زهور مەشریقی

 

تونس – لە ژێر خۆری سووتێنەر کە پلەکانی گەرما لە ٤٠ پلەی سەدی زیاترە، یەکێک لە کارەساتبارترین چیرۆکە مرۆییەکان لە تونسی سەردەمی ڕۆژانە دەکرێتەوە، ئەوان تەنها ئامارێک نین لە تۆمارە ترسناکەکانی ڕووداوەکانی ڕێگاوباندا، بەڵکو ئەوان بڕبڕەی پشتی ئاسایشی خۆراکی وڵاتن، ئەم ژنانە بە دەستەیان و بێ دەستکێشی پارێزراوی ماددە کیمیاییە مەترسیدارەکان تێکەڵ دەکەن و دەیان ساڵە کیسەی چیمەنتۆ لەسەر پشتیان هەڵدەگرن، لەگەڵ ئەوەشدا بەرخۆدانەکانیان هیچ بیمەی تەندروستی یان داپۆشینی ئاسایشی کۆمەڵایەتییان بەدەست نەهێناوە بۆ ئەوەی لە گۆڕانکارییەکانی کات بیانپارێزێت.

 

لە نێوان چەقۆی کرێی کەم کە بەزەحمەت دەگاتە ٦ دۆلار لە ڕۆژێکدا و سەنگەرەکانی گواستنەوەی ڕێکنەخراو لە "بارهەڵگری مردن"دا گیراوە، دژایەتییەکی توند لە ناسنامەی ئەو ژنە کرێکارە تونسییەدا توند و تیژە، ناسنامە فەرمییەکەی بە "هیچ" تۆمار دەکات، لەکاتێکدا لە ڕاستیدا نوێنەرایەتی "هەموو شتێک" دەکات بۆ تونس.

 

کارەساتی ئەم ژنانی کرێکارانە ئیتر تەنها پرسێکی دواخراوی مافی مرۆڤ نییە، ئەوە خوێنڕشتنێکی بەردەوامە لەسەر ڕێگاکان، زنجیرەیەک بەڵێنی یاسایی بەستوو، دیارترینیان فەرمانی ژمارە ٤ کە تا ئێستاش وەک نامەیەکی مردووە و چاوەڕێی جێبەجێکردنە، هەروەها یاسای ٥١ی ساڵی ٢٠١٩ کە هیواکان بۆ باشتربوون لەسەر ئەم بابەتە بەستراوەتەوە.

 

ئامارەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ئاماژە بەوە دەکەن، کە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٥ بۆ ٢٠١٦ ٨٩ ڕووداو کە ئەم بارهەڵگرانەی مردنیان تێدابووە، لە ئەنجامدا ٦٩ ژنە کرێکاری کێڵگەکان گیانیان لەدەستداوە و ٩٩٠ کەسی دیکەش برینداربوون، شایانی باسە کە ٦٠٪ی ئەم ڕووداوانە دوای دەرکردنی یاسای ٥١ لە ساڵی ٢٠١٩ ڕوویانداوە.

 

باسی لە ڕووداوە دووبارەبووەکان کرد کە لە سەرەتای هەر وەرزێکدا کاریگەری لەسەر ژنانی کرێکار لە کەرتی کشتوکاڵدا هەیە، بارهەڵگرەکانی گواستنەوەی ناپارێزراوی بە "گوشتارگەی  مرۆڤ" پێناسە کرد و تاوانێکی قێزەونی کرد کە دژی ئەو ژنانە ئەنجام دەدرێت کە جگە لە مردن یان برسێتی هیچ ڕێگەیەکیان نییە.

 

حەلیمە هەمامی لە پوختەی گەورەیی ئەو قەیرانە ئاڵۆزەی وڵات تووشی دەبێت، ڕایگەیاند، ئەوەی ئەمڕۆ دەگوزەرێت لە ڕێکەوت تێدەپەڕێت و هاوسنوورە لەگەڵ “پیلانگێڕییەکی سیستماتیکی” کە خەڵکی ئەم گەلو دەکاتە ئامانج، لە نانی خوێناویی ژنانی کرێکارەوە دەست پێدەکات و درێژدەبێتەوە بۆ کەرامەتی ئەو ڕۆشنبیرانەی کە بەهۆی پەراوێزخستنەوە لە  پێیان دادەنرێت.

 

باسی لە ڕووداوە دووبارەبووەکانی کرد کە کاریگەری لەسەر ژنانی کرێکاری کشتوکاڵی لە سەرەتای هەر وەرزێکدا هەیە، بارهەڵگرەکانی گواستنەوەی ناپارێزراوی بە "کوشتارگەی مرۆڤ" پێناسە کرد و تاوانێکی قێزەون کە دژی ئەو ژنانە ئەنجام دەدرێت جگە لە مردن یان برسێتی هیچ بژاردەیەکیان نییە.

 

حەلیمە هەمامی بە تاڵییەکی قووڵەوە ڕەخنەی لە ڕەشەبای ڕاگەیاندنی فەرمی گرت و وتی: کاتێک باس لە ڕووداوێکی وەرزشی یان یاریزانێکی شەستەکان دەکرێت، میدیاکان ڕوماڵی بەرفراوانیان پێدەکەن، لەکاتێکدا هەواڵی مردنی سێ ژنی ماندوونەناس بەزەحمەت لە تەلەفزیۆنی نیشتمانیدا باس دەکرێت.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، جیهانی ئۆنلاین "بۆتە بێ لێبوردن"، زیانبەرکەتوان، تەنانەت لە ساتەکانی کۆتاییشدا، ژنانی ژنان بڕبڕەی پشتی ئاسایشی خۆراکن لە تونس، کار لە بارودۆخی سووتێنەر یان بەستوودا بە موچەیەکی کەم قبوڵ دەکەن، ئەمەش شتێکە کە پیاوان ڕەتیدەکەنەوە دەکەن.

 

ئەو لە زاری یەکێک لە ژنانی کرێکارەوە وتی: ئەگەر ئەمڕۆ نەچمە سەر کارەکەم، هیچ شتێکم نابێت بۆ خواردنی ئێوارەی منداڵەکانم

 

لە بەرامبەر ئەم 4استیەدا، حەلیمە هەمامی شۆکبوونی خۆی لە دیمەنی ”الخبز الملطخ بالدم” کە لە ڕاپۆرت و پێوەرەکانی ئەم دواییەدا بەڵگەی لەسەر کراوە و بە "سیمبولێکی ترسناک"ی ڕاستیەک نوقمبوو لە ستەمدا، لە نێوان بێدەنگییەکی نائارامکەر لەلایەن دەسەڵاتی جێبەجێکردنەوە، کە سەرۆکوەزیران و وەزیری ژنان نوێنەرایەتیان دەکرد، کە هەڵیانبژاردووە مامەڵە لەگەڵ ئەم کارەساتانە بکەن وەک "بەڕێکەوتی ڕووداوەکان" کە مسۆگەری کردەوە ناکەن.

 

پرسی ژنانی کرێکار لە چوارچێوەی فراوانتر دابڕاو نەبوو کە حەلیمە هەمامی بە بەشێک لە پلانێکی سیستماتیکی بە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی پەیکەری هزری کۆمەڵگەدازؽ دەزانێت، دوای گفتوگۆکردن لەسەر گواستنەوەی ناپارێزراو، ڕۆیشت بۆ پرسی "بەناسنامەکردنی ژیانی سیاسی و کولتووری"، کە بریتییە لە بەئامانجگرتنی کەسایەتییە ڕۆشنبیر و زانستییەکان و هەوڵدان بۆ لاوازکردنی ڕۆڵیان لە کایەی گشتیدا.

 

توێژینەوە و داواکارییەکان پشتگوێ دەخرێن

ڕەجا دەهمانی، سەرۆکی کۆمەڵەی ژنانی دیموکراتی تونس ڕایگەیاند، کە ژنە کشتوکاڵییەکان لە تونس ڕووبەڕووی ڕاستیەکی سەخت دەبنەوە کە ڕۆژانە مەترسی لەسەر ژیانیان دروست دەکات، ئەو بە توندی شەرمەزارکردنی بەردەوامی لەدەستدانی ژیان و خوێنڕشتنی لەسەر ڕێگاکاندا  و وتی: ئەم ژنانە تەنها ئامارێک نین لە تۆماری ڕووداوەکاندا، بەڵکو پایەی خێزانەکانیانن، پێداویستییەکانی ڕۆژانەیان لە ژێر بارودۆخێکی سەختدا دابین دەکەن، ساڵانێکە داواکاری بۆ گواستنەوەی پارێزراو دەکرێت کە شکۆی ئەو کرێکارانە بپارێزێت و کۆتایی بە "بارهەڵگرەکانی مردن" بهێنرێت، سەرەڕای لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانیی گشتگیر لەسەر دۆخی ژنان لە کەرتی کشتوکاڵدا، کە ڕاسپاردەی ڕوون و نیشاندەری وردی لەخۆگرتبوو، هۆشداری لە مەترسییەکانی دۆخی ئێستا و داوای باشترکردنی هەلومەرج بۆ ئەم گروپە کە خۆراک بۆ کۆمەڵگەی تونس دابین دەکات، بەڵام دۆخەکە وەک خۆی ماوەتەوە، هیچ وەڵامێکی کاریگەری لەسەر نییە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە قەیرانی ئێستا بە ڕێکەوت نییە، بەڵکو بەرهەمی سیستەمێکی ئاڵۆزی کەمتەرخەمییە، کە بەرپرسیارێتی لە نێوان چەند لایەنێکدا هاوبەشە، یەکەم: نەبوونی ئیرادەی سیاسی هەیە، ئەمەش لە شکستی ڕوونی بڕیارە سیاسییە چارەنووسساز و بەهێزەکان بۆ پاراستنی ژنان لە مردنی ڕۆژانەدا دیارە، دووەم: بیرۆکراسی و یاسای لاواز هەیە، یاساکانی ڕێکخستنی گواستنەوە بە لاوازی و خاوییەکی زۆر لە جێبەجێکردنیان دەناسرێتەوە، کە بەهۆی ڕێکارە کارگێڕییە ئاڵۆزەکان و زنجیرەیەکی درێژی بەرپرسانەوە ئاستەنگیان بۆ دروستکراوە، بەمەش ڕێگری لە جێبەجێکردنی کردەیی دەکرێت.

 

هەروەها ئاماژەی بە پەیوەندییە خێزانییەکان و هەڵسوکەوتی شۆفێران کرد کە بەشێکی بەرچاو لە بەرپرسیارێتییەکە هەڵدەگرن، لەبەر ئەوەی زۆرجار خزم و کەسوکارن (ئامۆزا یان برا)، کرێکارەکان هەست بە دوودڵی دەکەن لە تۆمارکردنی سکاڵا لەسەریان، هەرچەندە ٢٠ بۆ ٣٠ ژن لەناو یەک بارهەڵگردا دەچەقێننەوە و ڕاستەوخۆ کارەساتیان لێدەکەوێتەوە، جگە لەوەش چاودێری ئەمنی قورسە، چونکە شۆفێران بۆ خۆدزینەوە لە چاودێریکردن پەنا دەبەنە بەر ڕێگای هەڕەمەکی و ناپارێزراو، ئەمەش وایکردووە کە هێزە ئەمنییەکان بەدواداچوونیان بۆ بکەن و ڕێگری لەم گواستنەوە نایاساییە بکەن.

 

یاسای ناکاریگەر و نەبوونی پاراستنی کۆمەڵایەتی

لە بەرەی یاسادانان، فەرمانی ژمارە ٤، ئەو ڕەشنووسی یاسایەی کە هیواکانی بۆ پاراستنی ژنانی کرێکار و مسۆگەرتیکردنی داپۆشینی ئاسایشی کۆمەڵایەتییان لەسەر بەسترابوو، بە لەبەرچاوگرتنی نەبوونی ڕێساکانی جێبەجێکردن تا ئێستا، تەنها مرەکەبە لەسەر کاغەز، زیادکردنی کارەساتەکە، باری سێ لایەنەی ئازارەکانە: کرێ، چاودێری تەندروستی و گواستنەوە.

 

دوایین ڕووداوی ناوچەی مەزونە سەر بە پارێزگای سیدی بوزید، تۆماری تاریکی ئەم پرسە زیاتر دەکات، ڕووداوەکە بووە هۆی گیانلەدەستدانی دوو ژن کە بەرەبەیان بۆ پەیداکردنی بژێوی ژیانیان چوونەتە دەرەوە و منداڵی بێ باوکیان بەجێهێشتووە، کە ئەمەش جەخت لەوە دەکاتەوە، کە ژنانی جوتیارە هێشتاش بەردەوامن لە ژێر هەڕەشەی مردندان.

 

بەردەوامی ئەم دۆخە شەرمەزارییە و وڵاتێک کە شایەتحاڵی شۆڕشێک بوو بۆ کەرامەت و دادپەروەری کۆمەڵایەتی، ناتوانێ دوو پێوەر جێبەجێ بکات لە کاتێکدا ژنانی بە ژیانی خۆیان باخ دەدەن بۆ مانەوە.

 

دۆسیەی مونیرا زغیدی کرێکاری تەمەن شەست ساڵ تەنها یەکێکە لە ڕەنگدانەوەی تاقیکردنەوەیەکی درێژخایەن کە سێ دەیە دەخایەنێت، بۆ ماوەی سی ساڵ لە کێڵگەکاندا زەحمەتی کێشا، بەبێ ئەوەی هیچ تۆڕێکی پارێزراوی کۆمەڵایەتی بیپارێزێت یان دان بە کارەکەیاندا بنێت.

 

بە درێژایی ئەو ساڵانە، لە سەرەتاییترین مافەکانی ئاسایشی پیشەیی بێبەش بوون، نە ئاسایشی کۆمەڵایەتی، نە کارتی بیمەی تەندروستی، تەنانەت یەک بەڵگەنامەی فەرمی بۆ سەلماندنی کارەکەی یان پاراستنی مافەکانی، کە بە تێپەڕبوونی کات  لەدەستچوو.

 

ئەو وردەکارییەکانی ململانێی ڕۆژانەی خۆی لەگەڵ مەترسییە تەندروستی و ژینگەییەکان دەگێڕێتەوە و وتی: ٣٠ ساڵە خەریکی هەڵگرتنی کیسی چیمەنتۆم بەسەر پشتمدا بەسەر برد، بە دەستم بەبێ هیچ ئامێرێکی پاراستن ماددە کیمیاییە مەترسیدارەکانم تێکەڵکرد.

 

ئاماژەی بە بارودۆخی سەختی کارکردن کرد و وتی: دەچینە ناو گەرمخانە کۆنتڕۆڵکراوەکانی کەشوهەوا لە پلەی گەرمی زیاتر لە ٤٠ پلەی سەدیدا بۆ کارکردن، بۆ دروێنەکردنی تەماتە و بیبەر و دەستەبەرکردنی ئاسایشی خۆراک بۆ خەڵکی تونس"

 

هەروەها باسی لە خۆڕاگری لە سەردەمی پەتای کۆرۆنادا کرد: لە سەردەمی قەیرانی کۆڤید-١٩دا، کاتێک هەمووان لە ماڵەکانی خۆیاندا قەتیس بوون و لە کەرەنتینەدا بوون، ئێمە بەردەوام بووین لە کارکردنی ماندوونەناسانە لە کێڵگەکاندا بۆ ئەوەی خەڵکی تونس برسی نەبن و بۆ ئەوەی بەرهەمی تازە بگاتە هەموو هاوڵاتییەک.

 

ئەو لە کۆتاییدا گەواهییەکەی بە پیناسەیەکی دیار لە جیاوازییەکی توندی نێوان ڕۆڵی ئابوورییان و پێگەی یاساییان کۆتایی پێهێنا و وتی: جێگەی داخە کە ناسنامەکەمان کورتکراوەتەوە بۆ وشەی ”هیچ” لەسەر ناسنامەی نیشتمانیمان، لەکاتێکدا ئێمە نوێنەرایەتی ”هەموو شتێک” دەکەین لە تونس، ژنە جووتیارەکان بڕبڕەی پشتی ئابووری و ئاسایشی خۆراکن لە وڵاتەکەدا، زەوییەکە خۆی شایەتحاڵی ڕادەی ئێمەیە،  ئەمڕۆ، ئێمە سەیری دەست و دەموچاومان دەکەین، کە بەهۆی نەخۆشی و سەختییەوە ماندوو بوون، هەندێکمان بەدەست نەخۆشییە درێژخایەنەکانەوە دەناڵێنن، هەندێکیشمان بەهۆی ماددە کیمیاییەکانەوە زیانمان بەرکەوتووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا توانای چارەسەرکردنمان نییە.

 

بانگەوازێکی بەپەلەی ئاراستەی دەسەڵاتە باڵاکان کرد، کە بە دادپەروەرییەوە سەیری دۆخەکەیان بکەن و دەستبەجێ کاربکەن بۆ چالاککردن و جێبەجێکردنی فەرمانی ژمارە ٤، بۆ پێدانی کەمترین مافە مرۆیی و پیشەییەکانیان کە ژیانێکی کەرامەتیان بۆ مسۆگەر بکات.