ئێکین ستێرک

 

مێردین-  گوندەکانی خاکی بەرهەمداری مەزۆپۆتامیا کە بۆ سەدان ساڵ بە چاندن و ئاژەڵداری ژیانیان دابین کردووە، ئێستا ڕووبەڕووی وێرانکارییەکی ژینگەیی بوونەتەوە کە بەهۆی چالاکییە پیشەسازییەکانەوە ڕوودەدات. لە گوندی تەزنێ، کە لە ناوچەی شەمڕەخی مێردینە، دامەزراوەکانی ئێتی باکیرکە لە ژێر چەتری کۆمپانیای جەنگیز هۆڵدینگ کار دەکەن، بەهۆی کاریگەرییان لەسەر ژینگەی سروشتی و ژینگەی ناوچەکە، بوونەتە بابەتی مشتومڕ. لەگەڵ فراوانبوونی چالاکییەکانی کانەکانی کانزایی و پیشەسازی، نیگەرانییەکان دەربارەی داهاتووی زەوی، سەرچاوەکانی ئاو و ژیانی سروشتی زیاتر دەبن.

 

بۆ دانیشتووانی ناوچەکە کە ساڵانێکی زۆرە بەهۆی پەیوەندییان بە خاکەوە ژیانیان بەڕێوە دەبەن، کێشەکە تەنها لە چالاکییە بەرهەمهێنەرییەکانی دامەزراوەیەکی پیشەسازی کورت نابێتەوە. لەبەرامبەر ئەو گۆڕانکارییەی کە بەهۆی بەرهەمهێنانی پیشەسازییەوە ڕوودەدات، زەویە کشتوکاڵییەکان، ئاژەڵەکان، سەرچاوەکانی ئاو و داهاتووی گوندەکان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ دەبنە بابەتی مشتومڕ. لە لایەکەوە چالاکییە پیشەسازییەکان بە ناوی بەرهەمهێنان، وەبەرهێنان و دابینکردنی کار فراوان دەبن؛ لە لایەکی دیکەوە گوندنشینان و بەرگریکارانی ژینگە هەوڵ دەدەن ناوچەکانی ژیانی خۆیان بپارێزن.

 

مێژووی چالاکییەکانی کانەکانی کانزایی لە شەمڕەخ دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغێکی نوێی بەکارهێنانی کۆگاکانی فۆسفات لە ناوچەکەدا. دامەزراوەکانی فۆسفاتی مێردین ـ مازیداغیکە لە ساڵی ١٩٧٤دا لە ژێر چەتری ئێتیبانک دامەزران و لە ساڵی ١٩٩٤دا بەهۆی زیانە داراییەکانەوە داخراون، لە ساڵی ٢٠١١دا، کاتێک لە چوارچێوەی بەرنامەی تایبەتکردندا درانەوە بە جەنگیز هۆڵدینگ، چوونە قۆناغێکی نوێوە. دوای چاکسازی، لە ساڵی ٢٠١٩دا دامەزراوەکان وەک ناوچەیەکی پیشەسازیی تایبەت ڕاگەیەنران و بوونە ناوچەیەک کە جەنگیز هۆڵدینگ دەتوانێت نزیکەی هەر شتێک بەرهەم بهێنێت. ئێستا دامەزراوەکان لە چەندین بەشی بەرهەمهێناندا کار دەکەن و هەوڵەکانیان بۆ فراوانکردنی توانای بەرهەمهێنان، مشتومڕی نوێ دەربارەی کاریگەرییە ژینگەییەکانیان دەوروژێنێت.

 

پاراستنی سروشت لە شەمڕەخ

ڕێکخراوە ژینگەییەکان و گوندنشینانی ناوچەکە نیگەرانییەکانیان دەربڕیوە، بە تایبەتی سەبارەت بە بەکارهێنانی سەرچاوەکانی ئاو، گۆڕانکارییەکانی ئاوی ژێرزەوی و پیسبوونی خاک و هەوا. بەرگریکارانی ژینگە جەخت لەوە دەکەنەوە کە پێویستە کاریگەرییە ژینگەییەکانی دامەزراوەکان لە ڕێگەی توێژینەوەی زانستیی سەربەخۆوە ئاشکرا بکرێن و داوای پاراستنی سەرمایە سروشتییەکانی ناوچەکە لە چالاکییە پیشەسازییەکان دەکەن.

 

ئەو ڕووداوانەی لە شەمڕەخ ڕوویان داوە، پرسیاری ئەوە دەخەنەڕوو کە چالاکییە پیشەسازییەکان کە بە ناوی پێشکەوتنەوە ئەنجام دەدرێن، ژیانی کێ دەگۆڕن و کێ بهای ئەم گۆڕانکارییە دەدات. ئەو مشتومڕەی لە گوندی تەزنێوە سەرچاوە دەگرێت، تەنها پەیوەندی بە ئێستاوە نییە، بەڵکوو تێکۆشانێکیشە بۆ ئەو جۆرە ژینگە و مەرجەکانی ژیانەی کە نەوەکانی داهاتوو تێیدا دەژین.

 

کاریگەرییە ژینگەییەکانی چالاکییەکانی دامەزراوەکان تەنها لە گوندی تەزنێدا سنووردار نابن، بەڵکوو بۆ ناوچەیەکی فراوان بڵاودەبنەوە. بە تایبەتی لە ڕۆژانی ڕابردوودا، بۆنی بەهێزی دەرچوو لە دامەزراوەکان لەلایەن دانیشتووانی ناوچەکانی دەوروبەریشەوە هەست پێدەکرێت. کاتێک نزیک بووینەوە لە گوندەکە، جارێکی دیکە ڕووبەڕووی ئەو بۆنە بووینەوە کە با بڵاوی دەکردەوە. ئەم بارودۆخە جارێکی دیکە نیگەرانییەکان دەربارەی کاریگەریی چالاکییەکانی دامەزراوەکان لەسەر ژینگە و شوێنەکانی ژیان دەخاتە ڕوو.

حەسینا ئاراج، کە لە گوندی شەمیکا دەژی و دوو کیلۆمەتر لە تەزنێ دوورە، ناڕەزایەتیی خۆی بەرامبەر بە وێرانکارییەکان دەربڕی.

 

لەو گوندەدا چیتر ژیان نەماوە

 

 

حەسینا ئاراج، وتی بەهۆی دروستکردنی دامەزراوە پیشەسازییەکە لە نزیک گوندەکەیان، شوێنەکانی ژیانیان کەوتوونەتە مەترسییەوە و وتی: بۆنێکی زۆر ناخۆش دێت، بە تایبەتی لە دامەزراوەکەوە. لە لایەکی دیکەوە، بەهۆی کانەکەوە، دەوروبەری ئێمەیان لە هەموو لایەکەوە هەڵکەندووە. هەر هەڵکەندنێک ئەنجامی دەدەن، بۆن دروست دەکات. کاتێک پەنجەرەکانمان دەکەینەوە، بۆنەکە دەچێتە ناو ماڵەکانمان. بۆیە ئێستا ناتوانین پەنجەرەکانمان بکەینەوە. لەم گوندەدا چیتر ژیان نەماوە. جگە لە بۆنەکە، بەهۆی ئامێرە کارپێکراوەکانەوە تۆزێکی زۆریش هەیە. ئەوان خاکەکە بە لای ئێمەدا دەڕێژن.

 

 

سەرچاوەکانی ئاو و شوێنەکانی ژیان لە مەترسییەکی گەورەدان

حەسینا ئاراج ڕوونی کردەوە کە بەهۆی دامەزراوەکەوە زەویە کشتوکاڵییەکان، سەرچاوەکانی ئاو و شوێنەکانی ژیان لە مەترسییەکی گەورەدان و وتی: ئەم ئاوە ئێستا ژەهراویی بووە. ئەوان ئەم دامەزراوەیان لە تەنیشت ئێمە دروست کردووە. ئێستا دەیانەوێت لە گوندی حەسەنەش دامەزراوەیەکی دیکە دروست بکەن. لە هەموو شوێنێکدا کەندنی کانەکانی کانزایی دەکەن و ماددەکان دەگوازنەوە بۆ دامەزراوەکەی ئێرە. هەموو خەڵکی ئەم ناوچەیە بەهۆی دامەزراوەکەوە نەخۆشن. بەروبوومە کشتوکاڵییەکانمان ناگەنە گەشەکردن. ئاژەڵەکانمان زیان دەبینن. ئەوان خەڵک فریو دەدەن و بە بڕێکی کەمی پارە ناچاریان دەکەن لەم دامەزراوەیەدا کار بکەن. ئەم بۆنەش بۆ هەموومان زۆر مەترسیدارە. بەهۆی ئەم دامەزراوەیەوە، بەڕاستی گوندەکەمانی وێران و تاڵان کردووە. هەروەها پلانی ئەوەیان هەیە لێرە کارگەیەک دروست بکەن. هەموو دارە بەروبەردارەکانمان زیانیان پێگەیشتووە و وشک بوونەتەوە و چیتر ناگەنە گەشەکردن. بەهۆی ژەهرەکەوە بەم شێوەیە زیانیان پێدەگات.

 

هەموومان نەخۆشین، کەس گوێمان لێ ناگرێت

حەسینا ئاراج ئاماژەی بەوە دا کە بەرپرسان پشتگوێیان دەخەن و وتی: نەخۆشییەکان زۆر بوونەتەوە. هەموومان نەخۆشین. ئەوان نزیکەی هەموو زەوی و گوندەکەمانیان داگیر کردووە. هەموو ئەو ماددە ژەهراوییانە دەهێننە ئێرە و تاقییان دەکەنەوە. هەوڵەکانمان بێ ئەنجام بوون. دەوڵەت بەهێزە و هەموو پارچەیەکی خاکەکەمانی داگیر کردووە. کەس گوێمان لێ ناگرێت. لێرە ستەلمان لێ دەکرێت. ئەو ئاوی ژەهراوییە دەهێنن و دەیڕێژنە ئێرە. هەموو دار و باخچەکانمان وشک بوونەتەوە. داواکارییەکانمان بێ ئەنجام ماونەتەوە. ناتوانین هیچ بکەین. شوێنەکانی ژیانمان کەم بوونەتەوە. بۆنەکە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خراپتر دەبێت. بۆنە ناخۆشەکە بەربڵاو دەبێتەوە، بە تایبەتی کاتێک با دەکەوێت. کاتێک ئۆتۆمبێلەکان تێدەپەڕن، تۆز هەڵدەستێت.

 

ماڵەکانیشمانیان وێران کردووە

حەسینا ئاراج ڕایگەیاند کە بەهۆی تەقاندنەوەی دینامیت، دیوارەکانی ماڵەکەی شکاون و ناڕەزایەتیی خۆی بەم شێوەیە دەربڕی: ئەوان بەردەوام دینامیت دەتەقێننەوە. دیوارەکانی ماڵەکەم شکاون و ماڵەکە لە مەترسیی ڕووخاندانە. کاتێک دینامیت دەتەقێننەوە، وەک بوومەلەرزە وایە؛ سەرەتا زەوی دەلەرزێت و دواتر دەنگی تەقینەوەکە دێت. ماڵەکانیشمانیان وێران کردووە.»

مەترسییەکانی سەر شەمڕەخ زیاتر دەبن

دەر‌یا ئەکیۆل چالاکوانێکە لە بزوتنەوەی ژینگەی مەزۆپۆتامیا. ئەو سەرنجی خستە سەر کاریگەرییە ژینگەیی و کۆمەڵایەتییەکانی دامەزراوەی ئێتی باکیر کە لە ژێر چەتری جەنگیز هۆڵدینگ لە شەمڕەخ کار دەکات. دەر‌یا ئەکیۆل ڕوونی کردەوە کە جگە لە دامەزراوەی ئێستا، پلانی دروستکردنی سێ دامەزراوەی نوێی دیکەش هەیە و ئاماژەی بەوە دا کە ئەم وەبەرهێنانانە دەتوانن زیان بە سەرچاوەکانی ئاو، خاک و تەندروستیی گشتی بگەیەنن. ئەو وتی وێرانکاریی ژینگەیی ڕاستەوخۆ تەنها کاریگەری لەسەر سروشت ناکات، بەڵکوو شێوازی ژیان، کولتوور و داهاتووی کۆمەڵگەش دەگۆڕێت.

 

تاڵانکردنی خاک، لەناوبردنی ڕەگ و ڕیشەی کولتووریی ئێمەیە

دەر‌یا ئەکیۆل ڕوونی کردەوە کە سیستەمی سەرمایەداری سروشت دەگۆڕێت بۆ کاڵایەک کە لە خزمەتی بەرژەوەندییە ئابوورییەکاندا بێت و وتی ئەوەی لە شەمڕەخ ڕوودەدات، ناتوانرێت بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەم تێگەیشتنە هەڵبسەنگێندرێت. ئەو ئاماژەی بەوە دا کە بەکارهێنانی ئاو و خاک بەپێی پێداویستییەکانی بەرهەمهێنانی کۆمپانیاکان، ژیانی هەموو زیندەوەران دەخاتە مەترسییەوە و وتی:

کاتێک باس لە وێرانکاریی ژینگەیی دەکەین، تەنها باس لە زیانگەیاندن بە سروشت ناکەین. بژێوی ژیانی خەڵک، ژیان، کولتوور، زمان؛ بە کورتی، هەموو پەیوەندییەکانیان بەو شوێنەی تێیدا دەژین، کاریگەریان پێوە دەبینێت.

 

پێویستە ئەنجامەکان بە وردی لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت

دەر‌یا ئەکیۆل بیرخستەوە کە کۆمەڵەی ژینگەی مێردین لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٦دا هەڵسەنگاندنی خۆی دەربارەی کاریگەرییە ژینگەییەکانی بەرهەمهێنانی ئێستا و دامەزراوە نوێیە پلاندانراوەکانی کۆمپانیای ئێتی باکیر A.Ş. کە سەر بە جەنگیز هۆڵدینگە، لەگەڵ ڕای گشتی هاوبەش کردووە. دەر‌یا ڕایگەیاند کە پێویستە ئەنجامەکانی پەیوەست بە گۆڕانکارییەکانی سەرچاوەکانی ئاوی ژێرزەوی و پیسبوونی ئاو بە وردی لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت.

 

ئەو ئاماژەی بەوە دا کە بەپێی هەڵسەنگاندنی کۆمەڵەکە، لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ تا ٢٠١٩دا گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە پێوانەکانی ئاوە ژێرزەوییەکانی بیرەکانی FSK-3دا ڕوویداوە. بە وتەی ئەو، ئەم پێوانەیە لە ماوەی پێنج ساڵدا بە ڕێژەی ٦٠ لە سەد کەم بووەتەوە. دەر‌یا ڕوونی کردەوە کە پێویستە کاریگەریی بەکارهێنانی ئاوی پیشەسازی لەسەر ئەم گۆڕانکارییە بە توێژینەوەیەکی سەربەخۆ دیاری بکرێت. هەروەها ئاماژەی بە دۆزینەوەکانی پیسبوونی ئاو کرد کە لە ڕاپۆرتێکی تەکنیکیی زانکۆی تەکنیکیی بۆرسای نیسانی ٢٠٢٣دا هاتوون.

 

دەر‌یا ئەکیۆل وتی ڕای گشتی ئاگادار کراوەتەوە کە بەهای pHی نموونەی ئاوی پیسبوو ٣.٥٢ پێوانە کراوە، کە نیشانەی ئەوەیە نموونەکە زۆر ترشە. ئەو جەختی لە گرنگیی توێژینەوەی فراوان و سەربەخۆ کردەوە بۆ پاراستنی سەرچاوەکانی ئاو و دیاریکردنی ئاستی پیسبوون.

 

نیگەرانییە ژینگەییەکان دەربارەی پڕۆژەکە

دەر‌یا ئەکیۆل ڕوونی کردەوە کە پلانی دروستکردنی سێ دامەزراوەی نوێ لە ناوچەکەدا هەیە، لە کاتێکدا کاریگەرییە ژینگەییەکانی دامەزراوەی ئێستاش هێشتا جێی مشتومڕن. ئەو لەمبارەیەوە وتی:

پێداویستییەکانی ئاو بۆ دامەزراوە پلاندانراوەکان کە بۆ بەرهەمهێنانی کۆباڵتی پاکی بەرز، مۆنۆهایدراتی سۆڵفاتی زینک و ئۆکسجین دروست دەکرێن، دەگاتە ئاستێکی زۆر بەرز. پێداویستیی گشتیی ئاو بۆ ئەم دامەزراوانە بە ٣٥٦ مەتر سێجا لە کاتژمێرێکدا خەمڵێنراوە. ئەگەر بەرهەمهێنان بەبێ وەستان بەردەوام بێت، ئەم بڕە لە ڕۆژێکدا دەگاتە ٨٥٤٤ مەتر سێجا.

پێویستە بەکارهێنانی پلاندانراوی ماددە کیمیاییەکانی وەک ترشی نایترۆلیک، ترشی هایدرۆکلۆریک و ترشی سۆڵفوریک لە بەرهەمهێنانی کۆباڵتدا، لە ڕووی شێوازی هەڵگرتنی ئەم ماددانە، بەڕێوەبردنی پاشماوەکان و ڕێوشوێنەکانی بەرگرتن بە ڕژانی ئەگەرییەوە، بە ڕوونی ڕوون بکرێتەوە.

 

پێویستە بە فراوانی لێکۆڵینەوە بکرێت کە ئەم ماددە کیمیاییانە چۆن هەڵدەگیرێن و بەڕێوە دەبرێن، چ ڕێوشوێنێک لە دژی ڕژانی ئەگەرییان دەگیرێتەبەر و چۆن سەرچاوەکانی ئاو دەپارێزرێن. نیگەرانین لەوەی کە دامەزراوە نوێیەکان فشارێکی زۆرتر لەسەر ژینگە دروست بکەن، لە کاتێکدا هێشتا ڕوونکردنەوەیەکی تەواو لەبارەی کاریگەرییە ژینگەییەکانی بەرهەمهێنانی ئێستا نییە. ئامانجی کۆمپانیاکە بۆ فراوانکردنی بەرهەمهێنان، دەتوانێت کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر دەستگەیشتنی گشتی بە ئاو و ژیانی ژینگەیی دروست بکات.

 

ژیانی کۆمەڵایەتی ڕووبەڕووی گۆڕانکاریی گەورە بووەتەوە

دەر‌یا ئەکیۆل جەختی لەوە کردەوە کە چالاکییە پیشەسازییەکان نابێت تەنها لە ڕووی کاریگەرییان لەسەر سەرچاوە سروشتییەکانەوە هەڵبسەنگێندرێن، بەڵکوو پێویستە لە ڕوانگەی تەندروستیی گشتیشەوە هەڵبسەنگێندرێن. ئەو وتی پیسبوونی ئاو و خاک دەتوانێت لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی کشتوکاڵی و سەلامەتیی خۆراکەوە کاریگەری لەسەر ژیانی دانیشتووانی ناوچەکە دابنێت.

دەر‌یا ئەکیۆل وتی: پێویستە توێژینەوەیەکی فراوان لەبارەی بارودۆخی تەندروستیی دانیشتووانی ناوچەکە ئەنجام بدرێت. با پشکنینە تەندروستییە پێویستەکان بکرێن و ئەنجامەکان بە شێوەیەکی ڕوون لەگەڵ ڕای گشتیدا هاوبەش بکرێن.

 

وێرانکاریی ژینگەیی لە کوردستان لە بارودۆخە مێژوویی و سیاسییەکان جیا ناکرێتەوە. لە ڕابردووەوە تا ئێستا، بەهۆی ملمڵانێ و سیاسەتە ئەمنییەکانەوە شوێنەکانی ژیان زیانیان پێگەیشتووە. خەڵک لە شوێن و ماڵەکانیان ئاوارە بوون و ژیانی کۆمەڵایەتی ڕووبەڕووی گۆڕانکاریی گەورە بووەتەوە.

 

دەر‌یا ئەکیۆل ئاماژەی بەوە دا کە سیاسەتەکانی قازانج و ئەمنییەت پڕۆسەیەکن کە یەکتر دەخۆن و جەختی لەوە کردەوە کە بەکارهێنانی سامانە سروشتییەکان بەپێی بەرژەوەندیی وەبەرهێنانەکانی کۆمپانیا گەورەکان، یەکێکە لە نیشانەکانی ئەم پڕۆسە مێژووییەی ئەمڕۆ. ئەو وتی:

لە ناوەڕۆکی تێکۆشانی ئێمەدا ئەو بنەمایە هەیە کە خەڵک دەبێت خاوەنی دەنگ و بڕیار بن و بتوانن لەسەر جوگرافیا و داهاتووی خۆیان بڕیار بدەن. پێشنیارمان ئەوەیە خەڵک لەو بڕیارانەدا کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیانیان دادەنێن، بەشدار و خاوەن دەنگ بن و بتوانن داهاتووی شوێنەکانی ژیانی خۆیان دیاری بکەن.

 

تێکۆشانی ژینگەیی تەنها پاراستنی سروشت نییە

دەر‌یا ئەکیۆل ڕوونی کردەوە کە خۆپیشاندانەکەی ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ لە کۆجاکەنت، وەڵامی خەڵک بووە بەرامبەر چالاکییەکانی ناوچەکە و نیشانەی ویستیان بۆ پاراستنی شوێنەکانی ژیان بووە. ئەو وتەکانی بەو شێوەیە کۆتایی پێهێنا:

خەڵک دژی دەستێوەردان لە ئاو، خاک و سروشت دەنگیان بەرز کردەوە. ناڕەزایەتییەکان دژی چالاکییەکانی وزەی خۆری، جیوترماڵ و کانەکانی کانزایی لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیاتر دەردەکەون. چالاکیی کۆجاکەنتیش بەشێک بوو لەم تێکۆشانە.

 

تێکۆشانی ژینگەیی تەنها بە پاراستنی سەرچاوە سروشتییەکان سنووردار نییە، بەڵکوو پاراستنی کولتوور، زمان، بیرەوەریی کۆمەڵایەتی و داهاتووی گەل وەک بنەما سەرەکییەکانی ئەم تێکۆشانە لەخۆدەگرێت. بەرهەمهێنان دەبێت بەپێی پێداویستییەکانی کۆمەڵگە ڕێکبخرێت، نەک بەپێی قازانجی کۆمپانیاکان.

 

هەڵوێستی ئێمە ئەوەیە کە نابێت سروشت بۆ قازانجی کۆمپانیاکان بەکاربهێنرێت؛ خەڵک دەبێت لەسەر شوێنەکانی ژیانی خۆیان دەنگ و هێزی بڕیاردانیان هەبێت. بەرهەمهێنان دەبێت بەپێی پێداویستییەکانی کۆمەڵگە ڕێکبخرێت. لە کوردستاندا، تێکۆشانی ژینگەیی تەنها خاک، ئاو و سروشت ناپارێزێت، بەڵکوو کولتوور، زمان، بیرەوەریی کۆمەڵایەتی و داهاتووی خەڵکیش دەپارێزێت.