حنان حارت

مراکش- پیش از هر مسیر قانونی، و پیش از طرح شکایت‌ها و طی مراحل اداری، بسیاری از زنان قربانی خشونت یا طرد اجتماعی به چیزی نیاز دارند که در ظاهر ساده اما در اثرگذاری عمیق است: شنیده شدن. سال‌ها سکوت، ترس از انگ‌زنی و بی‌اعتمادی به محیط اجتماعی و نهادها، سخن گفتن را به کنشی شجاعانه و پرهزینه تبدیل می‌کند.

در بافت اجتماعی مراکش، جایی که موانع فرهنگی و اقتصادی با شکنندگی نظام حمایت اجتماعی درهم می‌آمیزد، شنیده شدن می‌تواند نقطه عطفی باشد که مسیر یک زندگی را تغییر دهد. زنانی بوده‌اند که در فضاهای حمایتی انجمن‌های مدنی، جلسات روان‌درمانی یا گروه‌های شنیدن، لحظه‌ای از به‌رسمیت‌شناخته‌شدن را تجربه کرده‌اند؛ لحظه‌ای که اعتماد به نفسشان را بازگردانده و سال‌ها سکوت ناشی از ترس و انگ اجتماعی را شکسته است.

 

چه رخ می‌دهد وقتی زن مراکشی کسی را می‌یابد که به او گوش دهد؟

سمیه. ع (۳۴ ساله)، که دو سال پیش طلاق گرفته و مادر دو فرزند است، خود را در برابر نگاه‌های سنگین اجتماعی یافت. او می‌گوید: «از زمان طلاقم زندگی‌ام تغییر کرد. احساس می‌کردم هر نگاه، نوعی قضاوت در خود دارد؛ گویی خطایی نابخشودنی مرتکب شده‌ام.»

به‌تدریج این قضاوت‌های خاموش به انزوایی تبدیل شد که بر زندگی روزمره و سلامت روان او اثر گذاشت، تا اینکه به یک گروه حمایتی زنانه در فضای مجازی پیوست. «وقتی وارد گروه شدم، احساس کردم شنیده می‌شوم. بدون ترس صحبت کردم و فهمیدم تجربه‌هایم ننگ نیست.»

مشارکت در گفت‌وگوها و تبادل تجربه‌ها به سمیه کمک کرد اعتماد به نفسش را بازیابد و دوباره در زندگی اجتماعی و کاری ادغام شود. «یاد گرفتم چگونه از خودم مراقبت کنم و سلامت روانم را حفظ کنم. حالا احساس می‌کنم زندگی‌ام ارزشمند است، با وجود تمام آنچه پشت سر گذاشته‌ام.»

 

فضاهای شنیدن؛ میان حمایت و حق

در مراکش، فضاهای شنیدن نقش محوری در همراهی زنان قربانی خشونت ایفا می‌کنند؛ نه فقط از طریق حمایت روانی یا راهنمایی حقوقی، بلکه با فراهم کردن محیطی امن که زنان بتوانند بدون ترس یا قضاوت، از رنج‌هایشان سخن بگویند.

فضاهای شنیدن به یک نهاد واحد اشاره ندارد، بلکه شبکه‌ای از ابتکارهاست که عمدتاً توسط انجمن‌های جامعه مدنی، به‌ویژه انجمن‌های زنان، هدایت می‌شود و گاه با حمایت یا مشارکت نهادهای رسمی فعالیت می‌کند.

تجربه‌های میدانی نشان می‌دهد که نخستین لحظه شنیده شدن اغلب نقطه‌ای تعیین‌کننده است. صرفِ حضور فردی که با حفظ محرمانگی آماده شنیدن باشد، می‌تواند دریچه‌ای برای بازسازی اعتماد به نفس بگشاید و زنان را متوجه گزینه‌هایی کند که پیش‌تر در دسترس نمی‌دیدند. با این حال، به گفته فعالان این حوزه، شنیدن نباید اقدامی بداهه یا صرفاً مبتنی بر همدلی باشد، بلکه نیازمند چارچوب حرفه‌ای دقیق است.

در همین زمینه، امینه باجّه، هماهنگ‌کننده مراکز شنیدن در انجمن «چالش برای برابری و شهروندی» که پنج سال است در این حوزه فعالیت می‌کند، می‌گوید روزانه به چهار تا ده پرونده رسیدگی می‌کند؛ چه از طریق تماس تلفنی و چه در دیدارهای حضوری در مقر انجمن.

او تأکید می‌کند که شنیدن در این مراکز صرفاً همدلی یا نیت خیر نیست، بلکه عملی حرفه‌ای و دقیق است که به آموزش تخصصی، تجربه میدانی و درک عمیق از پیچیدگی‌های خشونت مبتنی بر جنسیت نیاز دارد. به گفته او، هر کسی نمی‌تواند نقش شنونده را بر عهده بگیرد، زیرا شنیدنِ بدون چارچوب حرفه‌ای ممکن است به‌جای کاهش آسیب، آن را بازتولید کند.

به گفته امینه باجه، زنی که برای نخستین بار وارد چنین فضایی می‌شود، معمولاً در وضعیت شکننده‌ای قرار دارد؛ سرشار از ترس، بی‌اعتمادی و تردید نسبت به واکنش‌ها و پیامدهای سخنانش. «بسیاری از زنان بدون شناخت قبلی از ماهیت و نقش این مراکز مراجعه می‌کنند و نگران افشای رازهایشان یا قضاوت اجتماعی هستند. بنابراین فراهم کردن فضایی امن، مبتنی بر محرمانگی و احترام، شرط اساسی شکستن سکوت است.»

 

به‌رسمیت‌شناختن شنیده شدن به‌عنوان یک حق انسانی

امینه باجه معتقد است نخستین لحظه شنیده شدن، نقطه عطفی تعیین‌کننده در مسیر زنان قربانی خشونت است؛ نه به این دلیل که راه‌حل فوری ارائه می‌دهد، بلکه چون نوعی به‌رسمیت‌شناسی انسانی را فراهم می‌کند که در محیط اجتماعی آنان غایب بوده است. «اینکه زن فردی را بیابد که بدون محکوم کردن به او گوش دهد، با او درباره وضعیتش بیندیشد و به او اطمینان دهد که تنها نیست، آغاز بازسازی اعتماد به نفس و توان تصمیم‌گیری است.»

او می‌افزاید شنیدن به کارکنان این مراکز امکان می‌دهد پیچیدگی‌های وضعیت زن را در ابعاد روانی، حقوقی و اجتماعی بهتر درک کنند و او را به مناسب‌ترین مسیرها هدایت کنند، نه اینکه راه‌حل‌های از پیش آماده و ناسازگار با واقعیتش تحمیل شود. همچنین، شنیدن مدخلی اساسی برای دفاع از حقوق زنان است، زیرا به گردآوری داده‌ها و فهم الگوهای خشونت و نقض حقوق آنان کمک می‌کند.

به گفته او، موانعی که زنان را از درخواست کمک بازمی‌دارد، تنها به ترس روانی محدود نمی‌شود، بلکه عوامل اجتماعی و اقتصادی، به‌ویژه شکنندگی مالی و نبود استقلال، نقش مهمی دارد. «بسیاری از زنان از ترس از دست دادن سرپناه یا منبع درآمد، یا به دلیل نبود حمایت حقوقی و روانی، از هر اقدامی خودداری می‌کنند و در نهایت سال‌ها در چرخه خشونت باقی می‌مانند.»

امینه باجه تأکید می‌کند که ساختن اعتماد و احساس امنیت از طریق شنیدن، مرحله‌ای فرعی نیست، بلکه پایه هر مداخله بعدی است. «به‌رسمیت‌شناختن شنیدن به‌عنوان یک عمل حرفه‌ای و حقی انسانی برای زنان، شرط اساسی مقابله با خشونت و تضمین کرامت انسانی است.»