ڕەجا حەمید ڕەشید

 

عێراق- لە نێو ئەو ئاڵەنگاریانەی پەتای کۆڤید-١٩ دروستی کردووە، سارا سوهەیل نەجم، ژنێکی گەنج وەک نمونەیەک بۆ گەنجان لە بواری داهێنانی پزیشکیدا دەرکەوتووە، ئەو بە سەرکەوتوویی خولیای خۆی بۆ بەرنامەسازی و تەکنەلۆژیای ”ئاردوینۆ” گۆڕیوە بۆ پڕۆژەی پزیشکی سەرکەوتوو کە خزمەت بە نەخۆشەکان و دامەزراوەکانی چاودێری تەندروستی دەکات.

 

سارا سوهەیل نەجم وەک ئەندازیاری بایۆپزیشکی و یاریدەدەری وانەوتنەوە لە زانکۆی نیشتمانی زانست و تەکنەلۆژیا لە زی قار کاردەکات، گەشتەکەی لەگەڵ بەرنامەسازی لە ڕێگەی خۆفێربوونەوە دەستی پێکرد، گرنگی بە ئاردوینۆ دەدا، کە پلاتفۆرمێکی ئەلیکترۆنییە و لە ئاستی جیهانیدا بەکاردەهێنرێت بۆ دروستکردنی سیستەمی کۆنترۆڵکردنی زیرەک بە بەکارهێنانی کۆدی سادە، ئاردوینۆ لە بواری پەروەردە و ڕۆبۆتیک و بەکارهێنانی پزیشکیدا بەکاردێت.

 

لە پەتای کۆڤیدا-١٩ بۆ داهێنانی پزیشکی

سارا سوهەیل نەجم ئاماژەی بەوەشکرد، خاڵی دەستپێکی ڕاستەقینەی لە سەردەمی پەتای کۆڤیدا-١٩ ساڵی ٢٠٢٠دا بووە، کە نەخۆشخانەکان تووشی کەمیی کەلوپەلی پزیشکی بوون، مامی کە لە وەزارەتی تەندروستی کاردەکات، ڕۆژانە خێزانەکەی ئاگادار دەکردەوە لە دۆخی نەخۆشخانەکان، ئەمەش وای لێکردووە بیر لە دروستکردنی ئامێری پزیشکی ناوخۆیی بکاتەوە.

 

جەختی لەوەشکردەوە، یەکەم ئامێر کە کاری لەسەر کردووە چاودێری نەخۆش بووە، ئەمەش یەکەم تامی سەرکەوتنی پێبەخشیوە، لەسەر ئەندامێکی خێزانەکەی بەکارهاتووە و هەروەها لە نەخۆشخانە پشکنینی بۆ کراوە، هەستەوەرەکانی ئامێرەکە لە تەکنەلۆژیای ژێر سوور (IR-Infrared) کەڵکیان وەرگرتووە.

 

ڕوونیکردەوە، کە بەردەوام بووە لە پەرەپێدانی پڕۆژە پزیشکییەکانی، دیزاینکردنی ”Centrifuge” کە بەکاردێت بۆ جیاکردنەوەی نمونەی خوێن لە تاقیگەکاندا، پێش ئەوەی دواتر بچێتە سەر دروستکردنی ئامێری هەناسەدان”Ventilator”، بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای ئاردوینۆ بۆ کۆنترۆڵکردنی وردی هەستەوەرەکان.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، زۆربەی ئەو پێکهاتە ئەلیکترۆنییانەی لە دروستکردنی ئامێرەکاندا بەکاردەهێنرێن لە دەرەوەی شار بەردەست بوون، هاوکات هەندێک پارچە بەکارهێنانی تەکنۆلۆژیای چاپی سەردەمی لە دەرەوەی عێراق دروستکراون، ئەمەش بووە هۆی دواکەوتنی گەیشتنیان و تێچووی بەرهەمهێنانیان بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەتەوە.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە پسپۆڕییەکەی لە ئەندازیاری بایۆپزیشکیدا بەشداری کردووە لە پەرەپێدانی توانا زانستی و پراکتیکییەکانی، بەشەکە بنەمای زانستی بۆ دابینکردووە بۆ تێگەیشتن لە ئامێرە پزیشکییەکان و میکانیزمەکانی پەرەپێدانیان.

 

خواستی ئەندازیاری دەگۆڕێت بۆ دەستکەوتی پزیشکی

سارا سوهەیل نەجم ڕوونیشیکردەوە، کە توانیویەتی حەوت ئامێری پزیشکی سەرکەوتوو دروست بکات، یەکەمیان ئامێرێک بوو بۆ پێوانەکردنی نیشانە گرنگەکان لە سەردەمی پەتای کۆڤید-١٩دا، ئاستی ئۆکسجینی خوێن و لێدانی دڵ و پلەی گەرمی دەپێوێت، بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای پێوانەکردنی دوور لە دوورەوە بۆ کەمکردنەوەی بەرکەوتن و ڕێگریکردن لە گواستنەوەی هەوکردن لە نێوان نەخۆشەکاندا.

 

ئامێری دووەم جیاکەرەوەی نمونەی خوێنی تاقیگەیی بوو، کە بەهۆی کەمبوونەوەی تێچووی بەراورد بە ئامێرە هاوردەکراوەکان جیاکرایەوە، لە هەمان کاتدا کارایی کارکردنی هاوشێوەی پاراست، هەروەها کاری لەسەر دروستکردنی ئەندامێکی دەستکرد کردووە کە بەخشراوە بە نەخۆشێکی بریندار.

 

دووپاتی کردەوە، بەشداری لە دروستکردنی ئامێرەکانی ئەلیکرۆکاردیۆگرام (ECG)، ئەلیکترۆمیۆگرافی (EMG)، ئەلیکرۆئێنسفالۆگرافی (EEG) کردووە، هەموو ئەم ئامێرانە لە ژێر چاودێری پزیشکی پسپۆڕدا پەرەیان پێدراوە و ئەنجامی سەرکەوتوویان بەدەستهێناوە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، دوایین پڕۆژەی پزیشکی ئامێرێک بووە کە چاودێری نیشانە گرنگەکان و ئامێری هەناسەدان تێکەڵ دەکات بۆ یەک سیستەم و پۆرتەبل و بەکارهێنانی ئاسان، دەتوانێت ڕێژەی هەناسەدان بپێوێت و چاودێری بارودۆخی نەخۆشەکە بکات بەپێی تەمەن و باری تەندروستی.

 

ئەو ئاڵەنگاریانەی کە ڕووبەڕووی بووەوە

سەبارەت بەو ئاستەنگە بەرچاوانەی ڕووبەڕووی بووەتەوە، سارا سوهەیل نەجم وتی: سەرەتای سەختترین بووە بەهۆی سنوورداربوونی ئەزموونی بەرنامەسازی و نەبوونی زانیاری لەسەر پێکهاتە ئەلیکترۆنیەکان، ئەمە جگە لەو سنووردارکردنانەی کە بەهۆی پەتای کۆڤید-١٩ سەپێنراون و سەختی گواستنەوەی پارچەکان لە نێوان شارەکاندا.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، بیرۆکەی دروستکردنی ئامێرێکی پزیشکی لە ناوخۆدا لەلایەن خوێندکارێکەوە کە هێشتا دەرنەچووە، بۆ زۆر کەس ترسناک بوو، باوەڕپێکردنی هەندێک لە پرۆفیسۆرەکان بە توانای سەرکەوتنی ئاسان نییە، بەڵام ئەنجامە پراکتیکییەکان لێهاتوویی ئەویان سەلماند.

 

باسی لە یەکەم ئەزموونی بەکارهێنانی ئامێرە پزیشکییەکەی کرد و ڕایگەیاند  کە چاودێری نەخۆش بەکارهێناوە لەسەر ئەندامێکی خێزانەکەی کە تووشی کۆڤید-١٩ بوون، ئەو ڕەزامەندییە بێئەندازەی خۆی لەو کاتەدا پێناسە کرد، بینینی ئەنجامی ماندووبوونی بە گەورەترین پاداشتی زانی کە وەریگرتووە.

 

وەک یاریدەدەری مامۆستای زانکۆ، جەختی لەسەر هیوای خۆی کردەوە، کە خوێندکارەکانی هەمان ڕێگای فێربوون و گەشەکردن بگرنەبەر و ئەنجامێکی باشتر لە خۆی بەدەستبهێنن، ئێستا سەرچاوەی فێربوون لە ڕێگەی ئینتەرنێت و پلاتفۆرمی پەیوەندی مەجازی و یوتیوبەوە بۆ هەمووان بەردەستە، ئەمە جگە لەوەی سوود لە شارەزایی مامۆستایانی زانکۆ وەردەگرێت.

 

ڕوونیشیکردەوە، ئەو ئامێرەی کە شادی سەرکەوتنی یەکەمی پێبەخشی، بە نزیکترین لە دڵی دەمێنێتەوە، چونکە ئەوە خاڵی دەستپێکی گەشتەکەی بووە، هاوکات پڕۆژەی دەرچوونەکەی زۆرترین ماندووبوون بووە بەهۆی سروشتی داهێنەرانەی و زەحمەتی دەستەبەرکردنی هەموو ئامڕازە پێویستەکان بۆ جێبەجێکردنی.

 

هەروەها پڕۆژە نوێیەکەی لەگەڵ خوێندکارەکانی ئاشکرا کرد  کە بریتییە لە دروستکردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، سەرەڕای ئەوەی لە دەرەوەی بوارە سەرەتاییەکانی خوێندنەکەیەتی، ئەزموونەکە هەنگاوێکی نوێیە بەرەو فێربوون و بەدەستهێنانی کارامەیی زیادە، هەروەها گروپەکە پلەی دووەمی لەسەر ئاستی زانکۆ لە پێشانگای پڕۆژەکانی خوێندکاران بەدەستهێناوە.

 

سارا سوهەیل نەجم دەستکەوتەکانی خۆی و کارەکانی لە دروستکردنی ئەو حەوت ئامێرە پزیشکییەدا تەرخان کرد بۆ خێزانەکەی کە پاڵپشتی سەرەکی بوون، بۆ پرۆفیسۆرەکانی، هەروەها بۆ هەموو نەخۆشێک کە پێویستی بەم ئامێرانە هەیە بەڵام ناتوانێت دەستی پێبگات.