سایه محبی

اورمیه- در اوج اعتصابات و اعتراضات سراسری در ایران، پس از قطع کامل اینترنت، سکوت سرتاسر کشور را فرا گرفت. اکنون پس از بیش از ۲۰ روز قطع کامل و اختلال‌های گسترده، دسترسی به اینترنت به‌صورت محدود و ناپیوسته برقرار شده است؛ وضعیتی که بیش از آن‌که نشانه‌ای از بازگشت به شرایط عادی باشد، به حالتی معلق شباهت دارد.

براساس داده‌ها و گزارش‌های نهادهای بین‌المللی، از جمله نت‌بلاکس و کلادفلر، آنچه در حال حاضر در اختیار کاربران قرار گرفته است، اینترنت و شبکه‌ای با محدودیت‌های شدید، فیلترینگ چندلایه و اختلال‌هایی است که ماهیتی متغیر داشته و گاه به‌صورت روزانه و حتی ساعتی تغییر می‌کنند.

در این گزارش، گوشه‌ای از رویدادهای مرتبط با اینترنت و ارتباطات از روز اول خاموشی تا به امروز و آینده‌ی نامشخص آن بررسی شده است.

 

شروع شکنجه‌ی سفید: "حتی امکان زنگ زدن نداشتیم"

همزمان با قطع کامل اینترنت در ساعت ۲۲ پنجشنبه ۱۸ دی‌ماه ۱۴۰۴، ارتباط تلفنی خطوط ثابت و همراه نیز به‌مدت پنج روز با اختلال و قطعی مواجه بوده و تا ۲۷ دی‌ماه حتی امکان ارسال پیامک نیز وجود نداشت.

مردم در داخل و خارج از ایران، نبود و اختلال در ارتباط را به چاهی عمیق و تاریک توصیف می‌کنند؛ وضعیتی که منتقدان، مصداق «شکنجه‌ی سفیدِ جمعی» با پیامدهای روانی گسترده برای جامعه می‌دانند.

سانیا.خ، ساکن مهاباد، درباره شرایط روزهای اول قطعی اینترنت می‌گوید: «انگار در چاهی تاریک گرفتار شده بودیم؛ تلفن‌ها با تاریکی هوا، ساعت ۶ و ۷ قطع می‌شد و حتی از حال نزدیکانمان در شهرهای دیگر هم تا دو روز بی‌خبر بودیم. تنها از طریق تلویزیون‌های ماهواره‌ای از رویدادها آگاه می‌شدیم، بی‌آن‌که صدایمان به جایی برسد.»

به‌گفته‌ی رسانه‌های داخلی، اینترنت ملی نیز تا روز ۲۰ دی‌ماه بطور کامل قطع و پس از آن اپلیکیشن‌های داخلی همچون اسنپ با اختلال مواجه بوده‌اند.

 

جمع‌آوری دیش‌های ماهواره و اختلال در استارلینک

از تاریخ ۲۰ دی‌ماه، ورود بدون مجوز به خانه‌ها برای جمع‌آوری دیش‌های ماهواره و استارلینک از تهران آغاز شد و به سایر شهرها رسید.

آوان.ح، ساکن سنه، می‌گوید:«ماموران زنگ در آپارتمان همسایه را زدند و به شکلی تهاجمی به پشت‌بام خانه‌ی آنها رفته و هرچه دیش ماهواره بود را با خود بردند. مردم در خانه‌های ویلایی از ترس درها را قفل کردند، پرده‌ها را کشیدند و چراغ‌ها را خاموش کردند تا ماموران زنگ در را نزنند یا فکر کنند خانه نیستند.»

برخی مردم، به ویژه ساکنان مجتمع‌های آپارتمانی، دیش‌های ماهواره‌ی خود را از پشت‌بام به بالکن‌ها آوردند تا کمتر شناسایی شوند. در شهرهایی چون سردشت، ماموران با استفاده از جرثقیل به پشت‌بام و بالکن برخی خانه‌ها رفتند. در مهاباد، بانه، سقز و دیگر شهرها، ورود اجباری و شکستن شیشه‌ی درب ورودی آپارتمان‌ها و پشت‌بام گزارش شده است.

یک رسانه وابسته به سپاه پاسداران مدعی شده است که ایران با کمک چین توانسته در ماهواره استارلینک اختلال ایجاد کند. یک منبع موثق این اختلال را در روزهای اول تایید کرده اما می‌گوید:«برخی مردم با راهنمایی کانال‌های ماهواره‌ای دستگاه خود را دوباره فعال کردند ولی فقط در شرایط لازم و با احتیاط روشنش می‌کنند تا شناسایی نشوند.»

 

تماسی به کوتاهی "ما زنده‌ایم"

روز ۲۴ دی‌ماه، رژیم امکان تماس یک‌طرفه به خارج از کشور را آزاد کرد؛ تماس‌هایی که برای بسیاری از دو یا چهار دقیقه فراتر نرفت و هزینه‌ی زیادی داشت.

نسرین.م می‌گوید:«در تمام طول تماس صدای نویز می‌شنیدم، تنها توانستم به برادرم بگویم ما زنده‌ایم.»

پس از حدود ۲۰ روز مسدود بودن تماس از خارج به ایران، از ۶ بهمن تنها امکان تماس با خطوط ثابت، در سایه‌ی کنترل شدید مکالمات فراهم شده است.

 

یک خط مرزی تا جهان

بی‌خبری از عزیزان و جلوگیری از زیان بیشتر به کسب‌وکار و برنامه‌ها، برخی از مردم را به مناطق مرزی کشاند. ابتدا رومینگ سیمکارت‌های داخلی جمعیت زیادی را لب مرز جمع می‌کرد، اما با اختلال در رومینگ، بازار سیمکارت‌های خارجی و سفر کوتاه به آنسوی مرز داغ شد.

کژال.ک، از مریوان، می‌گوید:«مرز باشماق هم برای رفت‌وآمد و هم خرید قاچاقی سیمکارت بسیار شلوغ می‌شد. سیمکارت عراقی با دو گیگ اینترنت تا ۲۰ میلیون تومان فروخته می‌شد. آی‌سیم هم لب مرز خوب کار می‌کرد. یکی از دوستانم هم برای تماس با برادرش در خارج هر دو روز یک‌بار به بانه یا سردشت می‌رفت. اما لب مرزها را هم کم‌کم پر از مامور کردند و دنبال فروشنده‌های سیمکارت و VPN بودند.»

پریسا.ش، که منتظر ایمیل مهم از دانشگاهی خارجی بوده، مجبور به عبور از مرز شد:«راننده از اورمیه تا مرز رازی ۴ میلیون تومان گرفت و پس از پرداخت عوارض خروج و ورود به ترکیه، در پایانه مرزی شهر وان ایمیل‌هایم را چک کردم و پس از یک ساعت به ایران بازگشتم.»

 

فیلترشکن: از کالایی شدن ارتباط تا ابزار جاسوسی

اتصال به اینترنت در ایران کاملاً به فیلترشکن‌ها وابسته است. آی‌پی‌هایی از برخی دیتاسنترها و پرووایدرها نه تنها به اینترنت بین‌الملل دسترسی داشتند، بلکه کانفیگ‌هایی از آن‌ها به بازار فروشنده‌های فیلترشکن رسیده و تا ۱۵ میلیون تومان یا بیشتر معامله شده است، اما هیچ‌کدام ثبات و دوام نداشتند.

بازار فروش فیلترشکن‌های میلیونی همچنان داغ است، اما فروشندگان کانکشن دائم و ثابت را تضمین نمی‌کنند. مردم نیز از امنیت اتصال و تماس‌های اینترنتی خود با استفاده از این فیلترشکن‌ها اطمینان ندارند و سرگردان به دنبال فیلترشکنی بهتر هستند.

رژیم با تبلیغ کانفیگ‌های رایگان و اپلیکیشن‌های ایرانی ناامن همچون "بله"، "آی‌گپ" و "ایتا"، در تلاش است به جزئیات فعالیت کاربران دسترسی پیدا کند. کاربران در داخل نمی‌توانند هیچ رمزی برای ورود به اپلیکیشن‌های جهانی چون تلگرام و واتساپ دریافت کنند.

 

وعده‌های دروغین و اینترنت محدود

در بازه دو هفته، تنها دو درصد مردم به اینترنت دسترسی داشتند. وعده‌های وصل شدن به اینترنت جهانی از اواسط هفته دوم به اواخر آن موکول شد و در هفته سوم، فریب جهانی آغاز شد. افزایش ترافیک به شکل غیرمعمول، به گسترش لیست سفید دامنه‌ها اشاره داشت؛ بدین معنا که حکومت دسترسی به دامنه‌های انتخابی و تأیید شده بیشتری را باز کرده بود و همچنان دسترسی به اینترنت آزاد ممکن نبود.

کازیوه.س درباره سختی‌های وصل شدن به اینترنت در هفته سوم می‌گوید:«برای چند دقیقه اتصال، هر بار یک فیلترشکن و اپراتور را تست می‌کردیم و امکان مکالمه صوتی و تصویری، ارسال و دریافت فایل اصلاً وجود نداشت.»

اکنون در ابتدای هفته چهارم اختلال در اینترنت، مردم همچنان به اینترنت جهانی پایدار دسترسی ندارند. کارشناسان می‌گویند اینترنت به حالت قبل ۱۸ دی‌ماه بازنمی‌گردد و مقام‌های ایران در حال ساخت یا تنظیم تدریجی سامانه‌ای جدید برای مسدودسازی ترافیک و کنترل آن در شرایط ضروری هستند.