ŞEHLA MIHEMEDÎ

Navenda Nûçeyan – Di 11’ê Hezîrana 2026’an de li Parlamenta Ewropayê ya li Brukselê bi sernavê "Em Îrana demokratîk bi hev re ava dikin" konferansek hatibû lidarxistin. Emê li ser vê konferansê nîqaş bikin.  Ev civîn ji aliyê Platforma Demokratîk a Îranê ve hate organîzekirin. Mehdiye Gulrû ku endama Kongreya Azadiya Îranê, di konferansê de amade bû.

Di vê bernameyê de, em ê li ser mijarên sereke yên konferansê û girîngiya civînên wiha di şert û mercên heyî yên li Îranê de nîqaş bikin.

Birêz Gulrû, berî her tiştî, mijarên sereke yên konferansê çi bûn û we di axaftina xwe de bal kîşand ser kîjan mijaran?

Ev civîn di bingeh de diyalogek di navbera nûner û aliyên cuda yên muxalefeta Komara Îslamî ya Îranê de li Parlamentoya Ewropayê bû. Gelek parlamenter beşdar bûn û bername bi înîsiyatîfa Platforma Demokratîk a Îranê hate organîzekirin û vexwendin ji bo aliyên siyasî yên cuda hatin kirin. Tiştê ku vê civînê ji yên mîna hev cuda dikir ew bû ku, di demên berê de, civîn bi gelemperî an di navbera komên nêzîkî hev de dihatin lidarxistin, an jî, bo nimûne, komên mîna Kurd, Komarî, an Belûc xwedî rojevên cuda bûn. Lê vê carê, hewlek hat dayîn ku ev hemû kom di çarçoveyek hevpar de werin cem hev.

Peyama jinan: Divê pêşeroja Îranê li ser bingeha wekheviya yasayî ji bo hemû welatiyan bê avakirin

Bi taybetî, di yek ji panelan de nûnerên Tirkmen, Belûc, Tirk, Kurd û komên din ên bi herêma erdnîgarî ya Îranê ve girêdayî hebûn. Di tevahiya civînê de, tekez li ser vê yekê hat kirin ku divê pêşeroja Îranê li ser bingeha wekheviya yasayî ji bo hemû welatiyan were avakirin; pêşerojek ku tu komek, ji jinan bigre heya kêmneteweyên etnîkî û olî, neyê dûrxistin û dengê her kesî were bihîstin. Ev peyam hem ji serokên opozîsyonê û hem jî nûnerên Parlamentoya Ewropayê re hat ragihandin.

Mijara ‘hêza guhertinê’ jî hat nîqaşkirin

Mijareke din a ku hate nîqaşkirin, pirrengî bû. Ev têgeh carna di nav derdorên cuda de bi nêrînên nakok re rû bi rû dimîne. Mijara "hêza guhertinê" jî hate nîqaşkirin. Ji ber krîz û zehmetiyên aborî yên heyî, pirsek derdikeve holê ka gelo guhertinek di avahiya desthilatdariyê ya li Îranê de mimkun e an na. Ji aliyekî din ve, hin komên olî li dijî ramana piralîbûnê ne, ku ev yek nîqaşê aloztir dike.

Di bin van şert û mercan de, çawa dikare di avahiya desthilatdariyê de guhertinek pêk bê?

Pirsgirêka bingehîn a ku em îro pê re rû bi rû dimînin "hevsengiya hêzê" ye, hem di nav opozîsyon û avahiya desthilatdar de, û hem jî di asta neteweyî û navneteweyî de. Ev bi rêbazên sade nayê ravekirin; bo nimûne, fikra ku pergal dê tenê bi şer an zexta derve hilweşe ne realîst e. Ezmûnên berê ev yek nîşan dane. Wek endamek Konseya Navendî ya Kongreya Azadiya Îranê, min tekez li ser pêwîstiya naskirina van hevsengiyan kiriye. Divê her komeke siyasî kapasîteya xwe bikar bîne, lê di heman demê de eşkere ye ku kes nikare bi tena serê xwe vê avahiyê biguherîne. Ji ber vê yekê, divê pirrengiya siyasî ne wekî qelsiyek, lê wekî hêzek were dîtin. Cûdahî, dema ku bi hev re werin, dikarin bandorek mezintir biafirînin.

Dijberiya şer yek ji mijarên sereke bû

Dema ku kapasîteya navxweyî, derfetên navneteweyî û hêza danûstandinên siyasî bi hev re bên, ev sinerjî dikare pozîsyona opozisyonê xurt bike. Ev asta diyalog û hevkariyê di 40 salên dawî de kêm caran hatiye dîtin. Vê konferansê nîşan da ku ev gengaz e. Meseleya şer jî di civînê de hate nîqaşkirin û dijberiya şer yek ji mijarên sereke bû.

Ev yek pirsekê derdixe holê: Li Îranê guhertin çawa dikare pêk bê? Di welatekî ku zext berdewam dike de, xwepêşander û çalakvan tên girtin û rewşa ewlehiyê xirabtir dibe, çi rê dikare li hember vê yekê bigre?

Her wiha li ser encamên muhtemel ên şer fikar hene. Hin kes dibêjin ku her ku gefên derve zêde dibin, zexta navxweyî jî zêde dibe. Di vê çarçoveyê de, rêbaza "dijberiya li hember şer" çawa dikare çareseriyek pratîkî pêşkêş bike? Yek ji nîqaşên herî girîng ên vê dawiyê, mijara dijberiya hem şer û hem jî Komara Îslamî ya Îranê di heman demê de bû. Gelek axaftvanên li Parlamentoya Ewropayê li ser vê helwesta dualî tekez kirin: "Ji şer re na, ji rejîmê re na." Her wiha hate gotin ku pêdivî bi vegera nirxên tevgera "Jin, Jiyan, Azadî" heye - pirrengî, wekhevî û edalet. Hin kes dibêjin ku analîzek kûrtir a cewherê şer pêwîst e. Her çend rejîma Îranê di aloziyên herêmî de rolek dilîze jî, aktorên wekî Îsraîl û DYA jî wekî beşek ji polîtîkayên şer têne dîtin.

Ger em werin ser mijara nirxan, ji nû ve şîrovekirina "Jin, Jiyan, Azadî" tê çi wateyê? Îro li Îranê du alibûna kombûna civakî kûrtir bûye. Di van şert û mercan de, vegera bo nirxên bingehîn dikare çi rolê bilîze?

Yek ji taybetmendiyên herî girîng ên vê tevgerê ew bû ku ew ne tenê ji navendê belav bû, di heman demê de bi hevgirtinê bi herêmên wekî Kurdistan, Azerbaycan, Tehran û heta Filistînê re jî belav bû. Ev di dîroka Îranê de bûyerek kêm bû; ji ber ku cara yekem, hêza guhertinê ne tenê ji navendê, her wiha ji beşên cûda yên civakê derket. Tevger li ser du daxwazên bingehîn ava bû: azadî û mafên jinan. Lê ev ne tenê daxwazek bû, her wiha îradeyek bû ku veguherî çalakiyê.

Guhertin mimkun e ger em bi hev re tevbigerin

Rakirin û şewitandina serpoşê ne tenê protestoyek li dijî cilên mecbûrî bû, lê di heman demê de dijberiyek li dijî avahiya baviksalar û otorîter bû. Ev rewş nîşan da ku tevgerê daxwazên xwe veguherand çalakiya rasterast. Nimûneyên bi vî rengî dikarin di tevgera mafê dengdana jinan an tevgerên dijî nijadperestiyê yên li Dewletên Yekbûyî de bên dîtin. Ev ezmûn di civaka Îranê de baweriya xwebaweriyeke kolektîf a bi xwe re çêkir: guhertin mimkun e ger em bi hev re tevbigerin. Ji ber vê yekê, vegera bo "Jin, Jiyan, Azadî" tenê bi bîranîna dirûşmeyekê ye; ew vejîna wekhevî, hevgirtin û berxwedana sivîl e.

Nêrînên we di derheqê rola jinan de çi ne?

Yek ji bandorên herî girîng ên tevgera 'Jin, Jiyan, Azadî', xurtkirina rola jinan di muxalefetê de bû. Jin di vê tevgerê de pêşeng bûn û ev yek hişt ku dengê wan bi berfirehî were bihîstin. Hin komên siyasî berê jin di nav xwe de digirtin; lê belê, vê tevgerê rola jinan ji rolê sembolîk veguherand daxwazek rastîn. Niha, hema hema ne gengaz e ku meriv li ser pêşeroja Îranê bêyî ku rola jinan were navendkirin biaxive. Ev yek mîna yek ji guhertinên herî girîng ên ku ji hêla tevgerê ve hatine çêkirin derdikeve pêş.