شیلان سەقزی

 

ناوەندی هەواڵ-پچڕانی ئینتەرنێت لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئیتر تەنها هەڵەیەکی تەکنیکی نییە، پەرەی سەندووە و بووەتە قەیرانێکی سیاسی کە بۆ ماوەی ٥٤ ڕۆژ بەردەوام بووەو زۆربەی دانیشتووانەکەی لە جیهان دابڕاوە، ئەم پچڕانە کە هاوکاتە لەگەڵ شەڕ و فشارە ئەمنییەکان و ئابوورییەکان، کۆمەڵگەی لە دۆخێکدا هێشتۆتەوە کە دەستڕاگەیشتن بە زانیاری باوەڕپێکراو لە ڕادەبەدەر سەختە.

 

داخستنی ئینتەرنێت لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان، خەڵکی لە ئازیزانیان دابڕاندووە و کار و داهات و خوێندن و چاودێری تەندروستییان پەکخستووە، کاتێک دەسەڵاتداران لەبری پاراستنی پەیوەندییەکان هەڵدەبژێرن، نەک تەنها ئینتەرنێت دادەخەن بەڵکو پەیوەندی نێوان تاکەکان و جیهانیش دەپچڕێنن، لە ڕوانگەی دەروونییەوە ئەم پچڕانە لایەنی تەکنیکی تێدەپەڕێنێت و دەبێتە پچڕانی پەیوەندی مرۆڤ، ڕێکخراوەکانی چاودێری باس لەوە دەکەن کە ئەم دۆخە لە کۆتایی مانگی شوباتی ٢٠١٥ لە سەرهەڵدانی شەڕەوە دەستی پێکردووە و لەو کاتەوە بۆ ماوەیەکی بێ وێنە بەردەوام بووە.

 

لە ئاستی کۆمەڵایەتی-دەروونیدا، یەکەم کاریگەری ئەم پچڕانە لە شتێکدا دەردەکەوێت کە دەتوانرێت بە "ناڕوونیی لەکارکەوتوو" پێناسە بکرێت، ئەقڵی مرۆڤ باشتر ئامڕازی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسی ڕوون هەیە، هەرچەندە توند بێت، نەک بەرگەی ناڕوونی بگرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە ناڕوونی کۆئەندامی دەمار لە دۆخێکی بەردەوامی ئاگاداریدا دەهێڵێتەوە، کاتێک تاک ئاگاداری ئەوە نەبێت کە ئایا هێرشێک نزیکە، یان ڕادەی مەترسییەکە، ڕاستی هەواڵەکە، جەستە دەچێتە حاڵەتێکی وریایی درێژخایەن و دەبێتە هۆی کەمخەوی، لێدانی دڵی خێرا، سەختی سەنجدان، تەقینەوەی توڕەیی ناڕەوا، بێهێزی سۆزداری و هەستکردن بە لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ.

 

لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا ئەم دژایەتیە نەک هەر لە شەڕەوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵکو لە ڕاگرتنی زانیاری بە ئەنقەستەوە سەرچاوە دەگرێت، پەیمانگای ”تشاتام هاوس” ئەم ڕێبازە بە "دابڕانی دیجیتاڵی" پێناسە دەکات، گۆڕانکارییەک بەرەو دابڕانی دیجیتاڵی درێژخایەن کە دەسەڵاتداران کاردەکەن بۆ دامەزراندنی جیاکردنەوەی دیجیتاڵی پێکهاتەیی، نەک تەنها پچڕانێکی کاتی، بەم شێوەیە بێدەنگی خۆی دەبێتە کەرەستەی دەسەڵات.

 

لێدانی دووەم پچڕانی پەیوەندی سۆزداری نێوان مرۆڤەکانە، بۆ ملیۆنان کەس ئینتەرنێت تەنها ئامرازێک نییە بۆ کات بەسەربردن یان کارکردن، بەڵکو پردێکە ئەندامانی خێزانە پەرشوبڵاوەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە، لە حیساباتی ئەو کەسانەی لە دەرەوەی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان ماونەتەوە، ژیان بۆ دوو تیک لە پەیامێکی شین یان خۆڵەمێشی، بەیەکەوە گرێدراو یان پچڕاو، ئارام یان گرژی کورت دەکرێتەوە، ئەم حاڵەتەی چاوەڕوانییە خۆی بارودۆخێکی دەروونی ناوازە دروست دەکات، کەسەکە بەردەوام لاپەڕەکە تازە دەکاتەوە لەکاتێکدا مێشکی هەوڵدەدات گومان بگۆڕێت بۆ دڵنیایی، بەڵام هەر جارێک هیچ سیگناڵێک نەگاتە دەست، دڵەڕاوکێیەکە قووڵتر دەبێتەوە، ماڵپەڕی "ڕێست ئۆف ۆڕلد" ئەم دۆخە بە "ڕاستی پەیوەندیی خێزانی لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان" ناودەبات و ڕوونی دەکاتەوە کە لەم سەردەمی پچڕانی پەیوەندییەدا تەنانەت سادەترین وتووێژەکانیش چینێکی وریایی و خۆسانسۆری و ترس لە بەرکەوتنی لەگەڵدایە، توێژینەوەکانی پێشوو دەریانخستووە کە پەیوەندی دیجیتاڵی سەرچاوەیەکی گرنگی ئاسوودەیی دەروونییە بۆ خێزانە بڵاوەکان، کاتێک ئەم سەرچاوەیە دەبڕدرێت، تاکە پەیامی کۆمەڵایەتی "بێدەنگی" نییە، بەڵکو چڕبوونەوەی خەمۆکی بنەڕەتی و هەستکردنە بە تەنهایی سەپێندراو.

 

ڕەتکردنەوەی دەستڕاگەیشتن بە ئینتەرنێت بۆ ئێرانییەکان وەک سیاسەتێک بینراو دەبینرێت دەکرێت کە پەیوەندی خێزانی سست بکات، چونکە خێزانەکان لە قەیرانەکاندا پشت بە هەواڵ و پەیوەندییەکان دەبەستن بۆ پشکنینی ئازیزانیان، لەگەڵ پچڕانی بەردەوام، خێزانەکان پەنا بۆ پەیوەندی کورت یان پەیامی پچڕپچڕ دەبەن کە زۆرجار لە ژێر فشاری سانسۆردا شکست دەهێنن، گرژییەکی دەروونی توند دروست دەکەن کە وا دەکات هەموو پەیامێک وا دەرکەوێت کە دەتوانێت دوا پەیام بێت، ئەم پچڕانە نەک تەنها زیان بە لایەنی سۆزداری دەگەیەنێت، بەڵکو کۆئەندامی دەماریش ماندوو دەکات کە لە نێوان هیوا و ترسدا دەلەرزێت و دەبێتە هۆی ماندووبوون و وروژاندن و هەستکردن بە بەتاڵی.

 

لە ڕووی ئابوورییەوە

پچڕانی ئینتەرنێت لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان زیانێکی گەورەی ئابووریی لێکەوتووەتەوە، دەستڕاگەیشتن بە تۆڕی جیهانی بۆ ٢٪ دابەزیوە، لەکاتێکدا ژمارەیەکی سنووردار لە گروپەکان پەیوەندی هەڵبژێردراو وەردەگرن لە ڕێگەی ئەو شتانەی کە بە "سیمکارتی سپی" ناسراون، ئەمەش هەستی هەڵاواردن قووڵتر دەکاتەوە و سووتەمەنی گەشەسەندنی بازاڕی ڕەش بۆ پەیوەندیکردن دەدات، بەم شێوەیە پچڕان لە ڕێوشوێنێکی ئەمنییەوە دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە لە ڕێگەی گۆشەگیرییەوە.

 

کاریگەری ئەم پچڕانە دیجیتاڵییە درێژدەبێتەوە بۆ سڕینەوەی ڕاستی بەکۆمەڵ، زانیاری باوەڕپێکراو لە کاتی جەنگدا نامێنێت و دەنگۆ و ترس جێگەی دەگرێتەوە، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان هۆشدارییان داوە کە ئەم ڕەشبوونەوەیە مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات و دەستڕاگەیشتن بە خۆراک و دەرمان تێکدەدات و زەبر و زەنگی دەروونی توندتر دەکات، دامەزراوە توێژینەوەکان ئەمە وەک هەنگاوێک بەرەو "دابڕانی دیجیتاڵی" دەزانن، کە کەشی زانیاری دادەخات و کۆمەڵگە لە ڕاستی هاوبەشەوە دەبڕێت.

 

ئەم بێدەنگییە دیجیتاڵییە جۆرێک لە توندوتیژی زانست و زانیاری پێکدەهێنێت، چونکە مرۆڤەکان لە توانای تێگەیشتن لەوەی کە لە دەوروبەریان ڕوودەدەن بێبەش دەکات و ناچاریان دەکات خراپترین سیناریۆ کان بێتە بەرچاویان، ئەمەش دەبێتە هۆی داڕمانی متمانە و سەرهەڵدانی بێدەسەڵاتی فێربوو، هەروەها پچڕانی کاریگەری لەسەر تەندروستی جەستەیی هەیە، دەستڕاگەیشتن بە زانیارییە پزیشکییەکان و هەماهەنگی چارەسەرکردن تێکدەدات، دۆخێک کە لە کاتی جەنگدا هێندەی تر مەترسیدار دەبێت.

 

ئەم سیاسەتانە دابڕانێکی بەکۆمەڵ دروست دەکەن کە تێیدا هاوڵاتیان هەست دەکەن بەرکەوتن لەگەڵ جیهان پێویستیەکە نەک ماف، بەمەش سیستەمێکی چینایەتی لە دەستڕاگەیشتن بە زانیاری دادەمەزرێنن، ئەم دۆخە لە گەمارۆیەکی "دەروونی دیجیتاڵی" دەچێت کە وردە وردە پەنجەرەی زانین دادەخات و بێدەنگی دەکاتە ئامرازێکی کۆنترۆڵکردن، لە کۆتاییدا ئەوەی ڕوودەدات تەنها پچڕانی ئینتەرنێت نییە، بەڵکو هێرشێکی بێدەنگە کە کاریگەری لەسەر ئابووری و تەندروستی و یادەوەری و پەیوەندییە مرۆییەکان دەبێت و تەواوی ژیانی ڕۆژانە تێکدەدات.