîk

* Pergala krediyê ya li ser bingeha rantê

* Spekulasyon li ser xaniyên vala

* Pergala karmendgirtina profesyonel pêş neketiye

* Polîtîkayên diravî nikarin daxwaza spekulatîf sînordar bikin.

Lêkolîn nîşan didin ku bi milyonan xaniyên vala li welat hene, bi taybetî li navçeyên 1, 2, 3 û 22 yên Tehranê xaniyên vala pir zêde ye.

Pirsgirêk ne tenê kêmbûna xaniyan e; pirsgirêka rast ew e ku xanî ne ji bo stargehê wekî veberhênan tên kirêkirin. Dema xanî ji fonksiyona xwe ya civakî tê veqetandin, krîza kirê ji pirsgirêkeke aborî derdikeve û dibe koçberiya li ser bingeha beşan di nava bajêr de.

Polîtîkayên dewletê: Sozên mezin encamên sînordar

Di 30 salên borî de, hikûmetên cuda yên Îranê hewl dane çareseriyên cûrbecûr ji bo krîza xaniyan pêşkêş bikin. Lê belê van polîtîkayan gelek caran li şûna ku sedemên wê yên bingehîn çareser bikin tenê dîtina pirsgirêkê guhertiye.

Projeya Xanî ya Mehr, armanc dikir ku bi kêmkirina mesrefên erdê û hilberîna xaniyên girseyî bazarê sivik bike lê belê di pratîkê de, bi kêmasiyên binesaziyê, dûrbûna ji navendên bajaran, pirsgirêkên kalîteyê û derengmayînên dirêj re rû bi rû ma.

Tevgera Xanî ya Neteweyî ku paşê hat destpêkirin, ji ber sînordarkirinên budceyê, zêde girêdayîbûna bi fînansmana serlêderan û pirsgirêkên binesaziyê, nikaribû encamên hêvîkirî bi dest bixe.

Hewldanên ji bo rêkxistina bazara kirêkirinê jî bêbandor bûne. Mînak her çendî di sala 2024’an de ji bo Tehranê sînorê zêdebûna kirê ji sedî 25 hatibe danîn jî daneyên qadê nîşan didin ku ev bi bandor bûye qata bazarê gihîştiye asta herî jor.

Kontrola têrker, dabînkirina xanî û piştgiriya kirêdaran, rêziknameyên wiha tenê weke tedbîrên sembolîk dimînin.

Jiyana di bin zexta kirê de: Ji hevaltiya malê heta têkçûna rûmetê

Îlanên ne asayî yên ku îro tên dîtin ne tenê mînakên balkêş in ku li ser medyaya dîjîtal belav dibin. Odeyên serban, jêrzemînên bi rutubet û xaniyên 20 metrekare nîşaneya hesteke kûrtir a asêmayîna civakê ye.

Malbat kêm dibin, mehremiyet kêm dibe, lihevkirinên neçar ên hevpariya odeyê dibin tiştekî asayî û xaniyên demkî cihên xaniyên daîmî digrin.

Gelek kirêdar li hevalekî odeyê digerin, diçin derveyî bajar, ber bi derdora bajaran ve diçin, an jî vedigerin cem malbata xwe. Ev ne tenê pêvajoyeke adaptasyonê ye, vekişîna neçarî ji bajêr e.

Diyardeyên weke jiyana di qutiyên karton de, razana di wesyîdan de, stargehkirina li ser banan û odeyên hevbeş ên qerebalix aliyên cuda yên hilweşîna pergala gihîştina xaniyan in.

Mesrefên xaniyan ne tenê pere ne; dem, lênihêrîna tenduristiyê, perwerde û rehetiya derûnî jî didizin. Dema malbatek Tehranê bi qasî ji sedî 60 dahata xwe ji bo kirê xerc dike, neçar dimîne di warê mesrefa xwarin, perwerde û lênêrîna tenduristiyê de xizan bibe.

Pêşplana dîrokî: Ji xaniyên dewletê ber bi bazara serbest ve

Ji bo fêmkirina krîzê, divê em li rabirdûyê binêrin.

Di çaryeka sedsala dawî de, bajarvanîbûn, koçberiya ber bi bajarên mezin û veguhestina sermayeyê ji hilberînê ber bi milkên nekêşbar ve, xanî zêdetir bûne amûra veberhênanê.

Di navbera salên 1975 û 1999’an de, veberhênanên di qada xaniyan de 75 qat zêde bûne. Di navbera salên 1971 û 2000’an de, bi navînî ji sedî 33’ê tevahî veberhênanên welat berê xwe dane qada xaniyan.

Ev dane nîşan didin ku li Îranê, xanî ji berê ve ne tenê weke cihek jiyanê, di heman demê de weke riyek ji bo berhevkirina dewlemendiyê û parastina nirxan hatiye dîtin.

Ji ber vê, avakirina xaniyên nû her gav nayê wateya gihîştinê; ji ber avakirin û kirîna mirovan ne heman tişt e.

Berpirsiyariya dewletê: Dûrketina ji mafê bicihbûnê

Di encamê de, pirsa bingehîn ev e: Berpirsiyariya dewletê li hemberî vê krîzê çi ye?

Bi salan e, dewleta Îranê yan di dabînkirina pêdiviyên bingehîn ên weke perwerde, tenduristî û xanî de kêm maye, yan jî ev berpirsiyarî li ser milên malbat û bazarê maye.

Îro li Tehranê mesrefên xaniyan bi qasî ji sedî 60 dahata malbatê ye lê ev rêje li seranserê welat li dora ji sedî 43-44 e. Ev yek nîşan dide ku beşek mezin ji civakê êdî bi rastî najî, tenê ji bo debara xwe têdikoşe.

Ji ber vê îlanên jiyana serbanan ne îstîsna ye, derketina holê ya normeke nû ye.

Pergala xaniyan her diçe dibe pergaleke ku tê de kapîtalîst qezenc dikin û kirêdar xizan dibin. Heta  dewlet di warên weke polîtîkayên erdê, bikaranîna xaniyên vala, bicîhanîna pergaleke kiriya profesyonel, sînordarkirina spekulasyonê û zêdekirina dabînkirina xaniyên civakî de gavên bi bandor neavêje, krîz dê kûrtir bibe.

Ev ne tenê hişyariyek teorîk e, rastiya şênber a Îrana îro ye.