سیلڤا ئیبراهیم

 

ناوەندی هەواڵ-لە سەرەتای سەرهەڵدانی مێژووەوە ناوی میزۆپۆتامیا پەیوەستە بە لێشاوی ڕووباری دیجلە و فوراتەوە، کە سروشت تاکە فەرمانڕەوای ئاستی ئاو و وەرزەکانی زۆری بوو، بەڵام ئەمڕۆ ڕووباری فورات پێی ناوەتە سەردەمێکی دیلێتی جوگرافی و ڕێڕەوی نێودەوڵەتیی بۆتە مەیدانێکی ململانێی بێدەنگ و توندوتیژی نێوان وڵاتانی سەرەوە و خوارەوە، قەیرانی ئێستای فورات تەنها بەرهەمی گۆڕانی کەشوهەوا نییە، بەڵکو بەرهەمی ئاو و ئەندازیاری سیاسییە کە بەهۆی ڕێککەوتنە ناتەواوەکان و خواستە تاکلایەنەکانەوە سەپێنراوە، ئەم ڕاپۆرتە ڕۆشنایی دەخاتە سەر جوگرافیای ڕووبارەکە و پشکە جێناکۆکەکانی وڵاتان و پێشێلکارییەکانی یاسا نێودەوڵەتییەکان، پێداچوونەوە بە گۆڕانکارییە مێژووییە مەترسیدارەکانی ڕووبارەکە دەکات لە گرینگترین قۆناغەکانی وشکەساڵی لە ساڵانی ڕابردوودا، بۆ ئەو لێشاوی لافاو کارەساتبارانەی کە ناوچەکە لەم دواییانەدا شاهیدی بووە.

 

ڕووباری فورات لە کوێوە سەرچاوە دەگرێت؟

ڕووباری فورات لە بەرزاییە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی تورکیا (شاخەکانی توروس) سەرچاوە دەگرێت، بە پلەی یەکەم بەهۆی یەکگرتنی دوو لقەوە پێکهاتووە کە بریتین لە موراد سو کە لە ناوچەی نێوان دەریاچەی وان و چیای ئاراراتەوە سەرچاوە دەگرێت و قرە سو کە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا لە نزیک ئەرزروم سەرچاوە دەگرێت، ئەم دوو لقە لە نزیک شاری ”كبّان”ی تورکیا کۆدەبنەوە و ڕێڕەوی سەرەکی ڕووباری فورات پێکدەهێنن، لەوێشەوە بەرەو باشوور دەڕژێتە ناو سووریا لە نزیک شاری جەرابلوس، پاشان دەپەڕێتەوە بۆ ناو عێراق لە نزیک شاری قائیم، ڕێڕەوەکەی کاتێک کۆتایی دێت کە لەگەڵ ڕووباری دیجلە لە باشووری عێراق تێکەڵ دەبێت و ڕووباری ”شط العرب” دروست دەکات، کە دەچێتە ناو کەنداوی عەرەبییەوە.

 

درێژی ڕووباری فورات نزیکەی ٢٨٠٠ کیلۆمەترە و بە هەندێک پێوانە، بە پێچاوپێچەکانیشەوە، دەتوانێت بگاتە ٢٩٤٠ کیلۆمەتر، ئەم درێژییە بەسەر سێ وڵاتدا دابەشکراوە: تورکیا، کە ڕووبارەکە لێیەوە سەرچاوە دەگرێت، بە لێشاوی نزیکەی ١١٧٦ کیلۆمەتر (٤٢٪ درێژی ڕووبارەکە)، سووریا، کە ڕووبارەکە نزیکەی ٦١٠ کیلۆمەتر دەڕژێت (٢٢٪ درێژی ڕووبارەکە)، عێراق کە ڕووبارەکە دەڕژێتە ناو وڵاتەکە و نزیکەی هەزار و ١٦٠ کیلۆمەتر (٣٦٪ درێژی ڕووبارەکە) دەڕژێت.

 

پشکی هەر وڵاتێک لە لێشاوی ڕووباری فورات

لە ساڵی ١٩٨٧ تورکیا بەڵێنی دا ئاوی بەنداوێک کە تێکڕای لێشاوی لانیکەم ٥٠٠ مەتر سێجا لە چرکەیەکدا بێت لە سنووری تورکیا و سووریادا بکاتەوە، ئەم لێشاوە یەکسانە بە قەبارەی کۆی گشتی کە بە ١٥.٧٥ ملیار مەتر سێجا مەزەندە دەکرێت.

 

لە ساڵی ١٩٨٩ سووریا و عێراق ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی بڕی ئەو ئاوەی کە لە سنووری تورکیاوە تێدەپەڕێت بۆ ناو سووریا (٥٠٠ مەتر سێجا)، بە پشکێک کە ٥٨٪ی ئەو ئاوەی لە تورکیاوە دێت بە عێراق، یەکسانە بە نزیکەی ٩.١٣ ملیار مەتر سێجا ساڵانە بەلایەنی کەمەوە، لەکاتێکدا پشکی سوریا لە ٤٢٪ی ئەو ئاوەی لە تورکیاوە دێت، کە یەکسانە بە عێراق ساڵانە نزیکەی ٦.٦٢ ملیار مەتر سێجا.

 

ڕەگ و ڕیشەی ناکۆکی نێوان وڵاتانی سەرەوە و خوارەوە

تورکیا بە فەرمی دان بە دەستەواژەی "بەش" یان "تەرخانکردنی ئاو" نانێت، چونکە پێی وایە مافی ئەوەی هەیە ئاوەکە بۆ پڕکردنەوەی بەنداوەکانی (وەک بەنداوی ئەتاتورک) بەکاربهێنێت بۆ دەستەبەرکردنی پڕۆژە کشتوکاڵییەکانی، کە ئەمەش سەرچاوەی ناکۆکی بەردەوامە لە نێوان سێ وڵاتەکەدا سەبارەت بە پشکی ڕاستەقینەی ئاو، بەتایبەتی لە کاتی وشکەساڵیدا.

 

یاسای نێودەوڵەتی ئەو وڵاتانە پابەند دەکات کە ڕووبارێکیان هاوبەشە (سەرەوە و خوارەوە) پابەندبن بە چەند بنەمایەکەوە بۆ دڵنیابوون لە دەستڕاگەیشتن بە ئاوی خواردنەوە بۆ هەمووان، هەر وڵاتێک مافی ئەوەی هەیە کە پشکێکی دادپەروەرانە و گونجاو لە ئاوی ڕووبارەکە وەربگرێت بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی وەک ئاوی خواردنەوە.

 

هیچ وڵاتێک ڕێگەی پێنادرێت پڕۆژە (وەک بەنداو) دروست بکات یان بەشداری هەر کارێک بکات کە ئاوی ڕووبارەکە پیس بکات یان قەبارەکەی کەم بکاتەوە، کە بەمە بە پێشێلکردنی مافی ئاوی خواردنەوەی وڵاتانی دیکە بێت.

 

وڵاتان پابەندن بە ئاگادارکردنەوە و ڕاوێژکردن لەگەڵ وڵاتانی دیکە پێش ئەوەی هەر گۆڕانکارییەک لە ڕێڕەوی ڕووبارەکەدا بکەن یان دامەزراوەی نوێ دروست بکەن بۆ ڕێگریکردن لە قەیرانی ئاو.

 

هێڵی کاتی دیارترین پێشێلکارییەکانی ئاوی تورکیا

قەیرانەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە تورکیا دەستی کرد بە پڕکردنەوەی خەزنەی بەنداوی کیبان (یەکەم بەنداوی گەورەی سەر فورات)، هاوکات بوو لەگەڵ پڕکردنەوەی بەنداوی فورات لەلایەن سووریاوە، بووە هۆی کەمبوونەوەی بەرچاو و لەناکاوی ڕۆیشتنی ئاو بەرەو عێراق، خەریک بوو شەڕێکی سەربازی لە نێوان سووریا و عێراقدا لەو کاتەدا هەڵبگیرسێت، ئەگەر دەستێوەردان و نێوەندگیری نێودەوڵەتی یەکێتی سۆڤیەت و سعودیە نەبوایە بۆ ئەوەی قەیرانەکە دوور بخاتەوە، لە کاتێکدا تورکیا چاودێری دەکرد و بەردەوام بوو لە پلانە فراوانخوازییەکانی.

 

تورکیا لە کۆتاییەکانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، پڕۆژەکانی ئاوی خۆی تێکەڵ بە کارێکی گەورە کرد بە ناوی پڕۆژەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ (GAP) کە بریتی بوو لە دروستکردنی ٢٢ بەنداو و ١٩ وێستگەی کارەبای ئاو لەسەر ڕووبارەکانی دیجلە و فورات لە ڕووی یاساییەوە تورکیا دەستی کرد بە جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژە گەورەیە بەبێ ئەوەی ڕەزامەندی پێشوەختە لە سووریا و عێراق وەربگرێت و بەبێ ئەنجامدانی هەڵسەنگاندنی کاریگەریی ژینگەیی و هایدرۆلۆجی لەسەر وڵاتانی خوارەوەی ئاو، کە پێشێلکارییەکی ڕوونی یاسای نێودەوڵەتی ئاوە.

 

لە ساڵی ١٩٩٠ تورکیا بۆ ماوەی مانگێکی تەواو (لە ١٣ی کانوونی دووەم تا ١٢ی شوبات) ڕەوتی ڕووباری فوراتی بە تەواوی بڕییەوە بۆ ئەوەی ڕێڕەوی ڕووبارەکە لابدات و دەست بکات بە پڕکردنەوەی خەزنەی بەنداوی ئەتاتورک (پڕۆژەی سەرەکی GAP).

 

ئەم کارە کە لەسەر فەرمانی تورکیا ئەنجامدرا، بووە هۆی وشکبوونەوەی ڕووبەری بەرفراوانی زەوییە کشتوکاڵییەکان لە سووریا و عێراق، هەردوو وڵات بە پێشێلکردنی ئاشکرای ڕێککەوتنەکەی ساڵی ١٩٨٧یان زانی، کە تورکیا پابەند دەکات بە ئازادکردنی ٥٠٠ مەتر سێجا لە چرکەیەکدا.

 

پێشێلکارییەکان تەنها لە ژەمی سەرەکیدا سنووردار نەبوو، لە ساڵانی نەوەدەکاندا تورکیا بەنداو و بەربەستی لەسەر ئەو کانیانە دروستکرد کە خۆراکیان بە ڕووباری خابور (گەورەترین لقی فورات لە ناوخۆی سووریادا) دەدا، تا ساڵی ٢٠٠١، ڕووباری خابور بۆ یەکەمجار لە مێژووی سەردەمی لە چوارچێوەی خاکی سووریادا بە تەواوی وشک بووەوە، لە ئەنجامدا حەوزێکی کشتوکاڵی گرنگی لەدەستدا کە نزیکەی ٢٠ هەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە بوو و سەدان گوند لە ئاوی خواردنەوە بێبەش بوو.

 

دەزگا یاساییە نێودەوڵەتییەکان هاوشانی سووریا و عێراق، بە پشتبەستن بە پێشێلکردنی بنەماکانی ڕێککەوتننامەی هێلسنکی ساڵی ١٩٦٦ و ڕێککەوتننامەی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٩٧ بۆ یاسای بەکارهێنانی ڕێڕەوی ئاوی نێودەوڵەتی لە لایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، ئەم کارانەیان بە "پێشێلکاری نایاسایی" پۆلێن کرد، هەرچەندە تورکیا ڕەتیکردەوە ڕێککەوتننامەکەی ساڵی ١٩٩٧ واژۆ بکات و یەکێک بوو لەو سێ وڵاتانەی جیهان کە دەنگی نەخێریان پێدا، بەڵام بنەماکانی ڕێککەوتننامەکە، وەک "نەکردنی زیانێکی بەرچاو بە دەوڵەتانی دیکە" و "پێدانی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە پێش دروستکردنی کارگەی ئاو"، بە ڕێسا نێودەوڵەتییە نەریتیەکان دادەنرێت کە تەنانەت بۆ دەوڵەتانی واژۆ نەکراویش پابەند دەبن.

 

جاڕنامەی ”نيروبی” سەبارەت بە ژینگەی ساڵی ١٩٨٢ قەدەغە دەکات وڵاتان لە بەڕێوەبردنی سامانە سروشتییەکانیان بە شێوەیەک کە ببێتە هۆی تێکچوونی ژینگە لە وڵاتانی دراوسێ (وەک لە شووتیبوونی باشووری عێراق و وشکبوونەوەی تاڵاوەکاندا دەبینرێت).

 

شەپۆلی وشکەساڵی کە سووریا و عێراقی گرتەوە

ڕووباری فورات نزمترین ئاستی لێشاو و وشکەساڵی لە سووریادا تۆمارکردووە لە ماوەی نێوان ساڵانی ٢٠٢١ بۆ ٢٠٢٢، ئەم ماوەیە بە توندترین قۆناغ دادەنرا لە مێژووی هاوچەرخی ڕووبارەکەدا لە چوارچێوەی خاکی سووریادا، بەو پێیەی ڕێژەی ئاوی ڕژاو بۆ ناو سووریا کەمیکردووە بە شێوەیەکی بێ وێنە بەهۆی تێکەڵەیەک لە هۆکارە سیاسی و کەشوهەواییەکان، ئەو بڕە ئاوەی لە لایەنی تورکیاوە دەڕژێتە ناو سووریا، دابەزینی کەمترین ئاستی ڕێککەوتنی نێودەوڵەتی (لە ڕێککەوتنی ساڵی ١٩٨٧) کە ٥٠٠ مەتر سێجایە لە چرکەیەکدا، گەیشتە لوتکەی نزیکەی ٢٠٠ مەتر سێجا لە چرکەیەکدا، لەم ماوەیەدا، ئاستی دەریاچەکان دابەزینیان بەخۆوە بینی و ئاستی ئاوی دەریاچەی تەبقا لە پشت بەنداوی فورات و بەنداوی دەریاچەی تشرین تا ٥ مەتر بە شێوەی ڕاست دابەزیوە، کە ئەمەش دەریاچەکانی لە ئاستی "کۆتایی مردوو" نزیک کردەوە (ئەو ئاستەی کە تۆرباین و پەمپەکان لە لە کار دەکەون).

 

هۆکاری سەرەکی پشت ئەم کەمبوونەوەی مێژووییەی قەبارەی ئاو، کۆکردنەوەی بڕێکی زۆر ئاو بوو لە پشت تۆڕی گەورەی بەنداوەکانی سەرەوەی ئاوەکە (وەک بەشێک لە پڕۆژەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لە تورکیا).

 

لە وشکەساڵییەوە بۆ لافاو

زیادەڕەوی لە هەڵگرتنی ئاوی تورکیا لە ساڵانی ڕابردوودا وایکردووە سیستەمی ئاوەکەی سست بێت، کاتێک بارانێکی بەخوڕ دهێت، ئەم هەڵگرتنە بوو بە مەترسییەک کە بەسەر هەموواندا سەری هەڵدایەوە، ساڵانێک بوو لە کاتی وشکەساڵیدا، تورکیا زۆرینەی ئاوی هاتوو بۆ دەستەبەرکردنی یەدەگەکانی لە بەنداوەکانی ئەتاتورک و کیبان و ئیلیسو (لە سەر دیجلە) ڕاگرتبوو، بەبێ گوێدانە پێداویستییەکانی سووریا و عێراق، تا سەرەتای زستان و هاوینی ساڵی ٢٠٢٦، دەریاچەی تورکیا تا ئاستێکی زۆر نزیک لە زۆرترین توانای خۆیان پڕ بوون، کاتێک بارانبارینی مێژوویی هات، بەفرەکە بە یەکجار لە چیای تۆرۆسدا تواوەتەوە و بەنداوەکانی تورکیا چیتر نەیانتوانی یەک دڵۆپ ئاوی زیادە بگرن.

 

تورکیا لەسەر حسابی وڵاتانی خوارەوەی بەنداوەکانی پاراست

بەگوێرەی ئەندازیاری هایدرۆلیک، ئەگەر ئاوەکە زۆرترین سنووری بەنداوەکە تێپەڕێنێت، ئەوا مەترسی هایدرۆلیکی دروست دەکات کە دەتوانێت ببێتە هۆی درزکردن یان داڕمانی بەنداوەکە، کە ئەمەش کارەساتێکی بوونییە بۆ تورکیا، تورکیاش بۆ ڕزگارکردنی بەنداوەکانی جارێکی دیکە بە خۆپەرستی جوگرافی مامەڵەی کرد، چونکە دەروازەکانی ڕژانی ئاوی بە تەواوی کردەوە و بە چڕییەکی ترسناک ئاوی لە چرکەیەکدا زیاتر لە ١٠٠٠ مەتر سێجا بەرەو سووریا و عێراق کرد بۆ ئەوەی لە بارگرانی زیادەی ئاوەکە ڕزگاری بێت، ئەگەر تورکیا لە ساڵانی پێشوودا سیاسەتی بەڕێوەبردنی بەردەوام و پەمپکردنی بەردەوامی دادپەروەرانەی پەیڕەو بکردایە، بەنداوەکانی بەشێکی چۆڵ دەبوون و ئامادەبوو ئاوی لافاوەکە هەڵبمژن و وردە وردە تێیاندا تێپەڕن بەبێ ئەوەی لافاو گوندەکانی سووریا و عێراقی بخاتە ژێر ئاوەوە.

 

ئەم هەڵچوونە بووە هۆی سەرڕێژبوونی ڕووبارەکە و بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوەکەی بە بەردەوامی لە ڕەققە و دێرەزوور، ڕووبەرە بەرفراوانەکانی زەوییە کشتوکاڵییەکانی تەنیشت ڕووبارەکە ژێرئاوکەوتوون و پردی زەوی و کاتی وەک پردی مەیادین کاریگەرییان لەسەر بووە، کەشتییە ناوخۆییەکان کارکردنیان وەستاند.

 

هەروەها ئەم بەرزبوونەوەیە بووە هۆی ترس و دڵەڕاوکێیەکی بەرفراوان و زیانێکی ماددی بەرچاو بۆ دانیشتووانی ئەو ناوچانەی کە هاوسنوورن لەگەڵ ڕووبارەکە، بەپێی ئەو ئامارە سەرەتاییەی کە ڕوانگەی سوەری بۆ مافەکانی مرۆڤ ٣١ی ئایار ڕاگەیاندرا، ژمارەی ئەو خێزانانەی زیانیان بەرکەوتووە لە گوندەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی دێرەزوور گەیشتووەتە ٣٧٦٩ کەس، هاوکات هەزاران هێکتار زەوی کشتوکاڵی زیانیان بەرکەوتووە، هەروەها ١٠٧٥ ماڵ بە تەواوی یان بەشێکی وێران بوون.